الرئيسية  اتصل بنا  خارطة الموقع   
 
 
  إرسل لنا كتاب | أخبرنا عن خطأ  
أ ب ت  ...




إثنا عشر رسالة - المحقق الداماد ج 3

إثنا عشر رسالة

المحقق الداماد ج 3


[ 1 ]

بسم الله الرحمن الرحيم والاعتصام بالعزيز العليم الحمد لله رب العالمين حمدا تاما فوق حمد إلى مدين كما ينبغى لبهاء وجهه وجهات عزه وكبرياء جلاله والصلوة منه ومن ملائكته المقربين وعباده المخلصين على خير الشارعين وصفو المرسلين خاتم النبين محمد المبعث رحمة للعالمين اوصياء المعصومين القديسين من اهل بيته وعترته وحاته وآله اما بعد احوج خلق الله وافقرهم إلى رحمته محمد باقر الداماد الحسينى ختم الله له في نشاتيه بالا ميكوييد اخوان دينى واخلاء ايمانى واولاد معنوى واصحاب اخروى كثرهم الله تعالى عموما ومؤمن موقن متدين محمد رضا حلبى تبريزى استنبولي اصفهاني حفظه الله سبحانه وتعالى بعنايته فضله خصوصا التماس والحاح تلتمس وافتراح از اندازه كررا ببدند كه متون اقوال وروس فتاواى من در مسايل ابواب عبادات كه مكلفين را عمل باحكام آنها فرض متعين وواجب متحتم وبى آن عبادت فاسد وبدون آن اشتغال باطل است بلغت فارسي بعبارتي كه مناسب اندازهء افهام عامه

[ 2 ]

الانام بوده باشد صورت تحرير پذيرد والتماس ايشانرا محيصى از اجابت ومتلمس عزيزانرا مجيدى از انجاح نيافته ابتغاء لوجه الله الكريم واحتسا با بذلك عنده الاجر العظيم صحيفه مشتمله بر غرايب فروع ونوادر مسائل ترتيب نموده شارع النجاة في ابواب العباداتش ناميد ومن الله الاستيفاق والاستيزاع والتوفيق والايزاع وبه الثقه والاعتصام ومنه التائيد العصمه واين صحيفه انشآء الله العزيز المنان مرتب بر تقدمه وپنج كتاب وتختمه خواهد بود كتاب الطهارة والصلوة كتاب الزكوة والاخاس كتاب الصيام والاعتكاف كتاب الحج والمزار كتاب الجهاد والامر بالمعروف والنهى عن المنكر تقدمه در ان سه اصل است اصل اول برهر مكلف واجب عينى است كه قبل از نماز قبل از وضو وغسل وتيمم وبالجملة ازهر عبادتي از عبادات شرعيه علم يقيني بمعارف مبداء ومعاد كه اصول دين است بدليل وبرهان مفيد يقين تحصيل نمايد وحصول اين علم يقيني شرط صحت جميع عباداتست وهيج عبادتي بى آن صحيح نيست واسقاط تكليف نميكند وتقليد قول غير در ان كافى نيست

[ 3 ]

واما قدرت بر حل شكوك وشبهات وتحقيق اسرار ومشكلات واجب عينى نيست بكله واجب كفائيست وشرط انعقاد صحت عبادت نيست ومعارف مبداء ومعاد عبارت از انست كه بمعرفت يقيينى حاصلي از دليل وبرهان بداند كه الله تعالى موجد بحق وواجب الوجود بالذات وخالق كل عالم وصانع جميع اشياء وموجو دوات ذرات ممكناتست ومعبود بحق ومستحق عبادت غير از جناب مقدس أو نيست وصفات حقيقيهء تمجيديه كه صفات كمال نبويته وصفات تقديسه تنزيهه كه صفات كمال سلبيه است همه را نفس مرتبه ذات واجب كامل حق أو برا على مراتب تماميت وكمال مستجمع است وصفات تمجيديه آنست كه الله تعالى بجميع اشيا عالم است براتم واكمل وجود و علم تام أو بجميع اشيا (در حال عدم اشيا ودر حال وجود اشيا بريك طريق است وزياده ونقصان نمى پذيرد وبر جميع ممكنات قادر است وقدرت كاملهء وجوبيهء أو برجميع اشيا بر سبيل ارادت واختيارات ومريد ومختار حقيقي اوست كه اختيار أو تابع ارادت واختيار ديگرى نيست وسميع است بجميع مسموعات بى آلت حاسهء سامعهء وبصير است بجميع مبصر است بى ادوات قوت باصره وحى وقيوم است بى نشابهت

[ 4 ]

وملابست حيات جمسانى وروح حيوانى وحيات هر صاحب حيات حسى وعقلي از فيض صنع اوست ومتكلم است بى ادوات لهجه ولهات واعصاب وعضلات وكلام أو حق وصدق ومطابق واقع ونفس الامر است وقديم ازلى سرمديست ودايم باقى ابد است وبالفعل حق محض است از جميع جهات وجميع حيثيات صفات كمال را بالفعل مستجمعت بمجوضت حقيقت يك حيثيت جامعه كه آن حيثيت وجوب ذاتيست وبهمين حيثيت جامعه كه آن من جميع الوجوه والجهات تام است وفوق التمام وصفات تقديسه آنست كه يكيست بوحدت حقهء حقيقه كه از هيج جهه شريك وانباز ندارد ومقدسن ومنزه است از مثل وشبيه ونظير وكفووند وضد وجسم وجسماني نيست وجوهر نيست وعرض نيست ومنق باجزاى مقداري نيست ومركب از اجزاى ماهيت نيست خواه اجزاى معنويه متبانيه وخواه اجزاى محموله ذهنيهء احديث حقه وصمديت مطلقه أو متقدس است از كثرت قبل الذات وكثرت مع الذات وكثرت بعد الذات ومكاني وزماني نيست بلكه خالق مكان وزمان است ومتعالي ومتعاطم است از حدود جهات وابعاد وامتدادات ومحالست كه جزئي شود وقوت باصره

[ 5 ]

ادراك أو كند نه در دنيا ونه در آخرت وممكن ذاتي نيست كه حقيقت متقدسه أو در هيچ ذهني از اذهان مرتسم شود وهيج مدركى از مدارك اشعرى از شاعر عاليه وسافله وعاقله ومتخيله را بادراك كنه ذات ودريافت نفس ماهيت وتصور مرتبهء كمال كبرياى أو را مى بوده باشد ووجوه وصفات حقيقيه در جناب احديث أو زايد بر ذات نيست بلكه عين مرتبه ذاتست وحقيقت واجب بالذات از ماهيتي وراء صرف وجود حق متعاليست واز شوايب ما بالقه وتدريج تقاقب وتغير وتبدل من جميع الجهات متقدس ومتعزز است ومحالست كه با موجودي از موجودات متحد يا متصل شود ودر چيزى حلول كند وبموضوعي يا محلى قايم باشد ونيز محالست كه چيزى در أو حلول كند وامكان ندارد كه محل حوادث باشد وعوارض متجدده على التعاقب بر ذات حق نام قدوسش متوارد شود تعالى عن ذلك كله علوا كبيرا نفس حقيقت واجب بالذات بحسب مرتبه ذات جمله اسماء حسنى را خواه اقامة وخواه سلبيه مستحق است بى تفاير جهات وتكثر حيثيات ونظام كل وجود جملكى عالم امكان فعل الله تعالى است وبجميع اجزا احادث است وهيج چيز در سرمديت وچيزى ديگر غير أو موجود نبود پس كل عالم بعد از عدم صريح بعنايت

[ 6 ]

وارادت وحكمت وقدرت الله تعالى در هر حادث شد هر چيز كه علم الهى محيط بود با آنكه آن چيز خير نظام وجود وموافق مصلحت عالم است ارادت ربوبي وقدرت وجوبي بعنايت جامعه ورحمت واسعه ايجاد ان كرد هيچ چيز از خيرات نظام وجود ترك نكرد هر چه في حد نفسه جهه خيريت وحسن ذاتي داشت مختار ارادت واختيار ازلى مخلوق قدر ورحمت لم يزلى ولا يزالى شد افضل واكمل وجوه ممكنه حق استحقاق هيج ماهيتي واستعداد هيج مادة ضايع ومهمل ومتروك ومعطلي نماند خالق عالم حكيم عدل وجواد متفضل است ورعايت عدل وحكمت ولطف ورحمت بر أو واجب واز عنايتش ممتنع التخلف است واينان بقبيح واخلاق بواجب از جناب أو ممكن نيست حكمت دو معنى دارد يكى افضل علوم بافضل معلومات واله تعالى كنه ذات خود را كه افضل معلوماتست بعلم تام كامل خود كه افضل علوم است ميداند وجز أو هيچكس رااين علم حاصل نيست دويم انكه فاعل فعل مختار محكم ومتقن ومتطوى بر فايده وعنايت ومصلحت ومنفعت بوده باشد وعقول مرجيح عقلا در ادراك واحكام واتفاق وغايات وفوايد ونصايح و منافع وتدبير خيرات وبركات كه مطاوى هر فعلى از افاعيل فعال على الاطلاق

[ 7 ]

بران منطوى ومشتمل است متحير وبهور ومتفكر ومدهوش مانده پس حكيم حقيقي بهر دو معنى نيست الاقيوم واجب الذات جل سلطانه وهر چه در عالم امكان وجود يافته بقضا وقدر الهيت خيرات عالم متعلق اراده داخل قضاء بالذات شده است وشرور بالعرض از ان حيثيت كه لوازم خيرات كثيره ومصالح جليله است ودر لطف وحكمت وفض ورحمت (وعنايت وعدالت الهى واجبست كه تكليف بندكان كند) باراده واختيار خود نه از روى جبر اضطرا رايتان بحسنات وافعال جميله واجتناب از سيئات واعمال قبيحه نمايد حسن وقنج ذاتي افعال واعمال مناط امر ونهى است الهى است وواجبست كه ابتعات انبيا وسفراء ارسال مرسلين وسادرعين كرده بطريق وحى والهام بتوسيط ملائكه وروح القدس كتب سماوي بر ايشان تنزيل نمايد وقوانين شرع وسنت ووظايف طاعت وعبادت وضع كند ووعده ووعيه ومجازات افعال حسنه واعمال سيئه مهمل نكذارد وواجبست كه نبى را وصى وخليفه از جانب الله تعالى منصوب بوده باشد كه امام امت وحافظ سنت باشد وواجبست كه ائمه وانبياء از خطايا معصوم واز خطأ مقطوم بوده باشند وپيغمبرما صلى الله عليه وآله محمد صلى الله عليه وآله وسلم خاتم انبياء واكرم مرسلين است ودين أو افضل واتم اديان وقران منزل بر أو كتاب معين سماوي وكلام كريم الهى ونور عقلي

[ 8 ]

درخشان ومعجزه قولى ؟ باحى ؟ ما بقى الزمان وبر جميع صحف سمايه وكتب الهيه دليل وبرهان است وهر چه انبيا از ان خبر داده است در امر موت دنيوى وحيات اخروى وبعد از موت دنيوى معاد جسماني وروحاني درنشأ آخرت وجميع مواعيد الهى على السن انبيائه وبالجملة كل ما جاء به النبي محمد صلى الله عليه وآله ونطق به همه حق وصدق ومطابق محض واقفست وائمه اثنى عشر كه اوصياء رسول الله وحفظه دين الله شفعاء يوم المحشر ايشانند أو لهم كتاب الله الناطق امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه واخرهم مهدى هذه الامه قايم اهل البيت عجل اله فرجه همه معصوم ومقطوم وخازن اسرار وحى وحافظ احكام دين وامام مفترص الطاعه ومطاع مرجو الشفاعته صلى الله عليه وعليهم واجمعين وبى اقتدا واهتدا بايشان وبى تصديق حقيت معاد جسماني وروحاني وسعادت وشقاوت اجساد وارواح ونواب وعقاب ولذات والام حسى وعقلي ومنوبت وعقوبت ابدان ونفوس مجرده اميد فوز ونجات از روى جنت وبهجت حياتست محال وطمعي است بيهوده اين است آنمقدار از معارف مبداء ومعاد كه تحصيل آن واجب عينى ومعرفت

[ 9 ]

آن من سبيل اليقين شرط انعقاد عبادتست وتقليد هيچكس از علماء ومجتهدين در ان كافى وجايز نيست واما تحقيق ساير اصول وبراهين وتقرير مقدمات وادله وتحرير اسوله واجوبه وما يتعلق بذلك واجب كفايئست نه عينى وكافيست كه در هر قطرى از اقطار اسلام حكيمى عالم ماهر بوده باشد كه عارف باصول وامهات وقادر بر حراست بيضه دين از شر شكوك وشبهات باشد وبعضي كفته اند كه در هر مسافت قصر وجود شخصي چنين واجبست وعلمي كه متكفل بيان اين معارفست شطر ربوبيات علم الهى است وضامن اتمام حقايق آنها على سبيل حق التحقيق وحل عقدهء شك وجسم مادة شبهه على القول الفصل من سواء الطريق مصنفات منست مثل كتاب تقويم الايمان وكتاب تقديسات وكتاب قبات حق اليقين ذلك فضل الله يؤتيه من يشآء والله ذو الفضل العظيم اصل دويم مكلف بقوانين شرعيه در زمان غيبت امام اصل كه امام معصوم است منصوب من عند الله باشد منحصر است در مجتهد ومقلد مجتهد فرض مجتهد آنست كه در جميع مسائل اجتهادد نموده بظن خود عمل نمايد واصح آنست كه تجزى در اجتهاد صورت صحت ندارد بلكه مجتهد آنست كه بالفعل ملكهء اقتدار بر اجتهاد در كل مسائل وحالت

[ 10 ]

استنباط جمع فروع از ادلهء تفصيله ومدارك اصليه أو را حاصل بوده باشد وعلومي كه مادهء اجتهاد كلى است تحصيل كرده باشد وفرض مقلد اينست كه جميع فروع دين واحكام مسائل را از مجتهد كه مستجمع شرايط اجتهاد وفتويست بواسطة يا پيكواسطه يا بوسايط منترتبه كه همه بصفت عدالت موصوف بوده باشند اخذ نموده در عبادات ومعاملات وعقود ايقاعات وحدود وجنايات بمظنون مجتهد وقول أو عمل كند وشرط است كه آن مجتهد زنده باشد چه عمل بقول مجتهد مرده جايز نيست ومقررات كه إذا مات المجتهد مات قوله واين مسألة نزد علما ومجتهدين امامية رضوان الله تعالى عليهم محل خلاف نيست ودر هيچ عصر منكر اشتراط حيوة مجتهد واجب الاتباع معروف نبوده است واكثر علماء جمهور نيز بران اتفاق كرده اند وبالجملة مخالف درين مسألة نيست الا بعضى از مجاهيل علماء عامه وسر مقام آنست كه چون در ظتيات خطا بر مجتهد جايز است ودر صورتي كه مخطى بوده باشد نيز مثاب ومأجور وظن أو كه عبارتست از اعتقاد راحج قائم بنفس مجتهد على الاطلاق معمول به واجب الاتباع است وموت جسماني كه حقيقتش انقطاع نفس مجرده است از عالم بدن ورجوع بعالم ملكوت ميقات ظهور حقيقت

[ 11 ]

حق وانكشاف بطلان باطلى است پس تواند بود كه ظن مجتهد كه در دين نشأ قايم است بنفس أو موافق ثواب نبوده باشد وبعد از موت خطأ آن ظن منكشف شود پس اعتقاد وقائم بنفس مجتهد كه متبع است باقى نماند واستصحاب بقاء آن اعتقاد بطريق زمان حيات معقول اينست چه در استصحاب بقاء موضوع بر حال خود معتبر است چنانچه در مقام خود مقرر ومبين شده است پس حال موت را بحال حيات مقايسه كردن بى بصيرتيست واز اينجهت موت مجتهد موت وجوب اتباع ظن اوست واين نكته لطيف ودقيق واز نظر عين غير مستمهر مستور ومحجوب است وچون مجتهد در عصرى متعدد باشد واجبست بر مقلد كه تابع اعلم ومقلد أو بوده باشد واكر در علم متساوي بوده باشند تقليد اورع لازم است واكر در ورع نيز متساوي بوده باشند مقلدين در تقليد هر كدام از ايشان كه اختيار كنند مختارند وحق آنست كه همچنانكه بمقتضاى عنايت ورحمت ولطف وحكمت واجبست كه الله تعالى عصر را از مجتهد خالي نگذارد وهمچنين واجبست كه بعنايت الهى (مجتهد) كه اعلم يا اورع مجتهدين عصر بوده باشد مفقود مقلدين نباشد وخير تحقيق اينمسألة علم اصولست وثبوت اجتهاد ومجتهدين

[ 12 ]

كه مناط وجوب تقليد اوست بيكى از سه امر حاصل است اول انكه مدعى اجتهاد مشهور العلم ومشهور الفتوى ودر مسائل وفتاواى مرجع ومتبع بوده باشد دويم انكه مقلد از اهل تميز وبشرايط اجتهاد عارف بوده باشد وبممارسات ومناظرات حالت اجتهاد شخصي بر أو ظاهر شود سيوم اذعان علماء كه بطريق اجتهاد عارف باشند اگر مقلد خود از اهل تميز وارباب معرفت نباشد ونيز مدعى اجتهاد معروف الحال ومشهور العلم والفتوى نبوده باشد و عدالت از شرايط قبول قول مجتهد است در اخبار از بذل جهد وحصول طن كه وجوب تقليد أو بآن منوط است وشرط اجتهاد في نفسه نيست پس مجتهد غير عادل را عمل بظن خود واجبست ومقلدين را عمل بقول أو جايز نيست وعدالت مجتهد كه شرط نفاد حكم وقبول قولى اوست بيكى از چهار چيز ثابت ميشود يا بمعاشرت ومخالطت تام واختيار واستعلام احوال أو ظاهر أو باطنا يا بشهادت عدلين يا باستفاضه وشباع يا باقتدا أو اتيمام صلى واختيار باو در صلوات فريضه وبعضي از احكام اينمقام در باب امر بمعروف ونهى از منكر مذكور خواهد شد انشاء الله العزيز العليم وبالجملة هر كس كه تحصيل

[ 13 ]

معرفه الله نكرده معارف مذكور مبداء ومعاد را بدليل وبرهان ندانسته باشد ومسائل طهارت وصلوة را از مجتهد حى اخذ نكرده باشد در حكم تارك الصلوة ونماز أو بمنزله (ترك) نماز است اصل سيم در اصول معتبرهء احاديث ثابت شده كه نماز اساس دين اسلام است وتارك متعمد بطريق اسرار كافر است واين حكم اجماعي جميع فرق مسلمين است واز جمله احاديث اين باب حديثى چند معتبر متفق عليه ذكر ميكنم اول عروه الاسلام أبو جعفر بن بابويه الصدوق در كتاب من لا يحضر الفقيه بطريق ثابت جزم از رسول صلى الله عليه واله وسلم نقل كرده ورئيس المحدثين أبو جعفر كلينى در جامع كافى بطريق صحيح از عبيد بن زرارة عن ابى عبد الله الصادق عليه السلام روايت كرده است قال قال رسول الله صلى الله عليه وآله مثل الصلوة مثل عمودد القسطاط إذا ثبت العمود نفعت الاطناب والاوتاد والفشاء وإذا نكسر العمود لم ينقع طنب ولا ند ولا غشا مثل نماز در ميان اعمال دينيه مثل عمود يعنى تيرك خيمه است اگر عمود ثابت وقايم است طنابها وميخها وپرده نفع دارد واكر عمود شكسته شود هيچ طناب وميخى وپرده فايده ندارد

[ 14 ]

ثانى بطريق كلينى وطريق من لا يحضر الفقيه بسند صحيح از معويه بن وهب قال سالت يا ابا عبد الله عليه السلام عن افضل ما يتقرب العباد إلى ربهم واحب ذلك إلى الله عزوجل ما هو فقال ما اعلم شيئا بعد المرفه افضل من هذه الصلوة الا ترى ان العبد الصالح عيسى بن مريم عليه السلام قال واوصائى بالصلوة والزكوة مادمت حيا كفت وهب بخدمت امام جعفر صادق عليه السلام سؤال كردم از افضل آنچه بندگان بوسيله آن تقرب ميجوئيد بدركاه پروردكار خود ودوست داشته ترين ان اعمال پيش جناب الهى عزوجل فرمود كه نميدانم كه بعد از معرفت معارف ربوبيات هيچ چيز افضل از اين نماز آيا نمى بينى كه بندهء صالح عيسى بن مريم عليه السلام كفت كه الله تعالى مرا وصيت كرده است بنماز وزكوة مادام كه در قيد حيات بوده باشم بعد المعرفة دو معنى دارد اول آنكه معرفت الله افضل جميع حسناتست بعد از آن نماز افضلست از ساير اعمال دويم انكه نماز كه بعد از معرفة الله وعلم بمعرفت مبداء ومعاد بوده باشد افضلست ار جميع طاعات و عبادات چه معرفت مبداء ومعاد شرط صحت نماز است چنانچه در حواشى من

[ 15 ]

يحضر الفقيه آورده ام ثالث از طريق من لا يحضر فقيه وكافى كلينى وساير اصول معول عليها بطرق واسانيد مختلفه قال الصادق عليه السلام أول ما يحاسب به العبد على الصلوة فإذا اقبلت منه قبل ساير عمله اول انچه محاسبهء بنده بر ان ميشود نماز است اكر از ومقبول شد ساير اعمالش مقبولست واكر برو مردود شد جميع طاعات بر مردود است رابع از طريق كلينى ومن لا يحضر الفقيه وساير اصول حديث قال رسول الله صلى الله عليه وآله الصلوة ميزان فمن وفي استوفى نماز ترازوى دين ومكيال سعادتست كه جميع طاعات وحسنات برو سنجيده ميشود پس هر كه حق آن ترازو ادا نمايد وشاهين وكفتين وخيوط اركان وواجبات ووظايف أو را چنانچه بايد قايم ومستقيم دارد استيفاى سعادت دنيا وآخرت كرده باشد خامس حديث مشهور از اهل بيت نبوت وعصمت صلوات الله وتسليماته عليهم كه صدوق رضوان الله تعالى عليه در كتاب من لا يحضر الفقيه مرسلا روايت كرده است ومراسيل كتاب فقيه در حكم مسانيد صحاحت نزد اصحاب نور الله تعالى مضاجعهم وشيخ الطايفة أبو جعفر الطوسى قدس الله نفسه در كتاب تهذيب الاحكام بطريق مسند حسن بلكه صحيح عل الاصح از حماد بن عيسى روايت كرده عن الامام

[ 16 ]

الصادق ابى عبد الله جعفر بن محمد عليه السلام انه قال الصلوة لها اربعة الاف حد يعنى هر يك نماز فريضه چهار هزار حد دارد از واجبات ومستحبات ووظايف واداب ومثل آنست حديث معمول به معقول عليه مشهور از ائمه طاهرين معصومين صلوات الله الزاكيات عليهم اجمعين ودر فقيه ودر تهذيب مرسلا روايت شده عن سيدنا المنتصى المرتضى ابى الحسن الرضا عليه ازكى الصلوه والتسليم قال عليه السلام الصلوة لها اربعه الاف باب يعنى نماز واجب چهار هزار در دارد از مقدمات وشرايط ومتهمات ووظايف واركان واحكام ومتكلات ومزينات وما اين دو حديث شريف را در خواستى من لا يحضر الفقيه بفضل الله تعالى على ابلغ الوجوه واتمها شرح كرده ايم ساوس حديث مشهور متفق عليه مختلف المتن والاسناد عن سيدنا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم وعن نور الله الباهر مولانا ابى جعفر الباقر عليه السلام قال صلى الله عليه وآله الطاهرين ان من الصلوة لما يقبل نصفها و ثلثها وربعها وخمسها إلى العشروان منها لما تلف كما تلف التواب الخلق فيضرب بها وجه صاحبها يعنى بتحقيق بعضى از افراد نمازيست كه

[ 17 ]

نصف آن مقبولل باركاه كبرياى الهى ميشود وبعضي از ان نمازى كه ثلثه آن بدرجهء قبول مى يابد وبعضي از ان نمازى كه ربع آن بدرجهء قبول ميرسد وبعضي از ان نمازى كه خمس از ان قابليت شرف قبل ميدارد وهمچنين تا بقشرى از اعشار وبعضي از آن نماز ميباشد كه هيچ جزء از اجزاء آن نماز لياقت باركاه صمديت ندارد ومطلقا از استحقاق درجهء قبول بى بهره است وملائكه كه برا عمال بندكان مكلند آن نماز را بتمامى درهم مى پيچند بطريق كه كهنه پاره پاره شدهء را درهم مى پيچند وبر روى صاحبش ميزنند سابع از طريق من لا يحضر الفقيه قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم انما مثل الصلوة فيكم كمثل السرى وهو النهر على باب احدكم يخرج إليه في اليوم والليل يغتسل منه خمس مرات فلم بيق الدرت على الغسل خمس مرات مثل نماز يوميه در ميانه شما نيست الا چون مثل نهرى كه برودخانه يكى از شما جارى بوده باشد وانشخص هر شبانه روز پنچ بار بيرون آيد ودر ان نهر غسلى كند وبدن خود را بآب آن نهر بشويد همچنانچه وسخ وچرك بدن جسماني باب آن نهر با پنج مرتبه شستن باقى نميماند وسخ وچرك روح مجرد كه از ذنوب ومعاصي عارض شده باشد نيز با اين نماز پنج وقت كه بمنزلهء اغتسال

[ 18 ]

واغتماس در آب صافى روشن نهر حيوة حقيقي ابديت باقى نمى ماند وچنانچه آب آن نهر شرطست كه از ملاظحت ومخالطت نجاسات وقاذورات پاكيزه بوده باشد نهر نماز نيز شرطست كه از الواث واقذار شوايب خللى وفساد وقضور نقصان خالي ومجرد بوظايف مكملات ومتممات آراسته وحزين بوده باشد ثانى از طريق من لا يحضر الفقيه قال النبي صلى الله عليه وآله ما من صلوة يحضر وقتها الانادى ملك بين يدى الناس ايها الناس قوموا إلى نيرانكم التى أو قدتموها على ظهوركم فاطفئوها بصلوتكم هيچ نمازى كه وقت آن حاضر شود نيست الا انكه ملكى از ملائكه موكله بر اعمال عباد ندا كند در برابر مردم كه أي مردمان برخيزند بجانب آتشهاى كناهان خود كه بهيزم معصيت بر پشت خود افروخته پس اطفاى شعله آن آتشها بكنيد وفرو نشانيد التهاب واشتعال آنرا بآب نهر نماز خود تاسع از طريق كافى كلينى رضوان الله تعالى عليه في الصحيح عن زراه عن ابى جعفر (ع) قال نبيا رسول الله صلى الله عليه وآله جالسا في المسجد إذ ادخل رجل فقال يصلى فلم يتم ركوعه ولا سجوده فقال صلى الله عليه وآله نقركنقر الغراب لان مات

[ 19 ]

هذا وهكذا صلوته ليموتن على غير دينى بسند صحيح از زرارة از مولاى ما ابى جعفر الباقي عليه السلام فرمود كه روزى از روزها رسول صلى الله عليه وآله نشسته بود ودر مسجد كه مردى داخل مسجد شد پس بر خواست بنماز كذاردن پس نماز گذارد از روى استعجال بى اكمال ركوع وسجود واتمام وظايف واداب پس رسول صلى الله عليه وآله فرمود أي مرد نماز كذارنده در نماز خود نظير كلاغيست در بر چيدن دانه از روى زمين بمنقار ونماز أو با اين قيام وقعود وركوع وسجود شبيه نقرآن كلاغست اگر اين شخص بميرد ونماز أو در مدت حيات باين قاعده بوده باشد هر آينه از لباس حيات عارى خواهد شد بر غير دين من يعنى بر دين ديكر غير دين اسلام نعوذ بالله من ذلك عاشر بطريق ابى جعفر كلينى در كافى از سهل بن زياد از نوفلي از سكوني از مولاى ما ابى عبد الله جعفر الصادق (ع) از پدر معصومش مولاى ما ابى جعفر الباقر (ع) قال قال رسول الله صلى الله على وآله وسلم لكل شئ وجه ووجه دينكم الصلوة فلا يشيبين احدكم وجه دينه ولكل شئ انف و انف الصلوة التكبير هر چيز را روى باشد وروى دين شما نماز است وهر چيز راهپنى ؟ باشد به پنى ؟ نماز شما تكبير است پس بايد كه هيچيك از شما روى دين خود را كه

[ 20 ]

نماز است بعيب نقصان به عيبناك نكند حادى عشر از طريق كافى كلينى رضى الله تعالى عنه في الصحيح عن هشام بن سالم عن ابى عبد الله عليه السلام قال إذا قام العبد في الصلوة فخفف صلوته قال الله تبارك وتعالى لملئكته اما ترون إلى عبدى كانه يرى ان قضاء حوايجه بيده غيره اما يعلم ان قضأ حوايجه بيدى بسند صحيح از مولاى ما ابى عبد الله الصادق (ع) فرمود كه هر كاه بندهء برخيزد باداى نماز فريضه وبجهه حاجتى كه داشته باشد در آداب ومسئونات واذكار وادعيه تخفيف كند ونماز را مخفف بجا آورد كه بتحصيل آن مطلب مشغول شود جناب مقدس الهى تبارك وتعالى با ملائكه خود خطاب نمايد وكويد كه هيچ نظر باين بندهء من نمى كنيد كه از براى سعى در حاجت دنيا نماز خود را كه اكر سعادت دنيا وآخرتست خفيف وناقض ميكند همانا كه كمان ميدارد كه قضاء حوايج أو در دست قدرت ديگرى است غير من آيا نميداند كه قضاء حوايج أو در دست قدرت منست نه ديكرى ثانى عشر بطريق رئيس المحدثين ابى جعفر كلينى رضوان الله تعالى عليه در جامع كافى وشيخ الطايفة ابى جعفر طوسى رحمه الله تعالى در كتاب تهذيب في الصحيح عن صفوان بن يحى عن عيص بن القاسم قال قال أبو عبد الله عليه السلام

[ 21 ]

انه ليأتي على الرجل خمسون سنه وما قبل الله تعالى منه صلوة واحده فاى شئى اشد من هذا والله انكم لتعرفون من جيرانكم واصحابكم من لو كان يصلى لبعضكم ما قبلها لاستخفافه بها ان الله عز وجل لا يقبل الا الحسن فكيف يقبل ما يستخف به بسند صحيح از عيص بن القاسم كفت مولاى ما أبو عبد الله الصادق عليه السلام بتحقيق فرمود كه هر آينه بر مرد پنچاه سال ميكذرد وحال انكه الله تعالى يكنماز از ودر مدت پنجاه سال بشرف قبول خود لايق نداشته وقبول نكرده است پس چه قبيح ازين اشدوا ؟ قبح تواند بود وقسم بذات پاك الله تعالى كه بتحقيق كه شما از همسايها واصحاب خود مى شناسيد كسى را كه اكر از براى بعضى از شما نمازى چنين كند ازو قبول نمايد از جهة استخفاف أو باين نماز بتحقيق كه الله تعالى قبول نميكند الاحسن تام كامل را پس چون قبول نمايد نماز ناقص منقوص مستخف منجوس را ثالث عشر از طريق أبو جعفر كلينى در جامع كافى في الصحيح عن عبد الله بن سنان عن ابى عبد الله عليه السلام انه قال مر بالنبي صلى الله عليه وآله رجل وهو يعالج بعض حجراته فقال يا رسول الله لا اكفيك فقال

[ 22 ]

شأنك فلما فرع قال له رسول الله صلى الله عليه وآله حاجتك قال الجنة فاطرف رسول الله صلى الله عليه واله ثم قال نعم فلما لى قال له يا عبد الله اعنا بطول السجود بسند صحيح از عبد الله بن سنان از مولاى ما ابى عبد الله بن سنان از مولاى ما ابى عبد الله الصادق عليه السلام فرمود كه مردى گذشت بر نبى صلى الله عليه وآله در حالتى كه بعمل بعضى از حجرات خود مشغول بود پس گفت يا رسول الله ميخواهم من كه باين خدمت مشغول شوم وجناب ترا كفايت كنم ازين عمل پس رسول صلى الله عليه وآله باو كفت شأنك وتقدير كلام آنست كه اسسان شأنك أي اعمل ما تحسنه يعنى قصد امر خود كن وبعمل آر آنچه أو را ميداني پس آنشخص مشغول عمل شد وچون از تمام آن عمل فارغ شد رسول صلى الله عليه وآله باو كفت كه حاجت خود را ذكر كن تا بانجاح مقرون شود گفت حاجت من آنست كه شفاعت من كنى وبهشت را از براى من ضامن باشى پس رسول صلى الله عليه وآله سر بزير افكند ساعتي نظر بر زمين داشت پس سر بر آورده گفت آرى قبول كردم پس چون آنشخص به نشست بجانب آنحضرت كرده روى براه خود آورد سيد اولين وآخرين ندا كرد أو را وكفت أي بندهء الله تعالى تو نيز ما را اعانت كن در بارهء شفاعت خود بدرازى سجود ومراد التزام تكرار ذكر ومواظبت بر دعا مأثور در سجدهء نماز واجبى است

[ 23 ]

رابع عشر از طريق من لا يحضر الفقيه مرسلا قال رسول الله صلى الله عليه وآله واز طريق كافى كلينى في الصحيح عن زرارة عن ابى جعفر الباقر عليه السلام ان النبي صلى الله عليه وآله قال عند موته ليس منى من استخف بصلوته لا يرد على الحوض لا والله ليس منى من شرب مسكر الا يرد على الحوض لا والله ليس منى يعنى رسول الله در وقت ارتحال از دار دنيا فرمود كه از من نيست كسى كه بنماز خود استخفاف كند واذكار وادعيه وسنن وآداب كه زينت وزيور نماز است از نماز سلب نمايد وآنرا تخفيف تام نهد وانكس در حوض بر من وارد نخواهد شد و اين نفى را بتكرير مؤكد وتاكيد را بقسم مقرون ساخت وهچنين فرموده كسى كه مست كننده مانند خمر ونبيذ بياشامد بر من وارد نخواهد شد انكس در حوض وباز اين نفى را مؤكد بتكرير ومقرون بقسم ساخت ودر اصول معتبره كتب حديث ثابتست كه سيد الصادقين مولانا أبو عبد الله جعفر بن محمد عليه السلام فرموده است كه بئس السارق من يسرق من صلوته بدترين دزدان دزديست كه از نماز خود چيزى ميدزد وزينت وزيور نماز خود را بدزدى غارت ميكند حكايت ميكنند كه يكى از عارفين بعد از آنكه بر اين حديث شريف مطلع شد ميكفت

[ 24 ]

ربما اصلى الله ركعتين فانصرف عنها بمنزلة من ينصرف عن السرقة من الحياء يعنى بسيار است كه دو ركعت نماز ميكذارم از براى الله تعالى پس از آن نماز منصرف ميشوم از خجالت وشرمندكى بمنزلهء دزدى كه از دزدى منصرف شود كتاب الطهارات باب بداءه القول في الطهارة اساس طهارت در لغت بمعنى نزاهت ونظافتست ودر اصطلاح شرع اسم وضو وغسل وتيمم است بر وجهى كه صلوح تأثير در اباحت عبادت داشته باشد وهيچيك از مجتهدين ازمنه سابقه را تعريف جامع ومانع كه در طردد وعكس از فساد سالم بوده باشد ميسر نشده است ومن در بعضى از مصنفات كفته ام الطهاره من البشرة وما في حكمها باحد الطهورين أو ما في حكمه بحسب حكم الشرع مشروطا بالنية بالذات استقلالا طهارت ممسوس ساختن بشره است وانچه در حكم بشره باشد بيكى از دو طهور كه آب وخاكست يا انچه قايم مقام آن بوده باشد بحسب حكم شرع مشروط به نيت است بالذات بر سبيل استقلال اين تعريف تاميت وجامعيت ومانعيت را در عكس وطرد مستجمع وجميع وجوه ايرادات واعتراضات را در اطراد وانعكاس مستدفع است وضوء مجدد ووضو حايض

[ 25 ]

ووضو جماع ومحتلم وتيمم به برف ويخ وباجمله جميع افراد وضو وغسل وتيمم ومسح ظاهر موضوع جبيره در جميع طهارت را شامل وازاله نجاست از بدن وابعاض طهارت وغسل ومسح از باب مقدمه وتطهير بدن ميت از نجاست خبثى (حينى) كه موت سبب آنست باغسال ثلثه وبالجملة غير طهارت مصطلح شرعى را على الاطلاق العمومي طارد است اساس طهارت در اصطلاح شرع مشترك معنوى است ميانه طهارت ثلثه بر سبيل تشكيك على الاقوى نه بر سبيل تواطر چنانچه قول بعضى از فقهاست ومشترك لفظي نيست چنانچه بعضى ديكر بآن قايل شده اند واحتمال حقيقت ومجاز نيز بعنايت ضعيف فرع اكر كسى نذر مطلق طهارت شرعى كند مخير خواهد بود ميانهء غسل ووضو وتيمم عل ما هو الاقوى وبعضي بتخيير ميانهء وضو وغسل قايل نشده اند وتيمم را از خصال تخيير اخراج كرده اند وبعضي ديكر كفته اند كه نذر مطلق طهارت منصرف بخصوص تيمم ميشود اين هر دو قول ضغيفست وهمچنين اكر شخصي چيزى نذر كند از براى متطهر آنچيز را بهر يك از مغتسل ومتوضى ومتيمم تواند داد وخروج از عهدهء نذر بآن حاصل است واكر يكى از طهارات ثلث را بخصوصها نذر كند اظهر آنست كه ايتان بطهارتي كه ائم واكمل از طهارت منذوره باشد مستلزم عمل بمقتضاى نذر

[ 26 ]

وخروج از عهدهء نذر بان حاصل است واكر يكى از طهارات ثلث را بخصوصها نذر كند اظهر آنست كه ايتان بطهارتي كه اتم وواكمل از طهارت منذوره باشد مستلزم است عمل بمقتضاى نذر وخروج از عهدهء تكليف را بخلاف طهارتي كه انقص واقصر از آن طهارت بوده باشد وبعضي از مجتهدين خصوصيت منذوره را بخصوصها متغير ميدانند مطلقا مسألة واز اين قبيل است نذر دو ركعت نماز مثلا در مسجد مخصوص معين پس اينان بآن در نماز در مسجدي افضل از آن مسجد مسقط تكليف ومتضمن خروج از عهدهء نذر است على الاظهر بخلاف ايقاع آن در مسجدي كه مرجوح باشد قياس بآن مسجد وشيخ شهيد رحمه الله نيز در قواعد خود ترجيح اين قول كرده است در ين مسألة بخصوصها ونزد بعضى تجاوزازان مسجد معين كه بخصوصه متعلق نذر شده است بهچوجه جايز نيست مسألة در مادهء كه تيمم افضل باشد از وضو مثل تيمم از براى نماز جنازه وتيمم از براى خوابيدن كه افضلست از وضو چنانچه معلوم خواهد شد انشاء الله العزيز اكر كسى تيمم را بخصوصه نذر كند ايتان بوضو در خروج از عهدهء نذر أو را كافى نخواهد بود قطعا اساس هر يك از طهارت است

[ 27 ]

بحسب اصل شرع واجب ميباشد وسنت ميباشد وحرام ميباشد ومكروه ميباشد وبحسب نذر وعهد ويمين وتحمل نماز ديكرى وباجاره نير واجب ميشود وضو بحسب اصل شرع واجبست از براى نماز واجب اجماعا الانماز جنازه كه اصل صحت آن مشروط بطهارت نيست مطلقا بلكه طهارت آنجا شرط فضل وكمال ومنشاء ازدياد اجر ومثوبتست واز براى طواف واجب (واشتراط طواف واجب) بوضو اجماعيست محل خلاف طواف مندوبست واز براى مس كلمات وحروف ومد وتشديد ومكتوبه قرآن واسماء الله اكر آن مس واجب بوده باشد مسألة وجوب طهارت از براى نمازى كه بر پسر تحمل آن از پدر واجبست نيز وجوب بحسب اصل شرعست مسألة همچنانكه طهارت بر مستاجر از براى تحمل نماز بنيابت ميت واجب ميشود بحسب استيجار نه بحسب متن شرع همچنين بحسب استيجار بر مستأجران براى تحمل طهارت بنفسها از جانب ميت نيز واجب ميشود در صورتي كه متحمل عنه نذر طهارت كرده باشد وبعد از انعقاد نذر قبل از اينان بطهارت منذوره متوفا شود چه درين صورت طهارت فانيه مثل صلوة فانيه

[ 28 ]

خواهد بود ودر وجوب تحمل آن نماز از متوفا يا بولاييت يا باستيجار را از تركه أو مسألة طهارت از براى عس اعراب قرآن اگر واجب شود از جهت اصطلاح غلط يا جمع متناثر يا سببي ديكر از اسباب واجب نيست چه اعراب از جوهر كلمه خارجست وبمنزلهء اعراض عارضه است اساس وضوات مستحبه بحسب متن شرع چهل وهشت چنانچه مشهور شده نزد اصحاب وآنچه متوهمي از متوهمين اين عصر كمان كرده كه مواضع استحباب وضو هست موضوع است از باب نقصان بضاعت معرفت وقصور درجهء تتبع بوده است اول از براى نماز سنت وضو سنت است ونيت استحباب (لازم است وقصد وجوب صحيح نيست اكر چه وضو به نيت استحباب) اشرط انعقاد صحت نماز مندوبست ؟ وبى طهارت تلبس بنماز مط لقا مشروع نيست ومنشأ استيجاب عقابتست ودرين مقام انظار دقيقه وتحقيقات عميقه در (كتاب) عيون المسائل آورده ام دويم از براى طواف مستحب وضو مستحبست پيش من واكثر محققين اصح آنست كه شرط اصل صحت طواف مستحب نيست بلكه شرط كمال ورجحانست سيؤم از براى مس كتابت قرآن كه مستحب باشد وضو مستحب است يعنى بنيت استحباب لازم است اما مشروعيت مس مشروطست بر طهارت وبدون طهارت

[ 29 ]

حرام است وموجب ترتب عقاب ميشود چنانچه در كتاب نماز مندوب مذكور شد وشيخ طوسى در مبسوط وابن ادريس در سراير رحمها الله تعالى ميكوئيد مس خط مصحف بيوضو مكروه است وحرام نيست ومن اين قول را ضعيف و مخالف ظاهر قرآن وحديث مى بينم چهارم از براى تلاوت قرآن خواه واجب باشد وخواه سنت وضو مندوبست وشرط كمال است نه شرط صحت چنانچه در طواف مندوب نيز شرط صحت نيست على الاصح پنجم از براى حمل مصحف واجب يا مستحب وضو مستحب است وشرط كمالست نه شرط مشروعيت واستحباب وضو اينجا از جهت تعظيم مصحف حمل بهر طريق كه واقع شود اكر چه در خريطه يا در صندوقى يار قلامه بضم قاف وتشديد لام يعنى معلمه ومجرده بوده باشد وحامل خريطه يا صندوق يا قلامه را حمل كند واكر چه حمل بگرفتن علاقه يا بند يا غلاف يا امثال آن بوده باشد ششم از براى دخول مسجد هر مسجدي كه بوده باشد وضو مستحب است بجهه تعظيم مسجد واكر چه دخول از براى نماز نبوده باشد ودليل حديثى است كه در دين باب مخصوص وارد شده وآنچه بعضى از شهداء متاخرين در شرح نقليه كمان كرده است كه استحباب اين

[ 30 ]

اين وضو از براى تحيت است كه على الفور مستحبت وهمى است فاسد چه وضو از براى نفس دخول وضوئي ديكر وغايت آن كه تعظيم مسجد است غايت ديكر است هفتم بعضى ذكر كرده اند كه از براى اجتياز ومرور در مسجدين بخصوصها وضو سنت است تعظيما لها واين وضو وراى وضوى دخول مساجد است مطلقا ادعا كرده اند كه روايت بخصوص اين وارد شده است هشتم از براى صلوة جنازة خواه واجب وخواه مندوب وضو مستحب است وشرط كماليت وراجحيت نماز جنازه است نه شرط انعقاد وصحت نهم از براى ساير مناسك وافعال حج ما عداى طواف ونماز طواف وضو سنت است دهم از براى سعى در حاجت مؤمنين خواه حاجت خود وخواه حاجت مؤمنى ديكر وضو مستحب وسبب قضاء اين حاجتست چنانچه در حديث وارد است يازدهم بعضى كفته اند از براى قراءت سورهء عزايم بخصوصها وضو مستحب است تعظيما لها خواه قراءت واجب باشد وخواه مندوب واين وضو غير وضوى مطلق تلاوت قرآنست ودعوى كرده اند كه بخصوص وارد شده است دوازدهم از براى زيارت قبور مؤمنين چنانچه در متن حديث تقييد شده وضو مستحب است ودر زيارت قبور انبياء وائمه

[ 31 ]

وقبور صالحين تأكيد بيشتر است سيزدهم از براى خواب كردن مطلقا وضو سنت است وغايت درين وضو وقوع خوابست بر صفت كمال چنانچه در عيون المسايلى بيان كرده ام وتيمم اينجا افضل است از وضو با وجود آب وتمكن از استعمال چهاردهم جنب را بخصوص از براى خوابيدن وضو سنت است واين وراى وضوى مستحب از براى خوابست چنانچه در حديث وارد شده است پانزدهم كسى را كه جنب شده باشد از احتلام اكر خواهد كه قبل از غسل جنابت مجامعت كند وضو مستحب است از براى جماع ودر حديث وارد شده كه اكر بيوضو مجامعت كند امن نخواهد بود از انكه فرزندى از آن مجامعت متولد شود مجنون باشد واستحباب وضو مقصود بر مطنهء احتمال حمل نيست بكله عام است چه اختصاص علت شرعيه مستلزم تخصيص حكم شرعى نمى باشد ودر جنابت از غير احتلام بيوضو جماع مكروه نيست شانزدهم كسى را كه خواهد با حامل مجامعت كند وضو از براى آن جماع سنت است ودر حديث وارد است كه در جماع حاملي بيوضو خوف آنست كه دل مولود كور ودست أو بخيل بوده باشد هفدهم كسى را كه تقبل ميت كرده باشد اكر خواهد كه قبل از غسل مس ميت مجامعت كند وضو از براى آن جماع مستحبست هجدهم جنب را اكر خواهد كه تفيل ميت كند وضو از آن تغسيل سنت است

[ 32 ]

نوزدهم حايض از براى نشستن در مصلى در وقت نماز وبقدر نماز بذكر الهى مشغول بودن وضو مستحب است بيستم متوضى را وضو سنت است بقصد تجديد وضوى اول خواه واجب وخواه مندوب از براى هر نماز مستانف خواه فرض وخواه نفل ودر صدر اسلام استيناف وضو از براى هر نماز واجب بوده ودر استحباب نكرير تجديد وضو مرة بعد اخرى از براى يكنماز واستحباب تجديد وضوهاتى به قبل از ايتان بنمازى خلافست بعضى از اصحاب از ان منع كرده اند نزد من اطلاق نصوص مرحج جانب استحبابست وعلامه رحمه الله تعالى در تذكره حكم قطعي استحباب كرده است بيست ويكم تجديد وضو از براى هر طواف مجدد خواه واجب و خواه مندوب مستحب است على الاصح بمقتضاى ظاهر نص الطواف بهذا البيت صلوة وشيخ شهيد رحمه الله تعالى در ذكرى مائل بجانب ترجيح استحبابست وانكه شارع نفليه درين موضع نفى استحباب باو اسناد كرده مأخذي ندارد وبيست ودويم پيش بعضى از اصحاب تجديد وض از براى (سجدهء) صح تلاوت مستحب است وشيخ شهيد در ذكرى نافى ثبوت استحبابست وظاهر اطلاق نصوص افادهء اثبات ميكند بيست وسيوم بعضى حكم استحباب تجديد وضو از براى سجدهء شكر كرده اند

[ 33 ]

وكلام در ان مثل كلام در تجديد از براى سجدهء تلاوتست بعينه بيست وچهارم اقرب پيش من انست كه تجديد وضو از براى هر چيزى كه وضو شرط كماليت آنست نيز مستحب است چنانچه علامه رحمه الله تعالى بآن حكم كرده ودليل عموم اطلاق احاديث صحيحه است وشيخ شهيد مستقرب نقى استحبابست بدليل براءت اصليه ومن اين استقرا برا بغايت بعيد وضعيف ميدانم بيست وپنجم اكر متوضى كسى را از روى شهوت ببوسد خواه بوسيدن حلال باشد وخواه حرام سنت است كه اعادهء وضو كند حديث در باب تقبيل مرد زنرا وارد شده است وظاهر متن حديث وجوب اعاده است اما حكم عام است ومحمولست بر استحباب ومذهب ابن جنيد وجوبست بنابر ظاهر حديث وحديث زرارة از مولاى ما ابى جعفر الباقر عليه السلام نفى آن ميكند بيست وششم متوضى اگر مس فرج زن كند حلالا وحراما اعادهء وضو أو را سنت است وابن جنيد قايل بوجوب شده بنابر ظاهر روايت ابى بصير وصريح صحيحه زرارة مدافع وجوبست بيست وهفتم باتفاق اصحاب وضو از براى سجدهء شكر نعمت متجدده سنت است خلاف در استحباب تجديد

[ 34 ]

وضوست از براى اين سجده ومستند استحباب اصل وضو روايت صدوقست رضوان الله تعالى عليه بسنده عن ابى عبد الله الصادق عليه السلام قال من سجد سجده انشكر لنعمه وهو متوضى كتب الله له بها عشر صلوة ومحاهنه (عشر) خطايا عظاما بيست وهشتم اصل وضو از براى سجده تلاوت مطلقا سنت است وشرط كما ليتست نه شرط صحت على ما هو الاضح وپيش بعضى از براى سجدات عزايم بخصوصها واجبست وابن حبند واجب ميداند مطلقا وشرط اصل صحت ميداند وروايت ابى بصير از صادق عليه السلام نفى آن ميكند وبمنطوق متن دلالت بران دارد كه طهارت مطلقا شرط سجدهء تلاوت نيست واز جنب وحايض نيز صحيح است وشيخ طوسى در نهايه منع صحت آن از حايض كرده است بنابر روايتي كه در باب حايض بخصوصها روايت كرده بيست ونهم كسى كسى كه تكفين ميت ميكند سنت است كه از براى تكفين وضو كند بطريق وضوى نماز پس بعد از وضو تكفين كند چنانچه شيخ شهيد ره در بيان ودر ذكرى آورده است سى ام اكر كسى مس باطن دبر يا احليل خود كند مستحب است كه اعادهء وضو كند وهمچنين اكر مس باطن يا ظاهر دبر يا قبل ديكرى كرده باشد بظاهر يا بباطن كف خواه حلال وخواه حرام اعادهء وضو سنتست وصدوق

[ 35 ]

ابو جعفر بن بابويه رضى الله تعالى عنه حكم بوجوب اعاده واحتجاج بروايت عمار ساباطى كرده است وآن روايت محمولست بر استحباب على الاصح سى ويكم متوضى را بسبب خروج مذى اعادهء وضو مستحبستت وان بفتح ميم واسكان ذال معجمه آبيست رقيق لزج كه بعد از ملاعبت زنان يا بقبيل از روى شهوت بيرون مى آيد وابن جنيد آنرا ناقص طهارت وموجب اعادهء وضو شمرده واحتجاج بروايتي كرده كه اصح عمل آنست بر استحباب سى ودويم بعد از خروج وذى اعادهء وضو سنت وآن باعجام ذال ساكنه آبيست كه ساعتي بعد از آن خروج منى بيرون مى آيد وابن جنيد آنرا ناقص طهارت وموجب اعادهء وضو ميداند سى وسيم اعادهء وضو بسبب خروج ودى بسكون دال مهمله وآن آبيست كه عقب بول بعد از استبراء بيرون مى آيد در اخبار امر باعادهء وضو وتعليل بانكه اين رطوبت از دريرهء بول باهمال دال مفتوحه بيرون مى آيد وارد است وهر يك ازين سه رطوبت طاهر است وشستن بدن وبيات از هيچيك لازم نيست سى وچهارم كسى را كه متعمدا در نماز قهقهه كند اعادهء وضو سنت است وابن جنيد حكم بوجوب اعادده كرده ومتمسك شده بمقطوعه سماعه كه محمولست برندب

[ 36 ]

سى وپنجم وضو عقيب حدث سنت است اجماعا از براى مجرد كون بر طهارت ومنزه بودن از حدث ومستمر بودن بحكم اباحت عبادت وقرب جناب الهى كه غايتي است صحيح وراحج باستحباب وضو لنفسه نميشود چنانكه در حواشى دروس بيان كرده ام سى وششم فارغ الذمه را وضو بجهت تأهب يعنى مسمور شدن از براى نماز فرض سنت است ودر حديث وارد است، ما وقر الصلوة من آخر الطهارة لوقتها يعنى توفير وتعظيم نماز فريضه نكرد كسى كه تأخير كرد طهارت تا وقت نماز داخل شود ووقت اين وضو قب از اول وقت نماز فريضه است بمقداري قليل ودر نيت قصد رفع حدث واستعداد از براى نماز فرض وتعيين وجه استحباب لازم است سى وهفتم اكر كسى كه متوضى باشد انشاء شعر باطل زياده بر چهار بيت باشد سنت است كه اعادهء وضو كند ومقطوعه سماعه را در انتقاض وضو بان شيخ در استبصار ندب واستحباب حمل كرده است سى وهشتم عروض رعاف متوضى را بسبب استحباب اعاده وضو ميشود وناقص وضو نيست وروايت محمول برند نسبت سى ونهم اكر متوضى را قلس يا قى عارض شود ومستكره طبع بوده باشد اعادهء وضو سنت است وناقض وضو نيست واكر چه آنمقدار باشد كه دهن را

[ 37 ]

پر كند وروايت ناقضيت محمولست بر استحباب چهلم اكر متوضى تخليل دندان كند وخونى بيرون آيد كه مستكره طبع باشد اعادهء وضو (سنت است وبعضي بعد از حجامت نيز اعادهء وضو را) سنت ميدانند چهل و يكم اكر كسى استنجا بآب ناكرده وضو كند اعادهء وضو بعد از استنجا بآب أو را سنت است هر چند قبل از آن وضو استجمار كرده باشد اعاده واجب نيست على الاصح وصدوق أبو جعفر بابويه را رحمه الله تعالى مذهب آنست كه استنجا بآب شرط صحت وضوست ووضو قبل از استنجا واجب الاعاده است ومتمسك بروايتي كه اصح عملي انها ست بر استحباب چهل ودويم اكر متوضى چشمه احليل خود را فتح كند وضو را اعاده كردن سنت است على الاصح وابو جعفر بن بابويه در فقيه حكم كرده است كه وضو بسبب آن منقص ميشود واعادهء وضو ونمازى كه بآن وضو كذارده باشد واجبست چهل وسيم آنكه از دبر يا از احليل خونى سيلان كند اعادهء وضو سنت است خواه معلوم باشد كه خاليست از ملاطحت مخالطت غايط يا بول وخواه معلوم نباشد وپيش ابن جنيد اكر خلو مشكوك فيه باشد اعاده واجبست چهل وچهارم

[ 38 ]

اكر بعد از استبرا رطوبتي از احليل بيرون آيد كه مشتبه باشد ببول اعادهء وضو مستحبست ومقطوعهء محمد بن عيسى كه دلالت دارد بر وجوب اعاده محمولست بر استحباب چهل وپنجم وضو كردن با هر يك از اغسال مسنونه كه شمرده خواهد شد انشاء الله العزيز مستحب است تا غاية مقصوده از ان غسل مترتب شود واولى آنست كه اين وضو مقدم باشد بر غسل واين هر دو حكم بنصوص احاديث ثابتست چهل وششم مشهور نزد متأخرين اصحاب آنست كه ميت را وضو دادن قبل از غسل سنتت بى مضحضه واستنشاق وبعضي بوجوب وبعضي بتحريم وبعضي بكراهت قايل نشده اند چهل وهفتم جمعى محققين از متأخرين اعادهء وضو معذور را كه در وقت ضرورت بجهة تقيه بغسل رجلين يا مسح بر حايلى مثل خف وغير آن واقع نشده باشد بعد از زوال عذر مستحب واستحباب را اقرب شمرده اند بلكه اصح پيش من وجوب اعاده است چه رفع حدث در وضو اضطرارى على الاطلاق نيست بلكه مقيد است بغايتي كه آن زوال عذر وارتفاع اضطرار است همچنانكه در باب تيمم معلوم خواهد شد انشاء الله تعالى وحكم وضوى صاحب جبيره ووضوى مسافر كه بضرورت شدت سرما يا بجهة عدم تخلف از رفقه در محل خوف بر موزه يا جورب مثلا مسح كرده باشد

[ 39 ]

نيز همين حكم دارد وهمچنين حكم وضوى مريضى كه ديكريرا متولى غسل ومسح ساخته باشد وبعضي ميان تقيه وساير اعذار فرق كرده اين حكم را بغير تقيه تخصيص كرده اند واين فرق تحكم است چهل وهشتم جنب را از براى اكل وشرب در حال جنابت وضو سنتست اينست چهل وهشت موضع كه در نيمقام در كلام اصحاب داير وميان متأخرين مشهور است ومن ميكويم چند موضع ديگر درين باب هست كه درين مقام نشمرده اند ودر مقامات متفرقه ذكر كرده اند اول وضو از براى استخاره در جميع انواع استخارات مستحبست دويم از براى دخول قبر هر يك از معصومين صلوات الله عليهم مستحبست بجهة تعظيم سيم اكر حدث اصغر در اثناى غسل جنابت متخلل شود واضح آنست كه وضو بعد از اتمام غسل مستحبست وبعضي بوجوب قايل شده اند دليل آن تمام نيست چهارم از براى جماع كه مقصود از ان فرزند باشد وضو سنت است وسبب سلامت فرزند باشد از كورى دل ونقصان عقل چنانچه در حديث وارد شده واين غير وضو از براى مجامعت زن حاملي است ودر باب آن وضو نيز حديث وارد اشت پنجم اكر كسى يقين داشته باشد در وضو ودر وقوع حدث بعد از آن شك كند ومتردد خاطر شود بمجرد

[ 40 ]

شك وتردد خاطر طهارت أو منقض نميشود بلكه همان مستظهر است ووضو براو واجب نيست اما اعادهء وضو سنت است ششم اكر متوضى العياذ بالله مرتد شود وبعد از ان توبه كند وضو منقض نميشود بلكه بر حال استمرار باقيست اما اعادهء وضو سنت است وبانتقاض وضو وجوب اعاده قولى هست ضغيف وبى مستند هفتم شيخ طوسى رحمه الله تعالى در تهذيب واستبصار حكم كرده است كه بعد از قص شارب وتقليم اظفار ونتف ابط اعادهء وضو مستحب بدليل روايت ابى بكر حضرى از مولاى ما ابى جعفر الباقر عليه السلام اما روايت ديكر وارد شده كه بدعت وحديث زراره نيز نفى استحباب ميكند پس اولى حمل وضو بر شستن دستست چنانچه صريحست در روايت حلبى از مولاى ما ابى عبد الله الصادق عليه السلام وارد شده ومثل آن در باب مصافحه مجوس ومس كلب در استبصار مذكور است هشتم قرقره در شكم سبب استحباب اعاده وضو ميشود وموثقهء مضمرهء سماعه را كه ظاهر آن وجوبست در استبصار بر استحباب حمل كرده است پس مجموع وضوءات مستحبه با اين هشت اخير پنجاه وشش باشد فرع اقرب واقوى آنست كه مس اسم نبى صلوات الله عليه واسم زهراء بتول سلام الله عليهاء واسماء ساير انبياء على نبينا وعليهم السلام بيوضو حرام است از باب توفير وتعظيم

[ 41 ]

وعلامه رحمه الله تعالى در منتهى المطلب مخالفت نموده تحريم مس را بقرآن واسماء الله تعالى مختص ساخته است فرع تحريم مس مختص بظاهر وباطن كف نيست بلكه بجهه وخدو زبان وهر جزء از اجزاء بدن كه باشد حرام است الا دندان وموى واطراف ناخنها كه مس بانها حرام نيست فرع بر ولى صغير غير بالغ واجبست على الاقرب كه أو را ممنوع دارد از مس بدون وضو وچون بسن هفت سالكي رسد لازم است كه مأمورش سازد بوضو از براى مس همچنانكه از براى نماز وبعد از وضو نيز تجويز مس محل نظر است از انجهه كه وضوى غير بالغ موصوف بصحت وفساد نيست ومنشأ ارتفاع حدث نميشود ووضو ونماز از صورت وضو ونماز دارد وحقيقت وضو ونماز نيست على الاصح خلاف مر شيخ طوسى را كه قائل بصحت نماز صبى مميز شده است وبالجملة اولى واحوط منع صبى است مطلقا از مس خط مصحف وساير مذكورات خواه بيوضو وخواه با وضو مسألة از جملهء وضوءات مذكوره وضوى جنب از براى خوابيدن واز براى اكل وشرب واز براى تفيل حيث ووضوى محتلم از براى مجامعت ووضوى حايض از براى نشستن در مصلى ومشغول بودن ذكر الهى ووضوى كسى كه تغسل ميت كرده باشد

[ 42 ]

از براى جماع قبل از غسل مس ميت قابليت رفع حدث در آنها صحيح نيست ودر وضو از براى نماز مندوب واز براى مس كتابت قرآن مندوب ودر تجديد وضوئي كه رافع حدث بوده است ودر وضوى كون بر طهارت ودر وضوى تأهب اعادهء وضويى كه قبل از استنجاء باب واقع شده ودر وضو بجهت تخللى حدث اصغر ودر اثناى غسل جنابت ودر اعادهء وضو بعد از رعاف وقى و تعمد وقهقهة در حالت نماز وعروض قراقر در شكم وبالجملة در اعادهء هر وضو كه رافع حدث بوده است نيت رفع حدث لازم است وبى قصد رفع حدث آن وضو مندوب بفعل نمى آيد ودر باقى وضوء است معدوده متوضى اختيار دارد در ادخال رفع حدث در نيت واسقاط آن واقتصار بر ذكر غايت وتعيين استحباب وقصد قربت مسألة هر كاه اقتصار بر ذكر غايت شده باشد نماز بآن وضو صحيح نيست ومس كتاب قرآن نمى توان كرد مكر قصد شده باشد كه آن غايت كه وضو از براى آن ميكند على الوجه الاكمل بفعل آيد چه اين قصد در قوت نيت رفع حدث است ودرين صورت بهمان وضو نماز ميتوان كرد على الاقرب وجد محقق من قدس الله تعالى روحه

[ 43 ]

ميكويد اكر قصد وقوع غايت على الوجه كرده است وآنوضو هيچ نماز ميشود ومن در تسويغ مضايقه دارم وترتب اباحت نماز برين وضو اعتبار قصد اكمليت ميكنم وقصد مجرد كمال را كافى نميدانم چه ايتان بغايت مقصوده مانند تلاوت قرآن وحمل مصحف ودخول قبهء معصوم وامثال آن بيوضو ناقص است وبا وضو غير رافع حدث كامل با وضوئي كه رفع حدث كند اكمل پس قصد مجرد كمال در قوت قصد رفع حدث نيست وشيخ شهيد نيز قدس الله تعالى در ذكرى اعتبار وجه اكمل كرده است مسألة نيت وضوى مجدد در تجديد وضوى واجب رافع حدث مثل نيت صلوة فريضه معاده است در جائى كه اعاده سنت بوده باشد وتجديد واعاده اينمعنى دارد كه همان وضو وهمان نماز را بر صفتي كه در حد نفس خود بران صفت بوده وهر هيئتي كه بران هيئت بفعل آمده است بار ديكر بعمل آورده وتجديد واعاده مستحب است نه مجدد ومعاد پس نيت چنين ميكند كه همان وضو را از براى رفع حدث وبر وجه وجووب قرة اخرى بعمل مى آورم قربة إلى الله وعند الله تعالى يكى واجب وديكر مندوب محسوب خواهد بود واحتساب واجب و مندوب وتعيين أو باراده واختيار الهى مفوض ومنوطست واينمعنى در متن

[ 44 ]

روايت وارد است در باب صلوة فريضه معاده ونيز صحيح است كه اينچنين ميت كند كه وضوء واجب رافع حدث را از براى رفع حدث بر وجه وجوب مكرر ميكنم بجهة انكه اين مكرر كردن سنت است ايت قربة إلى الله و برين قياس در اعادهء نماز نيت كند كه نماز فرض ظهرا دارا بر وجه وجوب اعاده ميكنم بجهة آنكه اين اعاده سنت است قربة إلى الله اساس وضوى حرام وضو باغسل جنابتست ووضو بآب مغصوب ووضو از براى هر امرى وغايتي غير امور مذكور وغايات معدوده وبالجملة وضوى ديكر وراء وضوءات واجبه ومندوبه كه ذكر كرديم حرام است وپيش بعضى در مسجد از براى رفع حدث وضو كردن حرام است همچنانكه ازالهء خبث از ثوب وبدن در مسجد جايز نيست هر چند مستلزم تعديهء نجاست بمسجد نباشد چه مسجد مكان ازالهء خبث ورفع حدث نيست وشيخ طوسى در نهاية وابن ادريس در سراير ميكويند وضو كه از حدث وبول وغائط باشد در مسجد حرام است نه از ساير احداث ومشهور آنست كه وضو در مسجد مطلقا مكروهست وحرام نيست از هر حدث كه بوده باشد ووضو در مستنجا بيت الخلاء نيز مكروهست ونيز وضو از اناء مغضض مكروهست وهمچنين از اناء مصور بصور

[ 45 ]

وتماثيل ومكروه درين مقام بمعنى اصطلاحي است كه يكى از احكام حمته است يعنى آنكه تركش اولى وارجح است همچنانكه نماز در حمام كذاردن وصوم وهر وابتداء بصوم در سلح شعبان كه عبارتست از روز سى ام با عدم رؤيت هلال همايعى در تكبيرات يا تحميدات يا تسبيحات تسبيح زهراء عليها السلام تكبيري يا تحميدى يا تسبيحي زايد كردن كه هر يك از اينها (مكروه است) بهمين معنى كه ترك آنها مستحب وراجحست نه بآن معنى كه فعل آن سنتى است كه مؤكد نيست وعبادتيست غير كامل كه نهايت مرتبه كمال ندارد وثوابي كه بران مترتب ميشود ثوابست ناقص چنانچه شايع ومشهور است كه اطلاق مكروه بر عبادات برين وجه ميباشد وتحقيق كلام درين باب در كتاب سبع شداد در حواشى من لا يحضر الفقيه مبين شده است اساس مباح بودن نماز وطواف ومس وخط مصحف وآنچه بآن ملحقست وقراءت سوره عزايم وابعاض وآيات وكلمات آنها وداخل شدن در هر يك از مسجدين اعظمين ومكث نمودن در هر مسجدي از مساجد واختيار ومرور در مسجدين بخصوصها صاحب حدث اكبر را موقوفست بر غسل وغسل شرط صحت ومشروعيت آنهاست اجماعا پس اكر يكى از امور مذكوره واجب بوده باشد غسل از براى استباحت آن واجب وايقاع به نيت وجوب متعين

[ 46 ]

خواهد بود واكر مندوب باشد غسل شرط صحت واباحت آنست مندوب ونيت ندب در غسل متعين نيز وايتان بآن غايت مندوبه بى غسل كه شرط اباحتست حرام خواهد بود همچنانكه در وضو قياس بآنچه شرط اباحت آنست كذشت وغسل در مواضع معينه از براى غايات مخصوصه سنت است كه بتفصيل در ابواب غسل مذكور خواهد شد انشاء الله العزيز مسألة اكر مكلف فارغ الذمه باشد از هر واجبى كه مشروطست بطهارت قبل از دخول وقت نماز واجب از براى رفع حدث واباحت نماز مندوب غسل كند به نيت استحباب حدث أو مرتفع ميشود وبهمان غسل نماز واجب بعد از دخول وقت از وصحيح وموجب براءة ذمتست ودر وضو نيز چنين است واين حكم در هر يك در وضو وغسل اجماعي است مسألة اصح پيش من آنست كه طهارت شرط انعقاد وصوم نيست وقضاء وكفاره با تعمد بقاء بر جنابت تا طلوع فجر كه در بعضى از روايات غير صحيحه الاسناد وارد شده بر سبيل از فضيلت واستحباب است نه بر سبيل لزوم ووجوب وصحت صيام خواه واجب وخواه مندوب بغسل قبل از طلوع فجر مشروط نيست بلكه مطلقا شرط كماليت ورجحان صوم است نه شرط مشروعيت وانعقاد الاغسال مستحاضه در زمان استحاضه كثيره ومتوسطه كه

[ 47 ]

صحت صوم مستحاضه بآن غسل شرط است وبى آنها در حكم حايض است و صلوة وصوم از واصلا صحيح نيست فاما غسلى انقطاع استحضه مثل غسل حيض وجنابت كه شرط كمال ورجحان صوم است نه شرط اصل صحت وانعقاد وابو جعفر بن بابويه رضى الله تعالى عنه وغير أو از اعيان متقدمين وبعضي از فضلاء متأخرين برين فتوى اتفاق دارند ومحقق اعني نجم المحققين رحمه الله در اكثر مصنفات خود درين حكم متردد است وشيخ قدس الله تعالى روحه در دروس فرق كرده است ميان صوم واجب وصوم مندوب ومشهور درين عصر قول باشتراط است على الاطلاق ووجوب قضا وكفاره چنانچه اختيار شيخ اختيار شيخ طوسى است نور الله مرقده در تهذيب واستبصار ومبسوط وعلامه رحمه الله تعالى در مختلف وقواعد وغيرهما ودر منتهى توقف ودر موضعي از تحرير استشكال كرده است وجد محقق من اعلى الله تعالى قدره نيز با ايشان موافقت دارد واحتجاج مشترطين بروايتي است كه طريق اسنادش ضعيف ونقاد منش اولويت وافضليت است نه وجوب ولزوم وحجت ما نص (ظاهر) قرآنست ومناطيق احاديث معتبرهء متظافره كه احتمال تأويل ندارد يكى از جملهء آنها صحيحهء حبيب خثعمى است از دو طريق صحيح

[ 48 ]

عن ابى عبد الله عليه السلام قال كان رسول الله صلى الله عليه واله يصلى صلوة الليل في شهر رمضان ثم يجنب ثم يؤخر الغسل متعمدا حتى يطلع الفجر مسألة بر قول مشترطين وقت مشروعيت غسلى از براى استباحت صوم آخر شبست تا طلوع فجر بيشتر از مقدار زمان غسل باقى نمانده باشد وقبل از ان وقت مشروع نيست وپيش ما كه قابل باشتراط نيستيم قصد استباحت صوم در غسل مطلقا باطلست وغسل صحيح نيست الا اغسال استحاضه پس چون از آخر شب مقدار زمان غسل باقى ماند جنب وحايض منقطعة الحيض را سنت است غسل جنابت وغسل حيض بقصد رفع حدث از براى افضليت واكمليت صوم خواه واجب وخواه مندوب بر وجه استحباب نه بر سبيل وجوب وچون فجر طالع شود نماز فرض بهمان غسل صحيحست وبالجملة وقت (غسل از براى اباحت يا اكمليت صوم نظير وقت) وضوى ناهيست از براى نماز وتضيق در وقت اين غسل بيشتر است از تضيق در وقت آنوضو چه در مشروعيت اين غسل معتبر است كه البته معلوم باشد كه تا طلوع صبح مقدار كنجائى غسل باقى مانده است بى زياده ونقصان واكر مكلف خواهد كه طريق احتياط را مرعى دارد واولى آنست كه اكر مشغول الذمه باشد بنماز قضا در شب غسل كند به نيت وجوب از براى آن نماز قضا واكر فارغ الذمه باشد از براى

[ 49 ]

نماز شب نيت استحباب غسل كند پس چون صبح طلوع كند بهمان غسل صلوة وصوم هر دو ازو صحيح است اجماعا مسئلاه اصح پيش من مختار سراير ودروس وموجز وشرح قواعدات كه غسل مس ميت شرط صحت عبادتيست كه اباحت آن مشروط باشد بوضو پس غسل مس ميت از براى اباحت صوم ودخول مسجدين ولبت در مساجد و قراءت غزايم صحيح نيست چه حدث مس مانع از هيچيك ازين امور نيست بلكه همين مانع اباحت نماز وطواف ومس خط مصحف وآنچه ملحق بآن باشد وغسل مس از براى اباحت نماز مطلق وطواف واجب ومس خط مصحف صحيح است ونيز از براى افضليت واكمليت طواف مندوب ولبت در مساجد وقراءت عزايم صحيح است ورفع حدث ميكند واباحت نماز بآن حاصل ميشود ومختار تذكره ومعتبر آنست كه ميان غايات اصلا فرق نيست بلكه حدث مس مانع جميع است وهر چه اباحت مشروط بغسل جنابتست بغسل مس ميت نيز مشروطست اساس تيمم واجب ميشود بدل از وضو وغسل از براى هر چه غسل ووضو از براى آن واجبست وسنتست از براى هر چه وضو وغسل از براى آن سنت است ومباح ميشود وبه تيمم هر چه بغسل ووضو

[ 50 ]

مباح ميشود تيمم مختص است در ميان طهارت ثلث بخروج جنب از هر يك از مسجدين اعظمين خواه جنابت در مسجد عارض شده باشد يا مجنب از خارج جاهلا يا ناشيايا عامدا داخل مسجد شود كه بجهت خروج تيمم واجبست واضح آنست كه غسل جايز نيست اكر چه مستلزم تعدى نجاست بمسجد نباشد خواه زمان تيمم مساوى زمان غسل باشد وخواه كمتر وخواه بيشتر بدليل روايت در تيمم مسألة اين تيمم بدل از غسل نيست بلكه اصيل ومستقلست ونيت بدليت دران صحيح نيست وقصد استباحت خروج از ان مسجد ووجوب وقربت متعين است وعماد الدين محمد بن على وابن حمزه در وسيله وسلار ين عبد الغزيز در مراسم نفى وجوب كرده كفته اند كه جنب را تيمم از براى خروج از مسجدين مستحبست واين قول ضعيف و فرق ميان مسجدين وساير مساجد نكرده اند ومخالف منطوق حديست وعمل بر قول مشهور است مسألة حايض منقطعه الحيض وحايض در زمان حيض نيز مثل جنب است در حكم وجوب اين تيمم از براى خروج هر كاه در احد مسجدين داخل شده باشد بدليل نصوص احاديث واستبعادى كه محقق در معتبر كرده است در حايض بالفعل غير منقطعه الحيض از آنجهة كه طهارت در حق أو متصور نيست اجتهاديست

[ 51 ]

در مقابل نص وحايض بالفعل در دين تيمم قصد رفع حدث نميكند مانند وضو ويا تيمم بدل از وضو در زمان حيض از براى جلوس در مصلى وبذكر الهى مشغول بودن مسألة اقرب پيش من استحباب اين تيمم است از براى باقى مساجد غير مسجدين اعظمين همچنانكه مستقرب ذكرى است مسألة در صورتي كه زمان خروج اقصر باشد از زمان تيمم نيز وجوب تيمم متعين است على الاقرب بدليل عموم نص وهمچنين استحباب از براى ساير مساجد مسألة متيمم را باين تيمم واجبست كه در خروج قصد اقرب طرق كند اما اسراع در مشى بيشتر از مقدار عادت واجب نيست مسألة حايض مقطعة الحيض را تيمم بدل از غسل هر كاه غسل واجب ميسر نباشد از براى اباحت وطى واجبست اكر غسلى را شرط اباحت وطى دانيم بدليل روايت عمار ساباطى از مولاى ما ابا عبد الله الصادق عليه السلام ومستحبست اكر غسل را شرط اباحت ندانيم وروايت بر استحباب حمل كنيم مسألة صدوق مقدم على بن بابويه رضوان الله تعالى عليه وضوى حايض را از براى جلوس وذكر الهى در مصلاى خود واجب دانسته است پس بقول أو در صورت تعذر وضو تيمم بدل از ان وضو واجبست وبنابر قول مشهور كه مختار منست آنوضو مستحب ودر صورت تعذر وضو وتيمم به نيت

[ 52 ]

بدليت وضو نيز بر سبيل استحبابست وعلامه ره در نهايت در استحباب تيمم بدل ازين وضو استشكال كرده است وتحقيق آنست كه محل اشكال نيست مسألة جمعى از اصحاب رضوان الله تعالى عليهم كه صحت صوم را بغسل جنابت وغسل حيض قبل از طلوع فجر مشروط دانسته اند خلاف دارند در صورت تعذر غسل كه آيا تيمم بدل از غسل قبل از طلوع فجر از براى اباحت صوم واجب باشد يا نه وبر تقدير وجوب باز خلاف كرده اند كه آيا بيدار بودن تا طلوع فجر وتيمم را از حدث اصغر نكاه داشتن لازم است يا نه وبعد از وقوع حدث اصغر ايا اعادهء تيمم قبل از طلوع فجر واجبست يا نه واقوى پيش محققين ايشان آنست كه بر تقديري كه تيمم بدل از غسل نيز شرط اباحت صوم بوده باشد بيدار بودن بران تيمم لازم نيست واعادهء تيمم بعد از حدث اصغر واجب نيست واين قول بعد از انكه اشتراط صحت صوم بغسل مسلم باشد اقربست بتحقيق بنابرانكه معلوم خواهد شد انشاء الله العزيز كه تيمم رافع حدث است تا وقت تمكن از مبدل منه واين را رفع مغيا ميكويند نه على الاطلاق چنانكه در وضو و غسل است وپيش من اصح آنست چنانكه دانسته شد كه غسل جنابت وحيض از براى كماليت صوم مستحبست وشرط اصل صحت واباحت نيست وتيمم نيز رفع حدث ميكند

[ 53 ]

إلى الغايت پس در صورت عدم تمكن از غسل تيمم بدل از غسل قبل از طلوع فجر از براى اكمليت صوم سنت است وبعد از حدث اصغر مثل خواب وبول اعادهء تيمم از براى اكمليت لازم نيست على الاصح مسألة جنب حايض كه شب متمكن از غسل نبوده باشد چون خواهد كه طريقهء احتياط را مرعى دارد اولى آنست كه اكر فارغ الذمه باشد تيمم كند بدل از غسل به نيت استباحب نماز شب على وجه الندب وچون فجر طلوع كند بهمان تيمم مندوب صوم أو صحيح است باتفاق واكر مشغول اذمه باشد تيمم كند بدل از غسل على وجه الوجوب از براى نماز قضا چه بهمان تيمم صوم أو مباح ومتعقد است اتفاقا چنانچه در غسل كفته شد مسألة تيمم بدل از اغسال استحاضه با عدم تمكن از استعمال آب شرط صحت صوم است همچنانكه شرط صحت صلوتست اجماعا مسألة جنب يا حايض منقطعه الحيض چون تيمم شرعى كرده باشد از براى استباحت نماز يا از براى اباحت لبث در مسجد مادام كه بران تيمم باشد أو را بخوابيدن در مسجد جايز است وحرام نيست باتفاق اما بر قول اصح بسبب انكه تيمم بدل از غسل رفع حدث اكبر ميكند تاوقت امكان غسل واين را فقيت بحدث اصغر مقتقض نميشود متيمم در حالت خواب نيز حدث جنابت وحيض از ومرتفع است چنانكه در حالت

[ 54 ]

بيدارى ولبث در مساجد أو را جايزهء واما بنابر قول اكثر متأخرين كه تيمم را رفع نميدانند اصلا وحدث اصغر را ناقص تيمم ميشمرند مطلقا بسبب انكه متيمم در زمان بيدارى متطهر است ولبت در مسجد أو را مباح ودر حالت خواب از دايره اختيار بيرونست وقلم تكليف از وساقط ونيز روايت بخصوص اباحت خوابيدن جنب متيمم در مسجد وارد است واين خواب در اباحت تطير خواب جنبست در شب ماه رمضان بعد از انتباهتين تا طلوع فجر نزد قائلين با شتراط صحت صوم بطهارت قبل از طلوع صبح چه آن خواب پيش ايشان سايغ ومباحث اجماعا ولزوم قضاء وكفاره مترتبست بر تفريط وتقصير كه ادراك طلوع صبح با طهارت فوت شده است نه بر عقوبت وآثم چنانچه علامه رحمه الله تعالى در منتهى صريحا ذكر كرده است تيمم از براى خوابيدن سنت است وبدل از وضو نيست بلكه اصيل ومستقل است واز نيت بدليت حجرد واز وضو با وجود آب وقدرت بر استعمال افضلست ومستند اين حكم روايتست وافضل است كه اين تيمم بر روى زمين پاك باشد كه صعيد طيب عبارت از آنست وشرط نيست كه البته بر خاك يا بر زمين يا بر سنك واقع شود بلكه هر چه حاضر باشد كه في الجمله

[ 55 ]

غباري داشته باشد كافيست مثل رخت بدن يا رحل دابة يا نمد يا فرش يا لحاف يا غير آن وجود سنك وخاك واين حكم نيز در روايت وارد است مسألة تيمم از براى اكمليت نماز جنازه سنت است واين تيمم نيز اصل ومستقل است وبدل از وضو وغسل نيست واز نيت بدليت مستغنى است وبا وجود تمكن از استعمال آب مستحب واز وضو افضلست وشيخ طوسى نور الله مرقده ادعاى انعقاد اجماع برين حكم كرده است ومستند حكم موثقه سماعه است كه جميع اصحاب بمضمون آن على الاطلاق عمل كرده اند الا أبو على محمد بن جنيد در مختصر احمدى كه حديث را تفييد كرده بضيق وقت وخوف فوات نماز جنازه ومحقق نجم الدين بن سعيد كه در معتبر با أو موافقت كرده است وپيش من قول مشهور معتمد ومقول عليه است مسألة اكر متيمم آب بيابد وآب موجود شده قبل از تمكن استعمال مفقود شود اصح آنست كه تيمم أو منقض نميشود واعاده أو را مستحبست وبعضي كفته اند كه آن تيمم باطل ميشود واعادهء تيمم اورا واجب وتفصيل اين مبحث در ابواب تيمم مذكور خواهد شد انشاء الله العزيز مسألة اشبه آنست كه هر غسل ووضو واجب يا مندوب رافع حدث يا غير

[ 56 ]

رافع حدث تيمم بدل آن باشد در وقت تعذر وهر تيمم البته بدل از غسلى است يا وضويى الا در مواد معدودهء كه تيمم مستقلست در اصالت ومستغنى است از اعتبار بدليت چنانچه ذكر كرديم مسألة بنابر قول مختار كه هر كاه حدث اصغر در اثناى غسل جنابت متخلل شود بعد از اكمال غسل ختم وضو بآن سنت است اكر بعد از اتمام غسل آب از براى وضو نبوده باشد تيمم بدل از آن وضو مستحب است به نيت بدليت بروجه نذب وبر قول كسى كه ضم وضو را واجب ميداند اكر بعد از اكمال غسل از براى وضو آب نماند بدل از وض تيمم به نيت بدليت بر وجه وجوب واجب خواهد بود مسألة در صورتي كه مكلف وضو كرده باشد وآب از براى تجديد وضو كه مستحبست نداشته باشد يا آب حاضر باش خوف تضرر مانع باشد از استعمال تيمم بدل از وضوى مجدد به نيت بدليت وقصد وجه استحباب مر أو را مستحب خواهد بود واين دو مسألة از فروع آن اصل است كه تيمم بدل از وضو وغسل است مطلقا چنانچه از قرآن وحديث مستفاد ميشود مسألة اشبه بلكه اصح آنست كه تحديد تيمم از براى هر نماز خواه فريضه وخواه نافله سنت است همچنانكه تجديد وضو سنت است چه حديث رسول الله صلى الله عليه وآله فرموده است الطهر على الطهر عشر

[ 57 ]

حسنات وفرموده است الصعيد الطهور المسلم وبطريق ديكر الصعيد الطيب وضوء المسلم دلالت صريح بران دارد ورواياتي كه ظاهر مناطيق آنها لزوم تيمم است از براى هر نماز چنانكه از امير المؤمنين صلوات الله عليه مرويست وسكوني از ابى عبد الله الصادق عليه السلام وابو همام از ابى الحسن الرضا عليه السلام روايت كرده اند متعين است حمل آنها بر استحباب چنانكه مسلك تهذيب ومعتبر است وآنچه شيخ شهيد محقق قدس الله تعالى روحه در ذكرى ميكويد كه استحباب تجديد تيمم بطريق تخريج از روايات ثابت ميشود موافق مشرب تحقيق نيست باب اول آداب الخلوت من الواجب والمندوب اساس بر متخلى واجبست ستر عورتين در زمان قضاى حاجت از ناظر محترم كه محرم شرعى نباشد وديدن عورت متخلى برو حرام باشد وابن الجنيد ستر عورتين را بر متخلى واجب ميداند مطلقا خواه ناظر محترم حاضر بوده باشد وخواه ناظري نبوده باشد همچنانچه در نماز واجبست وظاهر كلام شيخ شهيد در بيان نيز اختيار اطلاقست وبالجملة قضا وطراز بول وغايط بى ستر عورت حرام است يعنى وجوب ستر عورت در تخلى وراى مطلق وجوب ستر عورتست چه مى تواند بود كه امرى

[ 58 ]

في نفسه واجب بوده باشد ونيز از واجبات ووظايف امرى ديكر باشد پس قضاى حاجت تخلى در نظر ناظر محترم على المشهور ومطلقا بنابر قول ابن جنيد و ظاهر عبارت بيان متضمن دو فعل حرام ومنشأ استحقاق دو درجه عقاب است يكى از جهت كشف عورت نمودن وديكرى از جهة مكشوف العورت متخلى بودن ووجوب ستر عورتين در نماز وتحريم نماز با كشف عورت نيز از اين قبيل است وواجبست در تخلى انحراف نمودن از سمت قبله بجانب مشرق يا مغرب استقبال واستدبار قبله حرام است از باب تعظيم كعبه مكرمه بنص حديث شريف نبوى وحديث اول سبطين وثاني اوصياء معصومين صلوات الله وتسليما على النبي وعليهم اجمعين وعورت را منحرف ساختن كافى نيست چنانكه كه بعضى توهم كرده اند بلكه انحراف بجملكى بدن واجبست ومشهور انست كه ميان صحرا أو بنادر تحريم استقبال واستد بار فرق نيست وشيخ مفيد ره فرق كرده ميكويند در صحرا حرام است و در ابنيه مكروهست ودر ذكرى قول شيخ مفيد برينوجه منقول شده كه در صحارى مكروه است نه در ابنيه وسلار با مفيد موافقت كرده در صحرا حرا ميداند نه در ابنيه ونزد ابن جنيد رحمه الله تعالى اجتناب از سمت قبله مطلقا مستحبست

[ 59 ]

وعلامه در نهايه ميكويد متحمل است كه نهى از استدبار مختص بوده باشد بمدينة مشرفه ومواضعي كه در حول مدينهء مشرفه است چه استدبار كعبهء موظمه انجا مستلزم استقبال بيت المقدس (مبارك) است وتعظيم بيت المقدس نير لازم است وهچيك ازين اقوال پيش من اصلى ندارد واعتماد بر قول مشهور است وواجبست تطهير مخرجين از نجاست خبث بول ونجاست خبث غايط بطريق مقرر شرعى واستنجار در اصلاح شرع عبارت از آنست واحكام آن در باب ديكر خواهد آمد انشاء الله تعالى وقول شيخ طوسى ره در استبصار آنست كه استبراء بعد از فراغ از بول واجبست قبل از استنجا ومشهور نزد اصحاب رضوان الله تعالى عليهم استحباب پس واجبات تخلى بر قول استبصار چهارم است وبر قول مشهور سه مسألة اكر كسى بسبب عذرى مثل مرض از جلوس وقيام عاجز باشد ومضطجع بر پهلو يا مستلقى بر پشت از خبثين متخلى شود استقبال منتهى عنه در حق أو قياس بر استقبال مامور به در وقت نماز است مسألة اشبه آنست كه در مسجد در قاروره يا انايى بول كردن بر وجهى كه نجاست بمسجد وفروش وادوات وآلات متعدى نشود حرام است بجهة تعظيم مسجد اكر چه ادخال نجاست غير متعدى در مسجد جايز است

[ 60 ]

على الاقوى اساس مشهور آنست كه مجموع وظايف تخلى واستنجا غير واجبات از مكروهات كه ترك آنها مستحب ومسنونات كه ايتان بانها سنت است شصت وچهار است سى وشش از آنجمله وظيفهء تخلى وبيست وهشت وظيفهء استنجاست انچه متوهمي از متوهمين اين عصر پنداشته است كه اداب خلوت واستنجا از واجبات ومحرمات ومكروهات ومسنونات بيست ويك چيز است از باب نقصان معرفتست وظايف استنجار باب خورند كور خواهد شد انشاء الله سبحانه اما وظايف تخلى اول مكروهست استقبال واستدبار قرص نيرين بر وجهى كه شعاع جرم آفتاب يا ماه بر يكى از عورتين نبايد ونهى تنزيهي از ان وارد شده است بجهة احترام دويم استقبال واستدبار باد ومكروهست ودر حديث وصى ثانى وسبط اول عليه السلام نهى از ان وارد است سيم در زمين صلب بول كردن مكروه است بمنطوق حديث وبسبب انكه مظنهء رجوع قطراتست ورسول صلى الله عليه وآله فرموده است استنز هوا من البول فان عامة عذاب القبر عنه تزاهت

[ 61 ]

از بول سعى كنيد كه اكثر عذاب قبر از آنست چهارم در حجرهء بضم جيم واسكان حاء مهمله يعنى سوراخ مار وساير حشرات بول مكروه است ونهى از آن در حديث شريف نبوى وارد شده بسبب تأذى حيوان يا بسبب مخالفت ازيت از آنها نسبت بانسان وبعضي كفته اند بسبب انكه حجر حيوانات بكسر جيم وفتح حا مساكن جن است پنجم بول وغايط در آب راكد ودر آب جارى مكروه است ودر آب راكد كراهيت شديد وغليظ است ودر جاى نهى از امير المؤمنين على صلوات الله عليه مروى ووقت ضرورت مستثنى شده است وفرموده است ان للماء اهلا كما ان للارض اهلا ومن در حواشى استبصار شرح آن كرده ام ودر راكد نص از صادق عليه السلام وارد اشت (ودر حديث ديكر از صادق (ع) مرويست كه در آب مطلق بول كردن محل خوفست از شيطان وبعضي كفته اند آب در شب مخصوص جنست پس كراهت شب اشد باشد وغلظت در غايت بيشتر باشد پس كراهت در ان اغلط خواهد بود بطريق اولى وصدوق مقدم على بن بابويه رحمه الله تعالى كفته است بول در آب جارى تا جارى باشد مكروه نيست چه از صادق عليه السلام باسانيد متعدده روايت وارد شده كه لا باس به (وجواب آنست كه مقصود در روايات از لا باس به) به بيان جواز است

[ 62 ]

يا خفت كراهت نسبت براكد ودر بعضى شهرها مانند بلاد شام آبهاى جارى مخصوص طهارتخانه وكثيف ميباشد از براى شستن وبردن اخباث وفضلات جد من در شرح قواعد ميكويد اگر قائل شوم بعدم كراهت قضاى حاجت در ان آبها بعيد نخواهد بود ششم ايستاده بول كردن مكروهست اكر چه مخرج در قاروره يا انائي بوده باشد وبول در هوا واقع نشود رسول صلى الله عليه واله وسلم فرموده است كه بول كرده ايستاده بى علتى وعذرى از شما جفاست واز ابى عبد الله الصادق عليه السلام مرويست كه هر كس ايستاده بول كند بيم آن هست كه شيطان أو را تخبيل كند بجاء معجمه وباء موحده يعنى عقل أو را فاسد كند هفتم تطميح در بول يعنى بول كردن در هوا خواه نشسته وخواه ايستاده مكروهست وبر بالاى بامى يا بالاى ديوارى بر كنار بام يا كنار ديوار نشستن ودرهاى بجانب سفل بول كردن از جملهء تطميح است ودر حديث شريف نبوى از ان نهى واقع شده هشتم تخلى ودفع فضله در مشارع مكروه است وآن جمع مشرع است يعنى محل آب برداشتن مردم از نهر نهم در شوارع نيز مكروهست وآن جمع شارعه است يعنى طريق وممر مردم خواه شارع عام باشد وخواه مختص بقومي دهم در زير شجره متمره يعين درخت ميوه دار

[ 63 ]

بار آور مكروهست هر چند بالفعل ميوه نداشته باشد وموضع كراهت آنمقدار زمين است كه مسقط ميوهء آن درخت باشد نهى تنزيهي از همهء اينها در احاديث وارد است وابو جعفر الباقر عليه السلام فرموده كه سر نهى تعظيم ملائكه موكله بر ثمار واشجار است يازدهم مكروه است در فناى دار بكسرفا يعنى قضا در وپيشكاه در كارخانه كه عبارتست از حريم وداخل ملك نيست خصوصا اقيه مساجد وحريم مشاهد در حكم حريم مساجد است بمنطوق حديث كاظم عليه السلام دوازدهم در مجرى وممر آب مكروه است اكر چه بالفعل آب نداشته باشد سيزدهم در في نزال يعنى موضع سايه كه محل نزول قافله ومنزل ورود مترددين باشد أبو الحسن الكاظم (ع) بران نص كرده ورسول صلى الله عليه وآله فرموده ملعون المتفوط في ظل النزال وبطريق ديكر ثلث ملعون من فعلهن المتفوط في ظل النزال والمانع الماء المنتاب والساد الطريق المسلوك چهاردهم در ملاعن بنص حديث شريف نبوى يعنى مواضع لعن وتفسير كرده اند بمكان اجتماع مردم ودر حديث سيد الساجدين (ع) تفسير آن بدركاه خانه مردمان وارد است پانزدهم در شطوط انهار يعنى كنار نهر مطلقا بنص سيد الساجدين وابى الحسن

[ 64 ]

الكاظم (ع) وملحقست بآن كنار چاه ومواضعي كه مردم از ان متأذى شوند على الاطلاق شانزدهم مكروهست است استصحاب مصحف با خود در وقت تخلى وادخال آن در بيت الخلا يا آنچه اسم مختص بجناب مقدس الله تعالى چه آن مكتوب يا منقوش باشد مث انكشترى يا لوحى از الواح وثابتست كه رسول صلى الله عليه وآله وسلم قبل از تخلى خاتم را نزع فرموده از خود دور ميكرد وهمچنين امير المؤمنين على عليه السلام بازو بند وتعويد ودعا را از خود جدا مينمود ودر الفاظ واسماء مشتركه ميان قرآن واسماء الله وغير آن معتبر قصد كاتبست والحاق اسم نبى واسامي ائمه صلوات الله وسلامه عليهمم بآن دو كراهت محل نظر است واولى الحاقست از باب تعظيم واحترام وشيخ شهيد در ذكرى ميكويد اسماء انبياء با خود داشتن مكروه نيست هفدهم استصحاب دراهم بيض بكسر باء موحده بصغه جمع ابيض يعنى ادخال زر سفيد خالص با خود در بيت الخلا مكروهست مكر آنكه مصرور يعنى در هميان باشد كه آنوقت كراهت نخواهد داشت چنانكه از ابى عبد الله الصادق (ع) مرويست كه از پدر معصومش ابى جعفر الباقر (ع) روايت كرده است وسبط ابن ادريس يحى

[ 65 ]

بن سعيد در جامع وعلامه در نهاية مشدود بجاى مصرود ذكر كرده اند يعنى در موضعي كه بسته باشد هجدهم سواك مطلقا يعنى استمساك بهر مسواك كه بوده باشد حتى بانكشت ابهام ومسجه در بيت الخلا مكروه است واز ابى الحسن الكاظم عليه السلام مرويست كه مورث نجر ميشود بتحريك باء هو حده وخاء معجمه يعنى رايحه كريههء دهن نوزدهم اكل وشرب در بيت الخلاء ووقت تخلى مكروه است چه مستلزم خساست وخوارى نفس است ونيز مرسله صدوق رضوان الله تعالى عليه در فقيه وروايت رئيس المحدثين رضى الله عنه در كافى از مولاى ما ابى جعفر الباقر (ع) وحديث لقمهء نان وآزاد كردن غلام مستند حكم است بيستم استقبال بيت المقدس مكروه است از جهة شرف واحترام چنانكه علامه رحمه الله در نهايه وشيخ شهيد در ذكرى كرده اندد بيست ويكم اطاله جلوس در خلاء يعنى زمان نشستن را دراز كردن مكروهست حديث وارد شده است از باقر وصادق عليها السلام كه مورث با سور ميشود مفرد بواسير بياء موحده آن سرخى است مشهور مانند دماميل در مقعده وبعضي ناسور ضبظ كرده اند بتون وبحسب لفة تبديل سين بصاد در مرد و

[ 66 ]

جايز است بيست ودويم مس قضيب بدست راست كردن مكروه است وابو جعفر الباقر عليه السلام از ان نهى فرموده ودر حديث شريف نبوى اليمنى للاكل واليسرى للفرح وارد است بيست وسيم تخلى از غايط در مقابر وميان قبور مكروه است ونهى از ان در حديث وارد وكراهت در ذكرى وبيان وغيرهما مذكور است بيست وچهارم تكلم در خلا مكروه است وصدوق در فقيه ميكويد جايز نيست بدليل نهى نبى صلى الله عليه وآله از ان ودر روايت آمده كه هر كه در حالت خلا تكلم كند حاجت أو مقتضى نميشود ومطلب أو بنجاح نميرسد وچند موضع از آن استثنا شده است اول ذكر جناب مقدس الهى كه سنت است بدليل حديث موسى وعلى نبينا وعليه السلام دويم آية الكرسي با آيهء كريمهء الحمد لله رب العالمين بدليل حديث ابى عبد الله الصادق عليه السلام سيوم حكايت فصول اذان بعد از فراغ مؤذن از هر فصلى بدليل انكه در احاديث امر بحكايت اذان على العموم واقع شده است چهارم اللهم صل على محمد وآل محمد كفتن اكر اسم مباركش مذكور شود ومتخلى بشنود پنجم رد سلام كه واجبست اما سلام كردن كسى بر متخلى يا ابتدا كردن

[ 67 ]

متخلى بتسليم هر كسى مكروهست ششم حمد الهى بعد از طاس هفتم تسميت كردن عاطس را يعنى دعاى رحمت از براى أو كردن دير حكم الله كفتن بعد از عطسه أو هشتم هر كاه مهم ضروري واقع شود كه بالضرورة تكلم بايد كرد بيست وپنجم ارتياد يعنى طلب موضعي كه مناسب بوده باشد از براى تخلى واستنجا وطلب موضعي كه مرتفع از براى بول كه خاك نرم داشته باشد سنت است رسول صلى الله عليه وآله وسلم درين باب اهتمام عام داشته است ورئوفى از بول بفتح واو وتشديد قاف مبالغه شديد عظيم ميفرموده است وامت را امر كرده است بارتياد از براى بول وابو الحسن الرضا (ع) فرموده است من قفه الرجل ان يرتاد لبوله بيست وششم ستر تمام بدن از انظار ناظرين سنت است بدخول خانه يا خيمه يا ابعاد در صحرا بكسر همزه يعنى دور رفتن واز نظر خلق پنهان شدن يا در وهده يا عقب درختى پا پشته نشستن چنانچه سيد المرسلين صلى الله عليه واله وسلم ميكرده است وامر بان فرموده است ونيز سنت است تا خبر كشف عورتين كردن تا وقت جلوس ونزديك شدن بزمين در ذكرى مذكور است كه دليل استحباب فعل نبى است صلى الله عليه وآله كه

[ 68 ]

باين سنت عمل ميكرده است بيست وهفتم ابتدا كردن در دخول بپاى چپ ودر خروج بپاى راست مستحبست بر عكس مساجد ومشاهد واماكن شريفه واكر در صحرا باشد آخر قدم را تا (موضع) جلس پاى چپ كند ودر انصراف اول قدم را پاى راست بيست وهفتم در نشستن اعتماد بپاى چپ كردن وكشاده داشتن ودور ساختن پاى راست سنت است بدليل حديث شريف نبوى بيست ونهم تفطيهء راس يعنى پوشيدن سر در بيت الخلا سنت است تا مانع باشد از وصول رايحه خبيثه بدماغ سى ام تغطيه راس در بيت الخلا مستحب است وآن عبارتست از قناعي بكسر قاف يا چادر شبى بر سر انداختن كه تمامى سرو كوش وكردن را فرو كيرد چه أبو عبد الله الصادق عليه السلام چنين ميكرده است ومفيد در مقنعه ومحقق در معتبر ذكر كرده اند كه از سنن رسول الله بوده است صلى الله عليه وآله وسلم سى ويكم بعد از فراغ وانقطاع در يرهء بول استبراء از بول سنت است على الاصح ومذهب شيخ طوسى نور الله مرقده در استبصار وظاهر روايتي كه مستند اوست وجواب استبراء قبل از استنجاست وحمل آن بر استحباب متعين است سى ودويم هنيئه يضم ها وفتح نون وامكان يا قبل ازها

[ 69 ]

يعنى زماني قليل صبر نمودن بعد از فراغ پس بعد از ان استبرا كردن مستحبست چنانچه در حديث از ابى جعفر الباقر (ع) وابى عبد الله الصادق عليهما السلام روايت شده است وطريق استبرا على الاشهر آنست كه انكشت وسطى را از دست چپ بر مقعد كذاشته تا اصل ق‍ ضيب وتحت خصيتين بقوت تمام بكشند تا سه بار پس انكشت مسجه را در زير قضيب وانكشت ابهام را بر بالا گذاشته تا كنار خشفه سه بار ديكر بكشد پس حشقه را بيفشرد وذكر را بيفشاند سه بار كه مجموع نه بار شود وچنانچه مختار مبسوط واختيار معتبر است ودر استظهار واستبراء اتم و ابلغ است وشيخ مفيد رحمه الله تعالى در معنعه ميكويد " ما تحت اثنين تا اصل قضيب را از فوق وتحت ميان ابهام ومسجه كذاشته بتمامى از پنج تا طرف دو بار يا سه بار باعتمام وتمام بكشد وسيد مرتضى رضوان الله تعالى عنه اكتفا بآن كرده است كه تمام قضيب را از اصل تا طرف سه بار بقوت بفشارند وبيفشرد ومنطوق حديث مولانا الباقر عليه السلام بطريق تهذيب واستبصار انكه از اصل قضيب تا طرف حشفه سه بار بيفشرد دو طرف را كرفته سه بار بيفشاند وصدوق رضوان الله تعالى عليه در فقيه از كشيدن از مقعده تا اثنين بانكشت سه بار بقوت افتاندن

[ 70 ]

تمام ذكر سه بار لازم وكافى ميداند ودر استبرا سه بار تنحخ مسبتحست وظاهر كلام مراسم لزوم تنحخست سى وسيوم استنجا بعد از فراغ وبعد از استبراء بلا تأخير قبل از وضو يا تيمم است وتقديم استنجار بر وضو وتيمم واجب نيست وصدوق در فقيه قايل بوجوديست سى وچهارم اعداد بنل بضم نون وفتح باء موحده يعنى صهيا ساختن احجار استنجار از مستحبات تخلى است بنص حديث رسول الله صلى الله عليه وآله اتقوا الاملاعن واعدوا النبل واكثر محدثين بنل بتحريك اعني بفتح نون قبل از باء مفتوحه روايت كرده اند واعداد آب از براى استنجا نيز از مستحبات خواهد بود بطريق اول سى وپنجم بعد از استبراء واستنجا دست بر شكم كشيدن ايستاده سنت است چنانچه مفيد و شيخ وابو لعلى واين البراج رحمهم الله تعالى ذكر كرده اند در ذكرى نيز مذكور است سى وششم استعاذه وتسميه در وقت دخول بيت الخلاء ودعا بطريق ماثور در چند موضع سنت است اول چون خواهد كه داخل شود بكويد بسم الله وبالله اعوذ بالله من الرجسن النجس الخبيث الخبيث الشيطان الرجيم بسم الله الرحمن الرحيم دويم بعد از دخول الحمد لله الحافظ المؤدى اللهم امط عنى الاذى

[ 71 ]

واعدني من الشيطان الرجيم وشارح نفليه ولمعه در نيمقام خبط نموده توهم كرده كه محل اين دعا وتحميد بعد از استعاذه وقسميه نزد دخول سيم حين الجلوس در وقت انفصال براز اللهم اطعمني طيبا في عافيد واخرجه منى جنبيا في عافية وصدوق رضوان الله تعالى عليه در فقيه روايت كرده كه رسول صلى الله عليه وآله باينطريق ميكفته است اللهم كما اطعمتنيه طيبا في عافية واخرجه منى خبيثا في عافيه چهارم وقتى كه نظر بر بر از افتد اللهم ارزقني الجلال وجنبي الحرام پنجم ديدن هنكام آب بكويد الحمد لله الذى جعل الماء طهورا ولم يجعل له نجسا ششم در وقت استنجا اللهم حصن فرجى واستر عورتى و حرمهما على النار ووقفني لما يقربني منك ناذا الجلال والاكرام هفتم وقت بر خواستن وايستاده دست بر شكم كشيدن الحمد لله الذى هناني وعافانى من البلوى هشتم در وقت خروج از بيت الخلا با انصراف از موضع تخلى در صحرا الحمد لله الذي عرفني لذته وابقى في جسدي في قوته واخرج عنى إذا فيا لها من نغمه لا يقدر القادرون قدرها ودر روايت ديكر في جسدي بجاى في مسألة بول كردن در

[ 72 ]

انا مكروه نيست خواه قاروره بوده باشد وخواه انايى ديكر در اخبار مرويست كه بنى را صلى الله عليه وآله (مخصوص) از براى آن بوده است اما بايد كه ظرف را كه بول در ان باشد در منزل نكاه ندارند كه نهى از ان وارد شده است ودعاء نماز در ان منزل مكروهست وابو جعفر بن بابويه رضوان الله تعالى عليه نماز را در خانه كه با خمر يا بول در ان خانه باشد حرام ميداند مسألة مشى يعنى راه رفتن در استبرا شرط نيست وهمچنين ايستادن وپاى بزمين زدن چنانچه ؟ ؟ ؟ بعضى از فقهاى عامه است واستحباب آن در استبرا نيز دليلى ندارد مسألة زنانرا استبراء از بول لازم نيست واكر قايل شويم باستحباب بايد كه زن در جهة عرض استبرا كند برخلاف مرد كه استبراء أو در جهة طولست وقول ابن الجنيد آنست كه زنرا سه بار تنحنح لازم است در استبراء مسألة سنت است كه وضو وتيمم بعد از استنجا بوده باشد وتيمم مانند وضو قبل از استنجا صحيح است على الاقوى اكر در ضيق وقت واقع نشده باشد يا در سعت وقت وعذرى كه متنوع تيمم است مرجو الزوال نبوده باشد وفرق ميانه وضو وتيمم درين حكم ضعيفست وابن بابويه رحمه الله تعالى هيچكدام را قبل از استنجا صحيح نميداند واكر واقع نشده باشد

[ 73 ]

اعادهء آنرا بعد از استنجا واجب ميشمرد ودليلي كه صلاحيت استدلال داشته باشد ندارد پس اصح استحباب اعاده است تنبيه امام علماء عامه وعلامه ايشان ؟ فخر الدين رازى در موضعي از كتاب نهايت العقول بر سر جادهء انصاف آمده بر اصحاب خود اعتراض ميكند كه هر كاه نبى صلى الله عليه وآله در هدايت امت اينمقدار اهتمام داشته باشد كه در باب بيت الخلاء رفتن تنها سى وشش وظيفه تعليم فرمايد سواى واجبات واين امر سهل جزئي را براى امت مفوض ندارد چون تواند بود كه از دنيا رحلت كند ووصى وخليفه وامامي كه بعد از ونايب نفس مقدس أو وحافظ احكام شرع ومهجه دين وبيضه اسلام وسعادت امت بمتابعت وشقاوتشان بمخالفت أو منوط بوده باشد نصب نا كرده اين قسم امر مهم وخطب عظيم را مهمل كذا رد وتعيين اين مرتبهء بلند پايه را كه تالى نبوت وثاني رسالتست باقتضاى راى امت ومقتضاي اختيار (ايشان) ؟ ؟ تفويض نمايد چنانكه طريقهء اهل سنت است همانا كسى كه از خرمن عقلي يكجو بهره داشته باشد هركز اينقول باطل را باور ندارد وتجويز اين احتمال محال را نهايت حماقت طبع وسفاهت نفس ومنتهاى مراتب سخافت عقل

[ 74 ]

وطفافت حدس شمرد وهمانا كه عقل صريح مستقيم حكم كند كه در قانون حكمت بالفه وسنت عنايت اولى واجبست كه امام خلق وخليفهء رسول الله از جانب جناب مقدس ربوبي منصوب وبنص صريح (رسول) الهى منصوص وبحسب استحقاق ذاتي وكمال جوهر نقش قدسي در فطرت اولى وانصاف باوصاف ملكات ملكيه واصناف كمالات بشريه در فطرت ثانيه باين درجه عاليه مخصوص باشد چنانچه مذهب شيعه است ومنكر اين حقيقت در نظر صاحب نظران از دايرهء بصيرت عقلي خارج واز حوزهء استقامت حليت فطرت انسانى بيرون ميماند ومن لم يجعل الله له نورا فما له من نور باب دويم اداب الاستنجا اساس استنجا بحسب لغت استفعالست يا از نجوه بفتح نون واسكان جيم بمعنى زمين مرتفع يا از نجو بمعنى قطع وازاله ويا بمعنى كشط وكشف در اصطلاح لغت عبارتست از ازالهء خبيثيت بول وبراز از مخرجين بطريق مقرر شرعى وبراز بفتح باء موحده كنايتست از نحو بفتح نون واسكان جيم وآن غايطست واستنجا از بول بات مطلق طاهر واجب ومتعين است وبهيچ چيز ديكر جايز نيست وبغير از آب

[ 75 ]

چيزى ازالهء خبث بول نميكند بنص سيد المرسلين واوصياء معصومين صلى الله عليه وعليهم اجمعين واجماع مجتهدين فرقه ناجيه امامية رضوان الله تعالى عليه واقل مقداري كه مجزيست دو مثل بوليست كه بر حشفه مانده باشد با تخلل انفصال كه دو مرتبه آب ريختن متحقق شود چنانكه حديث نشيط بن صابح از ابن عبد الله الصادق عليه السلام افادهء آن ميكند ودر فقيه لفظ مرتين صريحا مذكور است وتوقف علامه رحمة الله تعالى در منتهى در صحت حديث بجهت انكه مروك بن عبيد در طريقست وحال أو معلوم نيست وجهى ندارد چه مروك بن عبيد جليل القدور ومعروف الحال وجلالت وتوثيقش در علم رجال ثابت ومتين است ونيز منطوق روايات ديكر كه ازالهء نجاست بول از بدن يا از رخت بدوبار شستن ميشود مخرج بول را شامل است وابو الصلاح حلبى رحمه الله تعالى نفى مقدور كرده ميكويد ضابطه در استنجاء از بول مقداري از آبست كه مزيل عين نجاست واثر آن باشد وتعدد وتخلل انقصال در شستن لازم نيست وعلامه نيز رحمه الله تعالى در نهاية اختيار اين قول كرده است وپيش من عمل واعتماد بر قول مشهور است واستنجاء از براز اكر از مخرج متعدى شده حواشى وحول اطراف مخرج را آلوده

[ 76 ]

ساخته باشد مثل استنجا از بولست كه بآب واجبست وبغير آب مجزى نيست واينحكم نيز اجماعي ومنصوص عليه است وحد معتبر مقرر شرعى ازاله عين است واثر ومعنى اثر اجزاء صغيره است از رطوبت عين يا از بقاياى نجاست كه در محل بعد از زوال وانقلاع جرم وتنشيف رطوبات باقى ماند وحسن بصر ادراك ان نكند تا نرمى آن از محل بآب زايل نشود ودست بحاسهء لامسه ادراك خشونت محل نكند نجاست محل باقيست وطهارت حاصل نيست اينست ضابطهء طهارت محل بمنطوق حديث ابى الحسن الرضا الكاظم عليه السلام در صحيحهء عبد الله بن المغيره وابو يعلى سلار بن عبد العزيز صرير يعنى أو از وخشونت محل را شرط وحصول صرير را حد ضابطهء طهارت ميداند ومحقق در معتبر ميكويد حصول صرير مختلف ميشود بحسب اختلاف حرارت وبرودت آب پس آنرا مناط طهارت ساختن منضبط نيست واكر براز از اطراف حلقه مخرج تعديه نكرده باشد وحواشي وحول آن آلوده نشده باشد متخلى متخير است كه استنجا باحجار كند يا بآب يا جمع كند ميان احجار وآب اول با حجار وآخر بآب اما اختيار آب افضل است وجمع كردن ميانهء احجار وآب افضل واكمل براينحكم نيز اجتماع مجتهدين امت از علماى خاصه وفقهاى عامه منعقد

[ 77 ]

ونصوص احاديث وارد است واختصاص اهل قبا از انصار بكريمهء ان الله يحب التوابين ويحب المطهرين يا از جهت اختيار آب بر احجار يا از جهت جمع ميانه هر دو ركعت اخبار واحاديث اصول روايات فريقين صحيح وثابت وقول سعد وقاص و عبد الله بن زبير كه انكار استنجا بآب ميكرده اند پيش جمهور فقهاء عامه نير باطل واز درجهء اعتبار ساقط ومخالف قول وفعل رسول الله است صلى الله عليه وآله مسألة اكر بر مخرج بول آب ريخته شود زايد بر قدر واجب در زماني ممتد كه اجزاء غسل بعضى از بعضى متراخى باشد عتبار تخلل انفصال وتعدد غسل ساقط نميشود على الاظهر واحتمال وجوب فصل وتكرير غسل تا دو مرتبه شستن على الحقيقة بفعل آيد نيز وجهى دارد مكر آنكه زمان غسل امتداد تمام داشته باشد وجد ؟ تحرير من اعلى الله در جته در شرح قواعد بسقوط اين احتمال على الاطلاق حكم قطعي كرده است مسألة اجماع اصحاب ما رضوان الله تعالى عليهم منعقدست برانكه در ازالهء نجاست بول دلك محل يعنى ماليدن بدحت يا بچيزى ديكر لازم نيست چه آن نجاست را جرمى نيست تا احتياج بدست ماليدن باشد بلكه ازالهء عين آب ريختن بر محل كافيستن اكر آب مفقود باشد مسح مخرج بول

[ 78 ]

تنشيف رطوبت نجاست بجسمى ظاهر مانند سنك وحذف وپنبه وامثال آن واجبست تا نماز صحيح باشد ومحل بآن پاك نميشود وبر خبثيت نجاست بول باقى ميماند پس نزد وجدان آب استنجا بآب بطريق معهود شرعى چنانچه مذكور شد واجبست تا نجاست جنب بول زايل ومحل طاهر وتلتبس بنماز مشروع شود مسألة بر اغلف باعجام عين بعد از همزه وفابعد از لام يعنى بعد كسى كه مختون نباشد واجبست كشف بسره بضم موحده واسكان سين مهمله قبل از راء مفتوحه كه عبارتست از راس خشفه اكر ممكن بوده باشد تا آب بر مخرج بول وارد شود چه از بواطن نيست تا وجوب غسل ساقط باشد بلكه در حكم ظاهر وشستن آن بحكم شرع واجبست واكر حزنتق بضم ميم واسكان را وفتح ماء اولى وكسر تاء ثانيه قبل از قاف يعين غلاف يا بسره يا بصرهء ملتهم وچسبنده باشد اشبه پيش من آنست كه بقدر ممكن ايصال آب بما تحت غلاف از بسره لازم است همچنانكه جد متجرين در شرح قواعد كفته است وعلامه در منتهى وشهيد محقق در ذكرى الحاق آن ببواطن كرده ميكويند حكم تختتن برو جارى وظاهر غلاف بجاى بسره واجب الغسل واعتبار وصول آب با تحت ساقط است مسألة در استنجا مطلقا شستن باطن لازم نيست ودر عدم وجوب غسل باطن ميان مرد وزن خواه بكر وخواه ثيب فرق نيست وبر تيت

[ 79 ]

غسل آنچه از فرج ظاهر ميشود در وقت جلوس بر قدمين واجبست واكر داند كه بول بمدخل ذكر ومخرج ولد وحيض رسيده است شستن آنچه ظاهر باشد واجبست مسألة غسل احليل وفرج ار آنچه بيرون آيد سواى بول ومنى خون واجب نيست خواه جامد باشد مثل سنك ريزه وكرم وخواه مايع مثل مذى ووذى ورطوبت فرج وساير رطوبات اكر خالص باشد وآلوده نبوده باشد به نجاست وهمچنين شستن دبر واجب نيست از هر چه بيرون آيد الابراز از وخون مسألة در مطلق استنجا زوال عين و اثر معتبر است ورايحه اعتبار ندارد وچنانچه در نص حديث وارد شده است چه رايحه عرض است ومناط حكم نيست ودراستجمار كه عبارتست از استنجاء باحجار در براز غير متعدى زوال اثر نيز معتبر نيست بلكه همين زوال عين باحجار لازم است مسألة در استجمار سه سيك مقرر است بالفعل يا بالقوه ويك سنك كه سه شعبه داشته باشد سه شعبه آن يك سنك در استجمار مثل سه سنك متعدد بالفعلست على الاقوى چه مقصود كه ازالهء خبث است از محل بآن حاصل ميشود وثلث مسبحات كه در حديث شريف نبوى وارد شده شامل آن هست وثلثه احجار كه در احاديث وارد شده است منافى آن نيست اين قول را اكثر اهل تدقيق اصح شمرده اند وقول

[ 80 ]

نجم المحققين در معتبر آنست كه سه شعبه يك سنك كافى نيست بلكه سه سنك متعدد بالفعل مى بايد بعضى از متأخرين تابع أو شده اند وشيخ طوسى در مبسوط كفته اين قول احوط قولين است ومن در غير اين كتاب كلام معتبر را نقل كرده جواب احتجاج أو كفته ام مسألة خلافى كه نقل كرده ام قياس بيك شخص است فاما نسبت باشخاص متعدده شعب مختلفه يك سنك است بلا خلاف محسوب از احجار استجمار ميشود قطعا واكر يك شعبه مستعمل شخصي شده باشد شعبهء ديكر كه طاهر باشد از احجار استجمار شخصي ديكر مى تواند بود بلا خلاف مسألة استجمار اختصاص بسنك ندارد بلكه آجر وخذف كه سفالت ومدر كه كلوخ است وچوب وخرقه كه خشونت داشته باشد وهر جسمي صلب كه مزيل عين وقالع اجزاء نجاست تواند بود نهى از استعمال آن وارد نشده باشد مجزيست واستنجا بكرسف يعنى از ثانى السبطين يعنى ابى عبد الله الحسين عليه السلام مرويست وسلار بن عبد العزيز اعتبار كرده است كه جسمي ارضى باشد كه اصل وماده اش زمين بوده باشد وابن الجنيد ميكويد آجر وخذف مجزى نيست مكر آنكه ملابس طين يا تراب يا بس باشد ودر حديث شريف رسول الله صلى الله عليه وآله وارد است كه واستطب بثلثه احجار أو ثلثه اعواد أو ثلث حثيات من تراب استطب

[ 81 ]

صيغهء امر است از استطابه وآن طلب پاك بودنست واعواد جمع عوداست يعنى يا سه چوب وحثيات بتحريك حاء مهمله وثاء مثلثه جميع حثيه است يعنى يا سه كف از خاك مسألة واجبست كه اجسام استنجا طاهر بوده باشد ونجس مجزى نيست بنص واجماع مسألة استنجا بعظم وروث يعنى استخوان وسركين حيوان مطلقا حرام است ورسول صلى الله عليه وآله از ان نهى تحريمي كرده ودر بعضى از روايات فرموده است لا تستنجوا بالعظم ولا لروث فانه زاد اخوانكم من الجن يعنى مطعوم جن است وروايت كرده اند كه فرموده است كه عظام طعام جن واروات طعام دواب ايشانست اينحكم پيش اصحاب ما محل اجماع است واز فقهاى عامه أبو حنيفة ومالك مخالفت كرده اند وهر كاه بمطعوم جن استنجا حرام بوده باشد از جهة احترام پس بمطعومات آدمى حرام خواهد بود بطريق اولى چه انس باحترام احق از جن است مسألة استنجا بجميع مطعومات انسان حرام است خصوصا نان وكوشت وفواكه وقند ونبات وادويه وامثال آن چه احترام آنها بيشتر است مسألة اكر كسى العياذا بالله دانسته

[ 82 ]

با وراق مصحف مجيد استنجا كند كافر كردد وداخل كفار وحليلهء أو از حباله زوجيت بيرون آمده براو حرام واز دبائره ميشود هر چند اين عمل بقصد استخفاف نكرده باشد وهر چه اسمى از اسماء كريمهء الهى حسنى بران مكتوب يا ومنقوش بوده باشد همين حكم دارد وكتب علوم دينيهء از احاديث ومعرفة الله وفقه وتفسير نزد در حكم تحريم داخل است اما بسبب ارتداد وكفر نيست الا بقصد استخفاف مسألة استنجا بتربت مباركهء مقدسه ابى عبد الله الحسين عليه السلام كه ترياق سموم ودواى امراض است حرام وبقصد استخفاف سبب كفر وارتداد است وتربت ساير مشهد مقدسهء معصومين نيز همين حكم دارد مسألة طهارت ادوات شرطست واستنجا بجسمى كه نجس يا متنجس بوده باشد مجزى نيست همچنانكه ابى كه طاهر نباشد استنجا بآن صحيح نيست اجماعا وميان متنجسات باجناس نجاسات فرق نيست متنجس خواه بنجاست برازو خواه بنجاستي ديكر از نجاسات مزيل نجاست نمى آيد بود مطلقا مسألة اكر جسمي كه طاهر نبوده باشد مستعمل شود تطهير محل بآب طاهر متعين خواهد شد واستنجا باحجار طاهره بعد از آن فايده نخواهد داشت مطلقا على الاصح علامه رحمه الله تعالى در منتهى و

[ 83 ]

ونهايه ميان نجاست غايط وساير اجناس نجاسات فرق كرده ميكويد اكر متنجس بنجاست بر از مستعمل شود محتملست كه استعمال سه سنك طاهر وبعد از آن كافى بوده باشد بنابر انكه جنس نجاست يكيست ومختلف نيست وپيش من اين فرق ضعيفست مسألة مستعمل مادام كه نجس باشد مجزى نيست ووصف بكارت كه در احاديث وارد شده ندارد وبعد از ازالهء نجاست از ان مجزيست ولازم نيست كه آلات استنجا در اصل ابكار يعنى غير مستعمل بوده باشد على الاطلاق مسألة ادوات استجمار شرطست كه خشك باشد وبا مبلول وبا رطوبت باشد مجزى نيست هر چند كه طاهر باشد وهر چند كه رطوبت آن از حد موضعي كه بران واقع ميشود وتجاوز نكنند ومنتشر نشود چه اكر رطب باشد بملاقات محل نجس خواهد شد واستعمال نجس صحيح نيست ونيز رطوبت آلت مانع ازالهء عين برازو سبب انتشار نجاست وتلويث محل ميشود وانچه علامه در نهاية وشيخ شهيد در ذكرى كفته اند كه در صورت عدم سرايت رطوبت محتمل است كه مجزى بوده باشد ضعيفت مسألة شرطست كه محل بنجاست ديكر غير نجاست همان براز متنجس نبوده باشد پس اكر براز با خون ممتزج باشد يا بنجاستي ديكر عارض شود استجار

[ 84 ]

كافى نخواهد بود بلكه استنجا بآب در ينصورت متعين است مسألة خنثى كه مادهء آن كل نجس بوده باشد چون در كورهء آتش طبخ يابد وآجر شود شيخ طوسى در مبسوط وعلامه در نهايه كفته اند كه طاهر نميشود واستعمال آن آجر در استنجا جايز است وپيش من اين قول ضعيف است واستنجا بآن آجر صحيح نيست مسألة اشبه آنست كه جزوى از اجزاء يا عضوى از اعضاي حيان زنده كه آن حيوان منفصل نشده باشد داخل محرمات نيست واستعمال آن در استنجا جايز است وميان اجزاء بدن مستنجى يا غير أو فرق نيست پس استنجا بدست يا عقب يعنى پاشنهء پاى خود يا ديكرى مجزى است وهمچنين حيوانى صغير الجثه مانند عصفور يعنى كنجشك و امثال آن اكر بتامته در استنجا مستعمل شود كافى صحيح است مسألة شيخ شهيد در ذكرى با علامه در نهايه موافقت كرده ميكويد طلا ونقره وجواهر نفيسهء معادن نزد اصحاب ما رضوان الله تعالى عليهم ملحق بمحترمات نيست واستعمال آنها در استنجا جايز است ومن ميكويم كه اين حكم بعيد است جواهر مذكوره چكونه بمحرمات ملحق نباشد با انكه در ادويهء قلبيه ومطعومات محترمه داخل است ونيز در حديث نزع انكشترى كه نكين آن از زمرد بوده باشد از دست در حال استنجار وارد است بجهة احترام واحاديث

[ 85 ]

تختم بخواتيم عقيق وياقوت وفيروزه وزمرد دلالت بر كمال احترام دارد وبالجملة احوط واشبه آنست كه استعمال مذكور است در استنجا جايز نيست مسألة استنجار بز حاج يعنى شيشه يا بجسمى كه سقالت داشته باشد يا جسمي كه زلج بوده باشد بتحريك زاى ولام قبل از جيم يعنى لغزنده مجزى نيست چه قالع عين نجاست نمى تواند بود پس اكر جسمي صقيل يا زلج مستعمل نشود بعد از آن استنجا بآب متعنين خواهد بود اكر نجاست منتشر شده باشد مسألة جلد حيوان طاهر مجزيست خواه مأكول اللحم وخواه غير ماكول اللحم وميان مدبوغ وغير مدبوغ فرق نيست مادام كه مشوى نباشد چه مشوى داخل مطعوم است وعلامه در نهايه ميكويد غير مشوى نيز هر كاه ؟ باغت نيافته باشد احتمال دارد كه مجزى نباشد مسألة مذهب سيد مرتضى رضى در مصباح وشيخ طوسى نور الله مرقده در مبسوط وابن ادريس رحمه الله تعالى در سراير ونجم المحققين روح الله مضجعه در معتبر وجمعى ديكر از اصحاب آنست كه هر كاه سه جسم طاهر از اجسامي كه استعمال آنها در استنجا حرام است مثل استخوان يا نان يا فاكهه يا غير آن از محترمات مستعمل شود بر وجهى كه قالع نجاست از محل باشد ان استعمال منشأ تربت اثم عقوبتست وخروج از عهدهء تكليف در باب استنجا

[ 86 ]

بآن حاصل نيست بلكه بعد از ان استنجا باجسام جايزه الاستعمال واجبست اكر بسبب استعمال آن محترمات نجاست براز در حواشى محل منتشر نشده باشد وآب متعين است واستجمار كافى نيست اكر نجاست انتشار يافته باشد بنابر انكه استنجا بطريق مأمور به بفعل نيامده است بلكه بر وجه منتهى عنه واقع شده ونيز مشروعيت استجمار از باب رخصت وتخفيفست ومعاصي مناط رخصت نمى باشد ومانند سفر معصيت كه مسوغ قصر نيست وتعمد جنابت با علم بعدم امكان حصول آب كه مناط صحت تيمم نيست پس بايد كه بر مواقع اذن وترخيص شارع مقصود باشد ونزد علامه وفخر المدقفين وشهيد محقق وجه متجرمن قدس الله تعالى اسرارهم اصح آنست كه استعمال محترمات حرام وموجب اثم وعقابست اما در استنجا مجزى سبب خروج از عهدهء تكليف چه غرض شارع درين تكليف مجرد هجران نجاست وزوال خبثيت است ولهذا مشروط بمقارنت بنت نيست پس نهى تحريمي درين اقسام عبادت مستلزم فساد نباشد بجهة انكه ايقاع آن بروجه قربت مقصود ومتعلق امر ؟ تنازع نيست ؟ وپس من اين قول اقوى وقول أو احوط است مسألة اكر در استنجا آب يا الات استجمار مغصوب بوده باشد استعمال حرام است اما استنجا مجزى است واين

[ 87 ]

حكم موضع وفاق ومحل اتفاق است ودليل مصباح ومبسوط وسراير ومعتبر كه در مسألة سابق منقول شد بآن منحقض نميشود از انجهت كه خصوصيت استنجا در نهى از استعمال آب يا آلت مغصوب مدخليت ندارد بلكه مطلق تصرف در مغصوب متعلق نهى است واين تصرف مخصوص از افراد آن مطلق است وفرد از عوارض طبيعت مطلق ميباشد بخلاف نهى از استعمال محرمات كه از حيثيت خصوص استنجاست پس قياس احدهما بر ديكرى چنانچه مسلك مختلف ومنتهى وشرح قواعد وذكرى است قياسي است مع الفارق ومتضمن خلط ما بالعرض است بما بالذات واين بحث از سوانح وقت واز خواص اين كتابست مسألة اكر قلع عين نجاست از محل باستعمال يك سنگ يا دو سنك حاصل شود اكمال انصاب عدد واستعمال سنك سيم لازم است على الاظهر ودر ذكرى في الاشبه كفته وهمانا كه لفظ اظهر بلكه اصح بحسب اصطلاح فقها نسبت باينمقام اوفق باشد بمقتضاى ظاهر نص فليمسح ثلث مسحات در حديث شريف نبوى ومدلول تحريك من الاستنجا ثلثه احجار در حديث ابى جعفر الباقر عليه السلام ومفهوم حديث ابى عبد الله الصادق عليه السلام كه فرموده جهت السنه بثلثه

[ 88 ]

احجار را بكار وقول سلمان رضى الله تعالى عنه نهانا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم ان نستنجي باقل من ثلثه احجار ومراد از ابكار آنست كه در حال استعمال بكر باشد پس مستعمل مادام كه تطهير نيافته باشد وبعد از تطهير خشك نشده باشد مجزي نيست چه در اين استعمال بكارت ندارد مسألة اصحاب رضى الله تعالى عنهم در جواز توزيع احجار ثلثه بر اجزا أو محل بر دو قول اختلاف كرده اند جمعى كه بظاهر احاديث عمل ميكنند ميكويند استيعاب تمامى محل بهر يك از احجار ثلثه واجبست وتوزيع كافى نيست وجمعى ديكر تدقيق نظر كرده ميكويند غرض شارع از استجمار نيست الا زوال عين خبث پس اكر استعمال بر سبيل توزيع مزيل عين باشد مجزى خواهد بود چه ازاله خبثيت وامتثال امر ومصداق ثلث مسحات متحقق ميشود وابن قول اقوى وقول اول احوطست وعلامه در نهايه استشكال كرده است مسألة اكر احجار ثلثه ازاله عين نجاست نكند استعمال سنكى ديكر تا بحدى كه عين زايل شود واجبست اجماعا مسألة هر كاه بادون ثلثه عين نجاست زايل شود آنچه بعد از ان بجهة اكمال نصاب ثلثه مستعمل شود طاهر خواهد بود واشبه آنست كه استعمال آن در

[ 89 ]

استجمار مجزى باشد ونهى از استعمال مستعمل شامل آن نباشد وعلامه در قواعد نفى جواز كرده است مسألة اكر براز از غير مسربه بيرون آيد بتسكين سين مهمله بعد از ميم مفتوحه وضم را قبل از باء موحده يعنى مخرج طبيعي حكم استنجا باحجار دران جارى خواهد بود بشرط انسداد مسربه يا اعتياد خروج از ان موضع غير طبيعي وبالجملة هركاه خروج از موضع غير طبيعي بحدى رسد كه ناقص وضو باشد احكام شرعيهء استنجا بران مترتب ميشود مسألة خنثى كه مشكل بوده باشد در تطهير مسر به براز استجمار بطريق مردان ميكند ودر استنجاء از بول قبلين خود را كه عبارتست از احليل وفرج بآب ميشود وآن آب حكم آب استنجا دارد واكر خروج بول از قبلين مقاد باشد مسألة مشهور از طريق اصحاب ما رضوان الله تعالى عليهم آنست كه استجمار با حجار وما في حكمها مانند استنجاء بآب مطهر محل است واكر چيزى بعد از استجمار شرعى ملاقي محل شود متنجس نخواهد بود شد چه محل بعد از استجمار طاهر است همچنانكه بعد از استنجا بآب طاهر است بمقتضاى مفهوم قول رسول الله صلى الله عليه وآله لا تستنجوا بعظم ولا روت فانهما لا يطهران چه اين مفهوم از اقسام مفاهيمي است كه حجت وحجيت آن در علم اصول

[ 90 ]

فقه مبين شده است از علماء خاصهء بعضى واز فقهاء عامه شافعي وابو حنيفة ميكويند بعد از استجمار احجار ثلثه بطريق مقرر شرعى محل همان بر نجاست باقى ميماند واستجمار همين (سبب) صحت نماز وعفو از نجاست محل ميشود ومحل را طاهر نميسازد چه عين نجاست اكر چه زايلست اما اثر باقيست مسألة رايحه اعتبار ندارد وزوال آن در طهارت محل شرط نيست مطلقا بدليل نص واجماع در استجمار زوال عين و رطوبت براز معتبر است وبقاء اثر ضرر ندارد ودر استنجاء بآب زوال عين واثر شرطست وبقاى رايحه منافى حصول طهارت نيست مسألة اكر باستعمال ادوات استجمار عين نجاست زايل شود وبعد از زوال عين تأثير هوا يا حرارت آفتاب سبب زوال رطوبت نجاست و ومنشأ حصول جفاف ودر محل باشد طهارت حاصل است ولازم نيست كه استعمال آلات سبب جفاف شود مسألة تحريم استقبال واستدبار قبله در حال استنجا همچنانكه در حال قضاء حاجت حرام است محل نظر است وجانب حكم بتحريم اقويست بدليل قول ابى عبد الله الصادق عليه السلام يعقد له كما يعقد للغايط وروايت از مراسيل صدوقست در فقيه واز مسانيد شيخ

[ 91 ]

الطايفة در تهذيب ورئيس المحدثين در كافى مسألة اجماع امت از خاصه وعامه معقد است برانكه بحوبنى را عليه السلام زمين ابتلاع ميكرده واز اينجهت هيچ كس از انحضرت بخونديد وصدوق رضوان الله عليه در فقيه كفته است ولم ير لنبى عليه السلام قط ؟ نجولان الله تبارك وتعالى وكل الارض بابتلاع ما يخرج منه ومشهور آنست كه اين خاصيت از خواص نبى است عليه السلام ودر حديث علامات امام كه در آخر فقيه روايت شده اين خاصيت از جمله علامات معدود است ودر اخبار وارد است كه در ايام حرب معاويه زمين ابتلاع نجوامير المؤمنين (ع) كرده است وابتلاع كه ثبوت آن اجماعي است مخصوص براز است چه در حديث وارد شده است كه ام ايمن بول نبى را عليه السلام آشاميده است چنانچه بتفصيل در باب نجاسات مذكور خواهد شد انشاء الله العزيز تنبيه آنچه در اصول حديث از طريق أبو جعفر بن ثلثه رئيس المحدثين وصدوق وشيخ الطايفة مرويست باسناد صحيح از داود بن فرقد كه مولاى ما ابى عبد الله الصادق عليه السلام فرموده است كان بنوا اسرائيل إذا اصاب احدهم قطره بولي قرضو الحومهم بالمقاريض وقد وسع الله تعالى عليكم باوسع ما بين السماء والارض وجعل لكم

[ 92 ]

الماء طهورا فانظروا كيف تكونون مراد از ان غير از مخرج بول است واصر كه در تنزيل كريم واقع است ربنا ولا تحمل علينا اصرا كما حلته على الذين من قبلنا مفسرين آنرا بتكاليف شاقه تفسير كرده اند مثل قتل النفس در توبه وقطع موضع نجاست از بدن ورخت از مقراض وپنجاه نماز در هر شبانروزى وصرف ربع مال در زكوة واجب وموضع نجاست كه قطع ميكرده اند ما عداى مخرج بول ومسربهء براز بوده است كه آن هر دو محل استنجاست اساس مسئونات ومكروهات از آداب استنجا بيست وهشتست چنانچه فيما سبق مذكور شد اول سنت است در براز غير متعدى اختيار آب بر استجمار ودر متعدي جمع ميان هر دو جمع ميان هر دو مطلقا در استحباب افضل واكمل است ومستحب درين مقام بمعنى افضل افراد واجب تخييري است چه وجوب تخييري با استحباب عينى مصادمت ندارد نه بمعنى اصطلاحي كه قسيم مطلق واجب ويكى از احكام خمسه است دويم دلك ومسح مخرج بول در استجاء وازاله ء خبث بجسمى طاهر ازلا ومستحبست بعد از استبراء وقبل از شستن وآب ريختن واستحباب آن در بيان شهيد قدس الله نفس مذكور است سيم

[ 93 ]

آب ريختن بر مخرج بول زايد بر قدر واجب كه عبارتست از دو متل ما على الحشفه سنت است چهارم تقديم شستن هر دو دست از موضع زند بر ادخال آنها درانا وآب بر داشتن بجهة استنجا داخل مستحبات استنجاست در مقنعهه وتهذيب ودر فقيه تصريح شده كه دو بار مطلقا ودر نقليه كفته است كه بطريقى كه از براى وضو سنت است قبل از وضو مراد انكه از براى بول يكبار و از براى براز دو يا چنانچه در شرح تقرير كرده است وپيش من تخريج اين استحباب از مدرك شرعى وادعاى شمول قول باقر صادق عليهما السلام اينحكم را چنانكه در ذكرى متصدى آن شده مقام تأمل است پنجم تقديم استنجا از براز بر استبراء واستنجاء از بول بعد از اكمال استبراء بلا تأخير مستحبست وعمار ساباطى از ابى عبد الله الصادق عليه السلام روايت كرده است ششم تنحنح سه بار در استبرا سنت است مطلقا مرد را وزنرا وفيما سبق ذكر كرديم كه سلارين عبد العريز بر مردان واجب ميداند وابن الجنيد بر زنان هفتم بحسب اعتبار خصوصيت استنجا مستحبست كه آب وآلات استنجا مباح بوده باشد واكر مغصوب باشد استنجاء بآن (اعتبار كه استنجا است بآن) آلات مكروه خواهد بود اكر چه از جهت

[ 94 ]

اعتبار تصرف در مغصوب حرام است مثل وضو از اناء مغصوب يا طلا يا نقره هشتم سنت است كه متخلى خود بنفسه مباشر استنجا باشد واكر ديكريرا متولى سازد مثل كنيزى كه ملك أو يا مزوجه يا محلله أو باشد جايز است وحرام نيست نهم مستحبست كه آلات استنجا مقصود باشد بر زمين مثل سنك يا كلوخى كه مستحكم شده باشد بكسر كاف بر صيغهء اسم فاعل با ؟ نبات زمين مثل چوبى كه صلابت واستحكام داشته باشد وپوست يا خرقه يا خزف يا آجر وامثال آنها نبوده باشد دهم سنت است اكمال نصاب ثلثه احجار در صورتي كه زوال عين نجاست بكمتر از ان شده باشد بجهة رعايت احتياط وخروج از عهدهء خلاف يازدهم اكر اكمال انصاب ثلثه احجار مزيل عين نباشد ايثار عدد ما فوق ثلثه يعنى قطع استنجاء بر عدد وتر كردن سنت است واكر در عدد زوج فوق وثلثه عين زايل شود اقتصار يران مكروه است ورسول صلى الله عليه وآله فرموده است من استجمر فليؤتر بها وترا دوازدهم استعمال آب سرد را استنجا مستحبست أبو بصير از صادق عليه السلام روايت كرده كه قطع بواسير ميكند سيزدهم ازالهء اثر در استجمار از غير متعدى سنت است چهاردهم ازالهء رايحه مستحبست ودر استظهار را بلغ ؟ است مطلقا خواه در استجمار

[ 95 ]

وخواه در استنجا بآب پانزدهم هرير محل در استنجاء از براز مطلقا مستحبست وزيادتي تبالغ در قوت وشدت صرير هر كاه آب سرد مستعمل باشد شانزدهم وضع آلت استجمار اولا بر موضعي طاهر از حول مقعد نزديك بمحل نجاست سنت است بعد از ان تحريك آن بجانب محل نجاست تا قلع عين كند از محل وخبث را منتشر نسازد وقبل از ازالهء عين خبث از محل نجس نشود هفدهم استيعاب جميع اجزاء محل در قلع خبث بهر يك از ادوات مستحبست بجهة خروج از عهدهء خلاف وتوزيع ادوات بر اجزاء محل مكروه است هجدهم التقاط ادارهء ادات يعنى ربودن وبرداشتن اجزاء نجاست وادات را حركت دورى دادن بر محل خبث سنت است تا بهر جزوى از اجزاء ادات جزوى از اجزاء نجاست برداشته شود پس امر ارادات بر محل نجاست اكر خبث از جز وى از اجزاء محل بجز وى ديكر منتقل نشود مكروه است واكر منتقل شود مجزى نيست واستجمار بعد از آن كافى نخواهد بود واستنجا بآب متعين خواهد شد وعلامه در نهاية ومنتهى بطريق احتمال كفته بر تقدير عدم انتقال نيز مجزى نيست از ان جهت كه جزء ثانى محل باجز ونجس آلت ملاقي خواهد شد واستعمال نجس جايز نيست نوزدهم سنت است كه در استعمال سنك اول ابتدا از مقدم صفحه يمنى كرده

[ 96 ]

تا مؤخر صفحه بكشد پس در صفحه يسرى بحركت دورى كردانيده از مؤخر صفحه تا مقدم مسح كند ودر سنك ثانى بر عكس اول ابتدا از صفحه يسرى كرده از مقدم تا مؤخر بكشد پس ادارهء سنك نموده صفحه يمنى را از مؤخر تا مقدم مسح كند ودر ثالث از وسط ابتدا نموده مجموع صفحتين را جملة واحده مسح كند ودر هر مرتبه استيعاب اجزاء محل را جميعا بهر يك از احجار فوت نكند واين طريق را چنانكه بايد رعايت كردن خالي از عسرى ومشقتي نيست بيستم استنجا بآب مرد را در جهت طول مستحبست وزنرا در جهت عرض چنانكه در استبراء سنت است بيست ويكم زنانرا در استنجا بآب اهتمام داشتن ودر شستن قبل ودبر مبالغه تمام كردن مستحب است بمنطوق نص حديث شريف نبوى كه باسناد متعدد مستفيض مرويست وصدوق در فقيه مرسلا روايت كرده قال صلى الله عليه وآله لبعض نسائه مرى النساء المؤمنين والمؤمنات ان يستجين بالماء ويبالغن فانه مطهره للهواشى (ومذهبته البواسير مطهرة ومدهبة) أو مدهبه بفتح ميم در هر دو لفظ بر صيغهء اسم مكان ابلغ ومتن است وبعضي بكسر محتمل دانسته اند بر صيغه اسم آلت وبعضي ديكر بضم نيز ضبط كرده اند بر صيغهء اسم فاعل ودر مذاق بلاغت مستعذب وكوارا نيست بيست ودويم

[ 97 ]

استنجا در مكان نجو ومحل قضاى حاجت مكروهست ومستحبست كه محل استنجا غير مكان نجو باشد بيست وسيم سنكى كه بعد از زوال عين مستعمل شده باشد خواه از تتمه نصاب عدد ثلثه بجهت كمال نصاب وخواه ما فوق نصاب از براى ايثار عدد اكر چه ظاهر است اما استعمال بار ديكر در استنجا مطلقا مكروه است انشخص را وديكريرا خواه استعمال در ازالهء عين بوده باشد وخواه بجهة كمال عدد ثلثه وخواه از براى ايثار عدد ما فوق ثلثه وحرام نيست اصلا بيست وچهارم استنجا بهر آبى كه مكروه الاستعمال باشد در وضو وغسل مكروه است مانند آب عيون حاريه كبريته وزاجيه چه در حديث وارد است كه آنها از فوج جهنم است بفتح فا واهمال حابعد از واو ساكنه ومانند آبى كه در آفتاب كرم شده باشد چه در حديث واردشده كه مورث برص است بيست وپنجم زوجهء حره را متولى استنجا ساختن كه مباشر باشد مكروه است ومستند كراهت قول ابى عبد الله الصادق عليه السلام وحرام نيست خواه بعقد دوام زوجهء مستنجى بوده باشد وخواه بعقد منقطع واما انكه زوجه مباشر آب ريختن بر دست زوج ومعين أو در امساك انا شود مثلا زوج خود متولى استنجا باشد مكروه نيست بيست وششم بدست راست استنجا كردن مكروه است خواه آب

[ 98 ]

وخواه باحجار در موثقهء سكوني از ابى عبد الله الصادق عليه السلام وارد شده الاستنجاء باليمين من الجفا ومعنى جفا دوريست از جادهء دين و از طريق سنت ودر صحي عيسى محمد عن يونس عن بعض اصحابنا عن ابى عبد الله عليه السلام قال نهى رسول الله صلى الله عليه وآله ان يستنجى الرجل بيمينه ودر اصول احاديث ثابت ومستفيض است ان رسول الله صلى الله عليه وآله كانت اليمنى لطهوره وطعامه واليسرى لخلانه وما كان من اذى فاما استعانت بيمنى در آب ريختن ونكاه داشتن انا وامثال آن مكروه نيست بيست وهفتم اكر در دست چپ انكشترى باشد كه اسمى از اسماء حسنى تمجيديه وتهديسيه الله تعالى يا اسم بنى يا اسم يكى از ائمه معصومين صلوات الله عليهم يا چيزى از ايات والفاظ كريمهء قرآن مجيد بران منقوش باشد استنجا بدست چپ درين حال مكروه است هركاه از وصول نجاست بآن آمن بوده باشد والاحرام خواهد بود ودر اسمى كه ميان يكى از انبياء يا ائمه عليهم السلام وميان غير ايشان مشترك باشد قصد كاتب ونقاش معتبر است چنانكه شيخ طوسى در تهذيب ذكر كرده است ودر متن حديث وعبارت اصحاب واقعست

[ 99 ]

كه در وقت استنجا آن خاتم را از دست چپ نزع كرده بدست راست تحويل نمايد ومراد آنست كه نزع وتحويل كراهت استنجا بدست چپ زايل ميشود واين از آداب استنجاست واكر چه منوز كراهت استصحاب آن با خود در بيت الخلا باقى ميماند وآن از اداب خلوتست چه استصحاب وادخال آن در بيت الخلا مكروهست همچنانكه استصحاب آن با خود در حال مجامعت مكروهست وبالجملة اكر در دست چپ باشد در استنجا دو مكروه بفعل مى آيد واكر در دست راست يا موضعي ديكر باشد همين يك مكروه وآنچه شارح نفليه توهم كرده كه نزع وتحويل در رفع كراهت نافع نيست ساقطست بيست وهشتم خاتمي كه نكين أو از حجارهء زمزم باشد دردست چپ داشتن در حال استنجا مكروه است ودر روايت امر به نزع آن در وقت استنجا مكروه است على سبيل الاستحباب وارد شده همچنانكه استصحاب آن نيز با خود در بيت الخلا مكروهست ودر نسخ مصححهء كافى كلينى در مضمره ابن عبد البر كه كه بجاى لفظ زمزم لفظ زمرد واقعست بفتم زاى وحيم وراء مشدود قبل از ذال معجمعه نوعيست نفيس از جواهر معادن انفس زبرجد

[ 100 ]

وشيخنا الشهيد قدس الله روحه در ذكرى كفته است وسمعنا مذاكره مسألة شيخنا الشهيد در نفليه ذكر كرده است كه استعمال بنصر دست چپ در استنجا سنت است يعنى ضم بنصر با وسطى وهجه وابهام مستحب است بخلاف حال استبرا كه استعمال بنصر انجا سنت است مسألة پيش اصحاب ما استنجا از خروج ريح است وسنك و كرم غير مطلح بنجاست واز خواب كه مظنه خروج ريح است واجب نيست وسنت نيست اجماعا علامه رحمه الله تعالى در نهايه كفته است لقوله عليه السلام من استنجى من ريح فليس منا ودر حديث از اوصياء معصومين صلوات الله عليه نفى وجوب واستحباب آن متكرر است مسألة آنچه از استبراء از مخرج بول بيرون آيد استنجا ندارد از اينجهت كه نجس نيست ونقض وضو نميكند در صحيحههء حريز از محمد بن مسلم از ابى جعفر الباقر عليه السلام در باب استبراء وكيفيت آن فرموده است وان خرج بعد ذلك شئ فليس من البول واكنة من الحبائل وحبائل جمع حباله است وحباله جمل حبل بر غير قياس ومراد عروقيست كه از جانب ظهر مى آيد وبمثابة وعاء بول است ارتباطى ندارد مسألة استنجا مخرجين جميعا وقتى لازم است كه خبث از هر دو بيرون آمده باشد چه اكر بول يا براز تنها بيرون

[ 101 ]

آيد همان مخرج بخصوص اختصاص باستنجا خواهد داشت لاغير مسألة اكر مكلف نسيانا استنجا ناكرده وضو يا تيمم كند ونماز بجا آورد چون متذكر شود اعادهء نماز برو واجبست واعادهء وضو وتيمم مستحبست چنانكه سابقا مذكور شد وميان استنجا از بول واستنجا از براز دين حكم فرق نيست وابن بابويه رضى الله تعالى اعادهء وضو وتيمم را نيز واجى ميداند تنبيه واجبات ومحرمات تخلى واستنجا كه ذكر كرديم شانزده است ومسنونات ومكروهات شصت وچهار پس عدد مجموع آداب خلوت واستنجا از واجب وحرام ومندوب ومكروه هشتاد باشد والله سبحانه ولى الفضل والتوفيق باب سيم سنن الاستطابه المطلقة اساس استطابه استفعالست از طيب بكسر بمعنى پاكى و پاكيزكى واز جمله استطابه مطلقه است تطيت واستعمال طيب بكسر بمعنى مطلق عطريات وتقليم اظفار وجز شوارب يعنى ناخن كرفتن واز شارب چيزى قطع كردن در هر روز جمعه مثمر ؟ است استكثار خير واستجلاب رزق را در اصول حديث از ابى عبد الله الصادق عليه السلام مرويست انها بلغ في استنزال الرزق من الثعقيب فيما بين طلوع الفجر إلى طلوع الشمس هشام بن سالم

[ 102 ]

از صادق عليه السلام روايت كرده كه قلم اظفار در جمعه امانست از جذام وجنون وبرص وعمى وفرموده است وان لم يحتج فحكتها حكا ودر روايت ديكر و ان لم تحتح فامر عليها السكين والمقراض يعنى واكر ناخن دراز نباشد واحتياج بكرفتن نداشته باشد بجهه اقاحت سنت جمعه كارد يا مقراض را مانند سوهان بر ناخنها كشيده اطراف را حك كند ودر فقيه مرسلا از صادق (ع) روايت كرده كه اخذ شارب در جمعه امانست از جذام تا جمعه ديكر وحسين بن ابى العلا از صادق عليه السلام پرسيد كه چيست ثواب انكه اخذ شارب وقلم اظفار كند در هر جمعه قال عليه السلام لا يزال مطهره إلى الجمعه الاخرى واز مراسيل صدوق در فقيه قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لا يطولن احدكم شاربه فان الشيطان يتخذه نحسا يشتر به بتوسيط جيم مفتوحه ميان ميم مكسوره ونون شدده بمعنى سپر ودر بعضى از نسخ محبا بتسكين خاء معجمه بعد از ميم مفتوحه فتح باء موحده قبل از همزه بر صيغه اسم مكان از خبأ واختيار بمعنى ستر واستتار وخبار بكسر ومد فسطاطي خيمه را كويند كه از شعر وصوف باشد واز طريق فقيه مرسلا من قلم اظفاره يوم الجمعه لم تشعث انامله لم تشعف باهمال

[ 103 ]

عين مفتوحه ميان سين از سعف بتحريك بمعنى پيش وشقاق جلد يا لم نشعث باعجام شين وثاء مثلثه از طرفين واهمال عين مفتوحه در وسط از شعث بتحريك بمعنى انتشار وتفرق وتغير جلد انامل حول اظافير واصل استعمال آن بحسب لغة در تغير وانتشار مشعر است كه از عدم مراعات وتعاهيد عارض ميشود ودر صورت اولى كه سين مهمله وفا باشد وفتح تاء مضارعه وضم آن بر صيغهء معلوم ومجهول محتمل است در صورت ثانيه كه شين معجمه وثا مثلثه باشد وهمين فتح حرف مضارعه بر صيغه معلوم متعين است مسألة ريش تراشيدن جايز نيست وحرام است وزى مجوس بوده است كه كسى كه ريش مى تراشد از جمله والمغيرين خلق الله است چنانكه مفسرين كفته اند از مراسيل صدوقست رضوان الله تعالى عليه در فقيه قال رسول الله صلى الله عليه وآله ان المجوس جزوا لحاتهم ووفروا شواربهم وانا نحن نجز الشوارب ونعفى اللحى وهى الفطرة جز قطع است ولى بكسر لام جمع لحيه است وتوفير شوارب كذاشتن موى شاربست بحال خود تا دراز شود واعقاء لحيه بهمزه قطع باب افعال ترك جز لحيه وقطع ناكردن مويست وفطرت

[ 104 ]

عبارت از ملت اسلام واستواء خلقتست ومراد از اعفاء در نيمقام مراعات در اعتدالست مسألة همچنانكه تراشيدن وقطع كردن لحيه از شفار فطرت وطريق ملت بيرون آمدن وبزى كفره وطريق محبوس متزى ومشتبه بودنست همچنين توفير خارج از حد اعتدال وترك اصلاح كردن ويكبار دراز كذاشتن شعر لحيه تشبه يهود وخروج از سنت دين اسلام است از مسانيد مستفيضهء اصول معتبرهء حديث واز مراسيل مقبولهء من لا يحضر الفقيه است قال رسول الله صلى الله عليه وآله احقو الشوارب واعفوا اللحى ولا تشتبهوا باليهود واحفوا واعفوا بفتح همزه قطع بناء فعل امر است از باب افعال احفا عبارتست از مبالغه كردن در امرى واعفا عبارتست از ترك وباز كذاشتن امرى يعنى مبالغه كنيد در جز شارب وترك كنيد قص لحيه اما در اعفا لحيه تشبيه مكنيد بيهود چه ايشان در اعفا و ترك اصلاح وتطويل لحيه مبالغهء تمام دارند در اكثر نسخ فقيه حفوا بضم حاء مهمله وتشديد فا واقعست در ذكرى نيز انچنان منقول شده از حفب ؟ بمعنى نتف وقطع وازاله شعر وانچه اولا نقل كرديم اصح وامتن است ونيز

[ 105 ]

ازمراسيل فقيه است نظر رسول الله صلى الله عليه واله إلى الرجل طويل اللحيه فقال ما كان على هد الوهيا من لحيه فبلغ الرجل ذلك فهباء من لحية بين اللحيتين ثم دخل على النبي صلى الله عليه وآله فلما راه قال هكذا فافعلوا هيا بتشديد يا ميان ها وهمزهء از تهيه بمعنى اصلاح واستعمال ان بلام ومن مسموع است ولحيين تثنيه مانند اليسين در تثنيه إليه در بعضى از نسخ لحيئى مكتوبست يعنى رسول الله صلى الله عليه وآله را نظر افتاد بر مردى طويل اللحيه پس فرمود اين مرد را چه مضرت رسد اكر لحيه خود را اصلاح كند وچيزى از موى آن بكيرد پس انچه سيد الرسل فرموده بود بآن مرد رسيد واصلاح كرده لحيهء خود را ميانهء طويل وقصر ومتوسط ساخت وبعد از ان داخل مسجد نبى صلى الله عليه وآله شد چون سيد المرسلين أو را بهيئت اصلاح ديد فرمود انچنين مى بايد همه چنين كنيد وبالجملة طول لحيه داب يهود وحلق وجز راى مجوس واقتصاد سنت دين اسلام است عامهء محدثين اهل سنت در اصول صحاح خود روايت كرده اند كه در مشاجره كه ميان عايشه وعثمان كذشت در اوايل خلافت بعثمان عايشه گفت انما سماك النبي عليه السلام

[ 106 ]

باسم نعتل اليهودي لحيالى وعثمان كفت ان هذه الزعراء عدوه لله ولرسوله ضرب الله مثلها في كتابه بامراءة نوح وامراة لوط پس عايشه بمكه معظمه رفت وهميشه تا عثمان زنده بود ميگفت اقتلوا نعثلا قتل الله نعثلا نعثل بتسكين عين مهمله ميان نون وثاء مثلثهء مفتوحتين قبل از لام اسم مرديست از يهودى ولحيانى معنى طويل اللحيه كه در مدينهء متبركه بوده است وعثمانرا از جهة طول اللحيه شبيهه أو ديده نقتل ميكفته اند ورسول صلى الله عليه وآله أو را باين اسم خوانده است ابن الاثير در نهايه باين اعتبار كفته است كان اعداء يسمونه نقتلا تشبيها برجل من مصر كان طويل اللحيه اسمه نعثلا وقيل النعثل الشيخ الاحمق و ذكر الضباع ومنه حديث عايشه اقتلوا نعثلا يعنى عثمان وهذا كان منها لما غاصبه وذهبت إلى مكة ومطرزي در مغرب كفته است اسم رجل من مصرا ومن اصبهان كان طويل اللحيه فكان عثمن إذا نيل منه شبه بذلك الرجل الطول اللحيه وفيروز آبادى در قاموس كفته است التعثل الذكر من الضياع والشيخ الاحمق ويهودى كان بالمدينة ورجل لحيانى

[ 107 ]

كان يشتبه به عثمان إذا نيل منه مسألة حد اقتصاد واعتدال در توفير لحيه كه زايد بران در آتش دوزخ خواهد بود وبنص حديث شريف رسول الله صلى الله عليه وآله مقدار يكقبضه است ودر فقيه مرسلا از ابى عبد الله عليه السلام روايت كرده وكفته قال الصادق عليه السلام ما زاد في اللحيه عن قبصه فهو في النار ونيز كفته است وقال الصادق عليه السلام تقبض بيدك على لحيتك وتجز ما فضل مسألة قبضهء كه در مقدار توفير لحيه معتبر است ابتداء آن را از ذقن است نه از ما تحت ذقن چه ما تحت ذقن را بحسب لغت وبحسب عرف شرع مسترسل لحيه ميكويند ولحيه بكسر لام در لغت در عرف شرع عبارتست از شعر ثابت بر لحى بفتح لام واسكان حاولي كه منبت لحيه است اصل ذقن ودو طرف دقن است بر عظم فك (؟ ؟ طفل) كه محل دندانهاست در قاموس كفته است اللحيه بالكسر شعر الحذين والذقن در صحاح كفته است اللحى منبت اللحيه من الاسنان وغيره در مغرب كفته است اللحى والعظم الذى عليه الاسنان پس بمقتضاى نصوص احاديث ذقن وطرفين را بدست راست كرفته انچه از مسترسل لحيه در جهة طول از قبضه بيرون افتد قص وجز آن

[ 108 ]

لازم است مسألة در اصلاح رعايت تدوير لحيه در جهت عرض مستحبست مستند حكم استحباب صحيحهء محمد بن مسلم است از طريق كافى قال رايت ابا جعفر الباقر عليه السلام يأخذ من لحيته فقال دوروها مسألة موى سفيد كه در لحيه ظاهر شود كندن مكروه است وحرام نيست وحديث شريف رسول الله صلى الله عليه وآله كه فرموده الشيب نور فلا تنتفوه تنزيهي محمولست كه معاد آن كراهتست نه نهى تحريمي وانكه در حديث ديكر فرموده است الشيب وقار بران دلالت دارد ولا باس به كه در احاديث اوصياء طاهرين عليهم السلام وارد است مقصود از ان بيان جواز است نه نفى كراهيت وپيش من اصح آنست كه كراهت در نتف شيب است بخصوص اما قض وجز مكروه نيست چنانچه صدوق رضوان الله تعالى عليه در فقيه روايت كرده كفته است كان عليه السلام لا يرى بجز الشيب بأساويكره نتفه فالنهى عن نتف الشيب نهى كراهية لا نهى تحرى لان الصادق عليه السلام يقول لا باسم بجز الشمط و نتفه وجزه احب إلى من نتفه مسألة سنت است كه قلم اظفار

[ 109 ]

وقص شارب در هر روز جمعه بذكر وصلوة مقرون باشد عبد الرحيم القصير از ابى جعفر الباقر عليه السلام روايت كرده انه قال من اخذ من اظفاره وشاربه في كل جمعه وقال حين ياخذه بسم الله وبالله وعلى سنه محمد صلوات الله عليه وعليهم السلام لم نسقط منه قلامة و لاجزازه الا كتب الله عزوجل له بها عتق نسمه ولم يمرض الا مرضه الذى يموت فيه قلامه وجزازه بضم وتخفيف آن چيزيست كه در تقليم وجز از ناخن وموى ساقط ميشود ونسمه بتحريك در اصل لغت از نسيم ريح ماخوذ واز براى نفس انسان موضوع بوده واز ان نقل ؟ ناقيه اسم هر نفسي از نفوس انسانى شده است مسألة تقليم اظفار در روز پنجشنبه نيز مستحبست ودفع فقر واستجلاب غنا بدان ؟ متربت ميشود بشرط انكه يكى را بكذارد كه در روز جمعه بكيرد چنانكه در فقيه ودر كافى مروى ودر ذكرى مذكور است قال الصادق عليه السلام من قص قلم اظفار يوم الخميس وترك وابقى واحد اليوم الجمعه نفى الله عزوجل عنه الفقر روايت وارد شده كه دفع رمد ميكند مطلقا چنانچه در صحيحهء عبد الله بن ابى يعفو راز صادق عليه السلام تقليم

[ 110 ]

الاظفار يوم الخميس يدفع الرمد مرويست ودر فقيه كفته است وقال أبو جعفر عليه السلام من اخذ من اظفاره كل خميس لم يرمد ولده وقال رسول الله صلى الله عليه وآله من قل اظفار يوم السبت ويوم الخميس واخذ من شاربه عوفي من وجع الضرس ووجع العين مسألة در قلم اظفار ابتدا از خنصر دست چپ واختتام بخنصر دست راست مستحب است وانكه صدوق در فقيه كفته وروى في خبر اخزانه من يقليم اظفاره يوم الجمعه يبداء بخنصره من اليد اليسرى يختم بخنصره من اليد اليمنى اقتضاء حصر اين استحباب در روز جمعه نمى كند بلكه مقصود از يولم الجمعه بيان وقت فضليت تقليم است مسألة توفيت تقليم بروز جمعه وروز پنجشنبه كاهى است كه ناخن دراز نباشد واكر دراز باشد تقليم مستحبست هر روز كه بوده باشد چنانچه در فقيه روايت كرده قال موسى بن بكر الصادق عليه السلام ان اصحابنا يقولون انما اخذ الشارب والاظفار يوم الجمعة فقال سبحان الله خذها ان شئت يوم الجمعه وان شئت في ساير الايام وقال عليه السلام قصها

[ 111 ]

إذا طالت واز انچه كفتيم معلوم شد كه انكه از صادق عليه السلام در فقيه مرويست قلموا اظفار كم يوم الثلثاء واستحموا يوم الاربعاء واصيبوا من الحجامه حاجتكم يوم الخميس وتطيبوا باطيب طيبكم يوم الجمعه بر تقديري محمولست كه ناخن بسيار دراز نشده باشد كه بران تقدير تقليم سنت است اكر چه روز سه شنبه بوده باشد مسألة موى سر وشارب ولحيه وقلامه ناخن وخون فصد وحجامت وامثال آنرا دفن كردن سنت است ودر فقيه مرسلا مرويست قال الصادق عليه السلام يدفن الرجل اظفاره وشعره إذا اخذ منها وهى سنة وروى ان من السنه دفن الشعر والظفر والدم واز طريق (رئيس) المحدثين در كافى عن ابى كهمس عن ابى عبد الله عليه السلام في قول الله عزوجل الم نجعل الارض كفاتا احياء وامواتا قال دفن الشعر والظفر مسألة بدندان قلم اظفار ظفر مكروه است ومستحبست حك اظفار بكارد يا بسوهان بعد از قص وتحسين قص يعنى از پنچ كرفتن ومستدير ساختن واطراف را از تضريسات بيرون آوردن وهموار ومستوى كردن سنت است

[ 112 ]

واين سنن واداب همه در اخبار اهل بيت عليهم السلام وارد شده است مسألة صدوق رضوان الله تعالى عليه در فقيه ميكويد قال رسول الله صلى الله عليه وآله للرجل وضو اظافيركم وللنساء تركن من اظافير كن فانه ازين لكن ومراد آنست كه انمقدار مبالغه كه مرد انرا در قص اظافيير از پنج ودر هر پنچشنبه وزنانرا مستحب نيست انكه ادخال لفظ من تبعيضى كرده فرموده است اتركن دلالت بر نيمعنى دارد اساس تسريح راس ولحيه بسين مهمله يعنى شانه بر موى زدن وتخليل موى كردن بشانه وبعضي را از بعضى بشانه جدا ساختن سنت است خصوصا از براى هر نماز در فقيه وغير آن از اصول حديث مرويستن كه أبو الحسن الرضا صلوات الله عليه در تفسير خذوا زينتكم عند كل مسجد فرموده من ذلك التمشط عند كل صلوة وابو عبد الله الصادق عليه السلام فرموده است مشط الرأس يذهب بالونا ومشط اللحيه يشد الاضراس مشط بفتح ميم مصدر است بمعنى تمشط وامتشاط واستعمال مشط ومشط بضم ميم آلت امتشاطست يعنى شانه وبعضي كسر ميم نيز نقل كرده اند ودر قاموس

[ 113 ]

تثليت حركت ميم مذكور است دو ناينون والف مقصوره ضعفست وفريقى از محدثين بالوبا بياء موحده ومد وهمزه بعد از الف محدوده ضبط كرده اند وابو الحسن الكاظم عليه السلام فرموده است إذا سرحت لحيتك فامر المشط على صدرك فانه يذهب بالونا والهم يعنى هر كاه لحيهء خود را تسريح كنى مشط را فرود آورده بر سينهء خود بكش كه هم وبا ياونا را ميبرد وزايل ميكند وهر وقت كه تسريح كنند هفتاد بار امتشاط وهر بار شمردن وذكر مرتبه عدد كردن مستحبست در فقيه وكافى وغيرهما مرويست قال الصادق عليه السلام من سرح لحيته سبعين مرة وعدها مرة لم يقربه الشيطان اربعين يوما وبعضي چهل مرتبه از جملهء آن هفتاد در رجهة تحت وسى مرتبه در جهت فوق روايت كرده اند مسألة امتشاط وتسريح لحيه بشانه كه از استخوان قيل از ابى عبد الله الصادق وابى الحسن الكاظم عليهما السلام مرويست ودر صحاح احاديث عاقه وخاصه ثابتست كه رسول الله صلى الله عليه وآله مشطي از عاج بوده است وهمچنين سرمه دان وظرف غاليه وامثال آنها از استخوان فيل جايز است وطهارت

[ 114 ]

آن منصوص عليها ومعتمد ومذهب امامية است رضوان الله تعالى عليهم وشافعي آنرا نجس ميكويد وصدوق رضوان الله تعالى عنه در فقيه كفته لا باس با مشاط العاج والمكاحل والمداهن وقال موسى بن جعفر عليه السلام تمشطوا بالعاج فانه يذهب بالوباء قال الصادق عليه السلام المشط بالوباء وهو الحمى في رواية احمد بن ابى عبد الله البرقى يذهب بالونا وهو الضعف قال الله تعالى ولا يتنابى ذكرى أي لا تضعفا مكاحل جمع مكحل است بضم ميم وحاء مهمله وآن سرمه دانست ومداهن جمع مدهن بميم وهاء مضمومتين يعنى ظرف ومراد روغنى است خوشبوى كه بآن ادهان ميكنند وعاج اسم جنس استخوان فيل است وواحد ان عاجه است وبياع آنرا عواج ميكويند چنانچه در مجمل اللغة ابن فارس وصحاح واساس زمخشر جوهرى وغير آنها مذكور است واز سيبوبه نقل كرده اند كه عواج صاحب عاج است وآنچه بعضى كمان كرده اند كه عاج جمع است ومفرد آن عاجه است وهميست غلط بحسب قياس وهم بحسب سماع مسألة اكر زنان بجهة تزيين موى ديكريرا با موى خود وصل ميكنند حرام است وتحريم آن نسبت بفاعله دارد

[ 115 ]

وقابله در سنت نبويه واحاديث اوصياء معصومين وارد وثابتست ومنشأ تحريم نجاست موى نيست بلكه از باب تغيير خلقت الهى ودخول در تحت عموم والمغيرين خلق الله است شيخنا الشهيد در ذكرى آورده است كه بعضى چنين كفته اند كه حكم بتحريم از اينجهت نيست كه اكر از موى اجنبية باشد نظر كردن مرد را بآن حرام خواهد بود بلكه از جهت آنست كه اكر زنى موى غير را با موى خود وصل كرده است مزوجه نباشد ومحل تهمت خواهد شد واكر مزوجه بوده باشد در مقام تدليس خواهد بود بعد از ان كفته است كه بنابر توهم كه سبب حرمت مزوجه را تدليس است بر زوج خود لازم مى آيد كه هر كاه از جانب زوج اذن حاصل شود اين عمل حرام نباشد پس حق آنست كه كوئيم مستند حكم تحريم اين عمل ورود نص وسر عدم جواز آن تغيير خلق الله وتدليس در صبقه الله است مسألة در حديث شريف نبوى وارد شده لعن الله الواصلة والمتوصلة والواشمه والمتوشعة والواشرة والنامصة و المستنمصة ودر بعضى از روايات الواشرة والمؤتشره آمده ودر ذكرى ميكويد وفى رواية بدل الواشمة النامصة والمستبصة أي للشعر

[ 116 ]

وغير زن (البدن) بابرة واتباعه بخضاب وترقيق الاسنان وتمتيض الشعر في الفاعلة والقابلة النجاسة الشعر واصله زنيست كه فاعل وصل موى زنى يا موى ديكرى شود ومستوصله زنى كه قابل اين فعل وطالب ومحمل آن باشد وهمچنين واشمه فاعله فعل وشم ومستوشمه قابلهء آنست كه ووشم بفتح واو و اعجام شين ساكنه عبارتست از فرو بردن سوزن در موضعي از بدن پس آنمحل را از سرمه يا وسمه يا نيل پر كرد نست وبر همين قياس واشره ومستوشره فاعله وقابله وشر است بسكون شين معجمه بعد از واو مفتوحه وقبل از راء يعنى باريك كردن وتيز كردن دندانهاى زن بسوهان يا بآلتى ديكر ومعنى مؤتشره از باب افتعال ومستوشره از باب استفعال يكيست وعلماء لغت كفته اند اصل وشراشر است بهمزهء مفتوحه وشين معجمه ساكنه وبعضي كويند اشرو وشر دو لغت بيك معنى وهمچنين مفاد لعن نامصه و ؟ متنمصه از باب تفعل متخصه از باب استفعال تأكيد نهى است از فاعليت وقابليت فعل نص باسكان ميم متوسط ميان نون مفتوحه وصاد مهمله يعنى نتف وكندن موى از ناصيه وجبين وصدغ وخد وغير آن بالت منماص ومنقاش يا ريسمان يا آلتى ديكر

[ 117 ]

از آلت نتف مسألة نتف موى داخل انف بمنقاش ؟ سنت است واز ابى عبد الله الصادق عليه السلام در كافى وفقيه وغيرها مروى شده كه سبب حسن ونضارت وجه است واستحباب آن عامست مردان وزنانرا واختصاص ببعضى دون بعضى ندارد اساس ختان از سنن حنيفيهء دين اسلام است در حق ذكور واجب ودر حق انات از مكارم و آدابست ودر اصول معتبرهء حديث ثابت ودر حكايت صحيحهء عبد الله بن جعفر حميري وارد است ان الارض تضج إلى الله تعالى من بول الاغلف تضج بضاد معجمه وجيم مشدده از ضجيح است بمعنى جزع وفرياد كردن وناليدن واستغاثه نمودن وبروايتي ديكران الارض نتحس من بول الاغلف اربعين صباحا تنحس يا بصغهء مضارع معلوم باب افتعالست بسكون نون وتشديد سين از حساس بضم حاء مهمله وشامت وسوء حال وانقلاع وانهدام يا از حسيس بفتح بمعنى صوت خفى ؟ وناش پنهانى يا بتشديد نون مفتوحه وكسر حاكه مضارع باب انفعال باشد از بحوست بصيغهء مضارع مجهول از بحس بفتح باى موحده واسكان حاى معجمه بمعنى

[ 118 ]

نقص حظ وحظ درجه ودر طايفه از نسخ كافى كلينى تنجس بضم تا مضارعه وفتح نون وجيم مشدود مضبوطست بر صيغهء مجهول از باب تفعيل از نجاست ؟ وبيش من اصح آنست كه ختان صبى بر ولى قبل از بلوغ واجبست وتاخير تا وقت بلوغ جايز نيست وفاقا للعلاقة في التحرير واكر ولى تا حين بلوغ تأخير ختان كرده باشد بر صبى بعد از بلوغ واجبست على الفور كه خود را مختون سازد بلا فصل مسألة رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم مختون ومطهر متولد شده است اجماعا وهمچنين ائمه معصومين صلوات الله عليهم اجمعين على الاصح در باب النوادر كه آخر كتاب من لا يحضر الفقيه است مولقهء على بن (الحسن بن) فضال عن ابيه عن مولانا ابى الحسن على بن موسى الرضا صلوات الله عليه در علامات امام مفترض الطاعة مرويست واز جمله آنعلامات معدوده نيست كه فرموده ويلد مختونا ويكون مطهرا يلد اينجا بمعنى تولد است از باب مجاز لغوى ويا در اسناد تجوز شده از باب حجاز عقلي مثل يمطر المطر ويجرى النهر چه معلوم است كه در حقيقت ماطر سحابست ونه مطرو جارى آب نهر است نه نهر وحجاز عقلي در كلام از باب بلاغت متوفر الشيوع واين تجوز عقلي بخصوص در احاديث

[ 119 ]

متكرر الورود است ونيز فرموده است ويكون فحدثا ويستوى عليه درع رسول الله صلى الله عليه وآله ولا يرى له بول ولا غاية لان الله عزوجل قد وكل الارض بابتلاع ما يخرج منه محدث بفتح دال مشدده بر صيغهء مفعول آنست كه آواز جديت وملئكه بشنود بدون انكه در نظر أو شبحى مرئى ومتمثل شود وانكه (امام) نبى عليه السلام شريك باشد درين خاصيت كه زمين نجو أو را ابتلاع نمايد چنانچه درين حديث فرموده است مطابق است با مناطيق بسيارى از احاديث ودر اصول اخبار اهل البيت عليهم السلام وارد است كه در زمان حرب معويه زمين نجو امير المؤمنين على (ع) را ابتلاع نموده است ودر تفسير مشهور عسكري كه بمولاي ما صاحب العسكر عليه السلام منسوبست حديثى مطول مشتمل بر حكايت آنحال على التفصيل مذكور شده ومن ميكويم صاحب آن تفسير چنانچه محمد بن على بن شهر آشوب رحمه الله تعالى در معالم العلما آورده ومن در حواشى كتاب نجاشى وكتاب رجال شيخ تحقيق كرده ام حسن بن خالد برقى است برادر ابى عبد الله محمد بن خالد برقى وعم احمد بن ابى عبد الله برقى باتفاق علماء ثقه ومصنف كتب معتبره

[ 120 ]

بوده است در معالم العلما كفته وهوا خو محمد بن خالد كتبه تفسير العسكري من املاء الامام عليه السلام واما تفسير محمد بن القاسم المفسر الاسترابادي كه از مشيخه روايت ابى جعفر بن بابويه است واز علماء رجال أو را ضعيف الحديث شمرده اند تفسير است كه أو از دو مرد مجهول الحال روايت كرده است وايشان بابى الحسن الثالث الهادى العسكري عليه السلام اسناد كرده اند وقاصران نامتبهران آن اسناد را معتبرى مى پندارند وحقيقت حال آنكه آن تفسير موضوع وبابى محمد بن سهل بن احمد الديباجي مسند وبر مناكير احاديث واكاذيب اخبار محتوى ومنطوق واسناد ان بامام معصوم عليه السلام مختلن ومفتريست وانچه متوهم اين عصر توهم كرده بوده كه شايد تفسير عسكري عليه السلام تفسير على بن ابراهيم بن هاشم القمى بوده باشد نيرو هميت كاذب وخيالي باطل منبعث از قلت بضاعت ونقصان مهارت و ضعف اطلاع بر كتب علم رجال وببايد دانست كه علماء عامه نيز تفسيرى دارند كه أو را تفسير عسكري ميكويند ودر تصانيف خود از ان نقل ميكنند وبران اعتماد ميدارند ومصنف آن أبو هلال عسكريست صاحب آن تفسير وديكر مصنفات چنانكه در معرب ومغرب وغيرهما مبين است وعسكري محله وقريه است در مصر و

[ 121 ]

محله ايست در بصره ومحله ايست در نيشابور وموضعى در ؟ خوراستان (خوزستان) وموضعى در نابلس واسم سرمن راى است مسألة سنت است كه ختان مولود روز هفتم واقع شود وهمچنين تسميه وحلق راس وعقيقه وسيد مرتضى رضى الله عنه عقيقهء را واجب دانسته است بر ولى واستحباب اصح است چنانچه قول مشهور است وحديث ابى عبد الله الصادق عليه السلام العقيقه واجبه وكل مولود مرتهن بعقيقة محمولست بر تأكيد استحباب واكر مولود بالغ شود واز براى أو عقيقه نشده باشد مستحب است كه از براى خود عقيقه كند وهمچنين اكر در روز وقوع عقيقه شك داشته باشد چنانكه روايت عبد الله بن سنان از عمر بن يزيد از ابى عبد الله الصادق عليه السلام بآن ناطق است وپيش من اقرب آنست كه ترتيب ميان حلق راس وختان وعقيقه الصلا معتبر نيست وآنچه معتبر است على الاولوية همين تقديم تسميه است بر عقيقه چنانچه از اخبار مستفاد ميشود صحيحه ابن عمير از طريق رئيس المحدثين در كافى عن جميل بن دراج قال سالت ابا عبد الله عليه السلام عن العقيقه والحلق والتسميه بايها يبداء قال يصنع ذلك كله في ساعة واحده الحديث در عدم اعتبار ترتيب

[ 122 ]

صريح است وابو جعفر بن بابويه رضوان الله عليه در فقيه كفته وفى روايه محمد بن مارد عن ابى عبد الله عليه السلام قال سألته عن العقيقه فقال شاة أو بقرة أو بدنة ثم يسمى ويحلق الراس المولود يوم السابع ويتصدق بوزن شعره ذهبا أو فضه محمد بن مارد تقه وصحيح الحديث است وبعضي كفته اند تقديم حلق الراس بر عقيقه مستحب است وشارح لمعه رحمه الله تعالى حديث اسحق بن عمار را از ابى عبد الله الصادق عليه السلام مدرك اينحكم ساخته است قال قلت له باى ذلك بنداء فقال بحلق راسه ونعق عنه وتصدق بوزن شعره فضته بكون ذلك في مكان واحد ومن ميكويم اين حديث دلالت بر ترتيب است وايتان بحلق راس وعقيقه معافى وقت واحد با انكه اين خبر موثق است ظاهر صحيحهء عبد الله بن سنان از طريق كافى عن ابى عبد الله عليه السلام (يعق عنه وبحلق راسته وحديث حفص الكناسى عن ابى عبد الله عليه السلام) قال قال الصبى إذا ولد عق عنه وحلق راسه الحديث وموثقه سماعه قال قال أبو عبد الله الصبى يعق عنه ويحلق راسه الحديث وصحيحه صفوان عن ابى بصير عن ابى عبد الله عليه السلام في المولود قال يسمى في اليوم السابع ويعق عنه ويحلق راسه وحديث على بن حمزه عن ابى بصير عن ابى عبد الله عليه السلام قال إذا ولد لك غلام أو جارية فعق عنه يوم السابع شاه أو جزور أو كل منها واطعم وسم

[ 123 ]

واحلق راسه وصريح صحيحه محمد بن مارد وغير ذلك من الاخبار مدلول همه افاده تقديم عقيقه بر حلق ميكند ولهذا أبو جعفر كلينى رضوان الله تعالى عقيقه بر حلق مقدم داشته كفته است باب انه يعق عن المولود يوم السابع ويحلق راسه وبالجملة حمل روايات بر تخيير در تقديم وتاخير اولى واقربست مسألة اكر مرد كافر شرف اسلام بيابد ومختن نبوده باشد اختتان برو واجبست اكر چه كبير السن شده باشد واكر زن اسلام بياورد حفض أو را مستحبست واكر مسلم بالغ بوده باشد وغير مختتن فوت شود ختان أو واجب نيست واما در تفسيلات ثلثه ايصال آب بباطن غلاف وظاهر بسره واجبست على الاصح مسألة قنزع بسكون نون ميان قاف وزاى مضمومتين قبل از عين مهمله يعنى كاكل كذاشتن در حلق راس مكروه است مطلقا صبيانرا ومردنرا چنانچه از امير المؤمنين صلوات الله عليه مرويست واز ابى عبد الله الصادق عليه السلام نيز روايت شده وفرموده صبى از صبيان كه قنازع داشت پيش رسول صلى الله عليه وآله آوردند كه از براى أو دعا كند پس نبى (ع) از دعاى در حق أو ابا كرد وامر فرمود بتراشيدن

[ 124 ]

قنازع أو مسألة اكر موى سر را نتراشند وبكذارند دراز شود آنمقدار كه از شحمه گوش بگذارد فرق أو مستحبست وفرق شعر بفتح فاء واسكان راء عبارتست از موى را دو شعبه كردن وهر شعبه را از ديكرى جدا ساختن رسول صلى الله عليه وآله وسلم فرموده من اتخذ فليحس ولايته أو ليحزه واز ابى عبد الله الصادق (ع) مرويست من اتخذ شعر اقلم يفرقه فرقه الله بمنشار من نار شعر سيد المرسلين عليه وآله الصلوة والتسليم بحدى نميرسد كه فرق بايد كرد چه هركز انمقدار نمى بود از شحهء اذن مباركش بكذرد صدوقق رضوان الله تعالى عليه در فقيه كفته است وكان شعر رسول الله صلى الله عليه وآله وفرة لم يبلغ الفرق وفره بفتح واو وسكون فا عبارتست از موى سركه مجتمع باشد تا اذنين و از حد شحمهء اذن نكذشته باشد وآنرا جمه نيز كويند بجيم مضومه وميم مشدده اساس مشهور ومرويست كه امهات سنن حنفيه كه كلمات را در آيهء وإذا ابتلى ابرهيم ربه بكلمات آن تفسير كرده اند ده امر است پنچ در سر مضمضه واستنشاق ومسواك وفرث شعر وقص شارب وپنج در بدن قص اظافير وحلق موى عانه وازاله ء شعر ابطين وختان واستنجا

[ 125 ]

مضمضه واستنشاق وسواك در ابواب وضو وازاله شعر عانه وابطين در آداب استحمام مشروح خواهد بود انشاء الله العزيز وخضاب نيز از مسنوناتست ودر باب استحمام بيايد واكتحال در وقت خوابيدن بسرمهء كه از سنك اثمه بوده باشد سنت است وترا وتراتا سبا بالنبي صلى الله عليه وآله اثمد بكسر همزه وزن احمد وبضم ميم لفات مختلفهء صحيحه است واز ابى عبد الله الصادق (ع) در چشم راست چهار مرتبه ودر چشم چپ سه مرتبه كه مجموع هفت بار بوده باشد روايت وارد شده است وفراهت وجودت مركوب از مستحباتست ونيز حسن ومباحت ونضارت وجه مملوك مستحب واستحباب آن در روايات ثابتست واظهار نعمت الهى وتزين بزينت مباح كه الله تعالى بانعام آن تفضل كرده اظهار النقمة تعالى سنت است وعلما را تحمل كردن بجهه تعظيم علم ودفع دين در خواط عوام مستحب است واستعمال وتطيب بعطريات در اوقات نماز ودعا خصوصا در روز جمعه ودر وقت دخول مسجدد عملا نسبت رسول الله صلى الله عليه وآله سنت است ومنشأ استكمال زينت عبارت واستجلاب استجابت دعاست باب چهارم وظايف دخول

[ 126 ]

الحمام وآداب الاستحمام و ؟ سا يرتبط بذلك اساس بنا واتخاذ وبيع وابتياع واجاره واستجارهء حمام مكروه نيست وهيچكس از فقهاى خاصه وعامه غير از احمد حنبل بنا وابتياع و اجارهء آنرا مكروه نكفته است مولاى ما ابى جعفر الباقر (ع) حمام ملك خود داشته است واستحمام سنت است چه ثابت شده كه رسول الله صلى الله عليه وآله استحمام كرده وداخل حمام جحفه شده است وهمچنين امير المؤمنين صلوات الله عليه مواظبت بر دخول حمام داشته است ودر ترغيب وحث بران فرموده نعم البيت الحمام تذكر فيه النار ويذهب بالدرن وتذكر بصيغهء مؤنث مجهول ونار آتش دوزخ ويذهب بصيغهء مذكر مجهول ودرن بتحريك ووسخ وچرك بدن ونجاست همى حدث را نيز مثل جنابت وغير آن شاملست وهمچنين سيد الساجدين عليه السلام مواظبت استحمام بوده وابو جعفر الباقر عليه السلام داخل حمام ملك خود ميشده واستحمام بان حمام مكروه است در كافى صحيحه ابن عمير عن رفاعة بن موسى عن ابى عبد الله الصادق عليه السلام قال قال رسول الله صلى الله عليه وآله من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فلا يدخل الحمام الا بميزر مرويست وآنچه از امير المومنين صلوات الله عليه واز ابى عبد الله الصادق (ع) روايت شده بئس البيت حمام

[ 127 ]

يهتك الستر ويذهب بالحياء ويبداء العورة مراد از ان منع است از دخول حمام بى ميرز چنانچه تتمه حديث صادق (ع) از طريق فقيه كه فرموده ونعم البيت يذكر حر النار بران دلالت ميكند وابو جعفر كلينى رضوان الله عليه در كافى از صادق عليه السلام روايت كرده كه بئس البيت الحمام يبداء العورة ويهتك الستر كلام امير المؤمنين عليه السلام نيست بلكه قول عمير است ومردم آنرا بامير المؤمنين عليه السلام نسبت كرده اند مسألة زنانرا دخول حمام با ازارى كه ساتر عورت باشد در وقت عذرى مثل جنابت وحيض ونفاس جايز است ومكروه نيست باجماع وهمچنين بى عذر نيز جايز است از براى تنظيف تحسين واحمد حنبل از فقهاء عامه ميكويد بى عذر جايز بنابر ظاهر نهى كه درين حديث شريف نبوى از ان وارد است وشيخنا الشهيد قدس الله نفسه در ذكرى كفته ولتمنع منه النساء الا مقررات وعليه نهى النبي صلى الله عليه وآله مسألة قول شيخ طوسى ره در موضعي از مبسوط انست كه زنان ذميه از يهوديات و نصرانيات ومجوسيات جايز نيست كه بدن زن مسلمه را به بينند حتى وجه وكفين (وبر مسلمه واجب كه وجه وكفين) وجميع بدن خود را از نظر زن ذميه بپوشاند همچنانكه از مرد اجنبي

[ 128 ]

پوشانيدن واجبست چه در تنزيل كريم در مقام استثنا ونسائهن فرموده است و اين اضافه زن ذميه را شامل نيست چنانچه از ابن عباس مرويست ومشهور پس اصحاب قدس الله اسرارهم آنست كه حرام نيست بلكه جايز است اكر چه مكروه باشد ونسائهن عبارتست از زنانى كه اهل خدمت باشند از حرائر اما چنانكه در كشاف مذكور شده جد محقق من اعلى الله درجته در شرح قواعد كفته اصح قول مشهور است وببش من قول مشهور اقوى وقول شيخ طوسى احوطست پس زنان مسلمات را در حمام با زنى يهودية ونصرانية يا مجوسيه داخل شدن وبا ايشان مجتمع بودن بر قول شيخ حرام است وبر قول مشهور مكروه هر چند يا از اربوده باشد ميزر بسته باشند مسألة خنثى مشكل بوده باشد ديدن هر مرد اجنبي وزن اجنبية براو حرام است اجماعا پس أو را نه با مردان اجانب در حمام مجتمع بودن جايز است ونه با زنان اجنبيات مسألة بر ولى صبى مميز غير بالغ واجبست كه در حمام ميزر براو به بندند ونكذارند كه مكشوف العوره باشد چه عورت أو بمنزلهء عورت حيوانات نيست مسألة اصح آنست كه خصى مطلقا خواه مجبوب باشد وخواه مسموح بر أو ديدن مالكهء خود وبر مالكهء أو ديدن

[ 129 ]

أو حرام است پس جايز نيست كه بر مالكهء خود داخل حمام شود هر چند مرد وباميزر و مستور العوره بوده باشند مسألة اشهر واضح آنست كه بر مسلم ديدن عورت مسلم وكافر مطلقا حرام است وغض بصر از عورت كافر ومسلم واجبست همچنانكه ستر عورت خود را نظر مسلم وكافر واجبست همچنانكه ستر عورت خود از نظر مسلم وكافر واجبست پس با كافر كه بى ميزر بوده باشد داخل حمام شدن حرام است وبروايتي از عبد الله الصادق عليه السلام وارد شده كه كافر در منزلهء بهايم است ونظر كردن بعورت أو جايز است قال في الفقيه وروى عن الصادق عليه السلام انما اكره النظر إلى عورة المسلم فاما النظر إلى عورة من ليس بمسلم مثل النظر إلى عوره الحمار ودر كافى نيز باسناد صحي عن ابى عمير عن غير واحد عن ابى عبد الله عليه السلام قال النظر إلى عورة من ليس بمسلم مثل نظرك إلى عورة الحمار مسألة مكروه است كه پدر وپسر خاه كبير وخواه صغير مميز با هم داخل حمام باشند اكر چه ميزر بسته باشند واين كراهت در بارهء غير معصومين است أبو جعفر الباقر با پدر معصومش سيد الساجدين عليهما السلام در حمام بوده اند وحديث

[ 130 ]

سدير صيرفي بر ذكر آن مشتمل است مسألة اكر قادر بر تستر متعمدا مكشوف العوره غسل كند در ذكرى كفته كه اشبه صحت غسل است از جهة حصول امتثال وخروج منهى عنه از حقيقت غسل وبعضي حكم ببطلان غسل كرده اند وپيش من فتوى بر قول ذكرى است مسألة در قلتين آب بى ميزر بودن مكروهست و در ميان آب بى ازار غسل كردن مكروهى ديكر واين كراهيت بحمام وغير حمام اختصاص ندارد بلكه در جميع حياض وانهار ثابتست بمقتضاى حديث ان ؟ علماء اهلا وسكانا كه در فقيه وغير آن از رسول الله صلى الله عليه وآله مرويست ونيز خارج حمام در خلوتي كه هيچكس نبوده باشد بى ازار غسل كردن مكروه واستتار بميزر سنت است چه رسول الله صلى الله عليه وآله بى ازار نكرده است وفرموده فالله احق ان يستحى من الناس ودر فقيه كفته ونهى عليه السلام عن الغسل تحت السماء الا بميزر ونهى عن دخول الانهار الا بميزر مسألة در ستر پوشانيدن فخذين لازم است بدليل قول ابى عبد الله الصادق عليه السلام هما من العوره واصح آنست كه از سره تا ركبه عورتست كه ستر آن وغض بصر از آن مأمور به است ودر حديث وارد شده كه هر عضوى را زنائى باشد نكاه كردن

[ 131 ]

زناى چشم وبى ساتر بودن زنانى عورتست در فقيه كفته است وسئل الصادق (ع) عن قول الله عزوجل قل للمؤمنين يغضوا من ابصارهم ويحفظوا فروجهم فقال كل ما كان في كتاب الله تعالى من ذكر حفظ الفروج فهو من الزنا الا في هذا الموضوع فانه الحفظ من ان ينظر إليه مسألة در ستر عورت معتبر است كه لون وحجم مستور شود پس ثوبي رقيق كه حاكى حجم وشكل بوده باشد كافى نيست وساتر شرعى بران صادق نمى آيد على الاشبه مسألة در حديث نهى وارد است از انكه مستحم در حمام بر كسى تسليم كند وحمل نهى بر تخصيص بر كسى كه عريان وعديم الازار بوده باشد متعينست بدليل انكه كاظم (ع) در حمام تسليم كرده در حالت كه مؤتز ربوده است در فقيه كفته است وقال عبد الرحمن بن مسلم المعروف بسعدان كنت في الحمام في البيت الاوسط فدخل أبو الحسن موسى بن جعفر عليه السلام وعليه ازار فوق النوره فقال السلام عليكم فرددت عليه السلام ودخل البيت الذى فيه الحوض فاغتسلت وخرجت وفى هذا الاطلاق في التسليم في الحمام لمن عليه ميزر والنهى الوارد عن التسليم فيه هو لمن لا ميزر وعليه

[ 132 ]

مسألة قراءت قرآن بقصد قربت وخلوص نيت در حمام كسى را كه با ميزر بوده باشد وترديد وترجيع صوت نكند مجوز است ونهى امير المؤمنين صلوات الله عليه از ان مخصص است بكسى كه عريان بوده باشد يا ترجيع صوت كند أبو جعفر كلينى رضوان الله تعالى عليه بسندي صحيح روايت كرده عن ربعى بن عبد الله عن محمد بن مسلم قال سالت ابا جعفر عليه السلام كان امير المؤمنين عليه السلام ينهى عن قراءة القرآن في الحمام فقال لا انما ينهى ان بقرء الرجل وهو عريان فاما إذا كان عليه ازار فلا باس وبسندى صحيح روايت كرده عن الحلبي عن ابى عبد الله عليه السلام قال لا باس للرجل ان بقرء القرآن في الحمام إذا كان يريد به وجه الله ولا يريد ينظر كيف صوته مسألة از مباشرت كردن در حمام منعى نيست بدليل صحيحهء على بن يقطين قال قلت لابي الحسن عليه السلام اقراء القرآن في الحمام وانكح قال لا بأس مسألة استحمام غبا مستحب وادمان آن هر روز مكروه است ؟ رئيس المحدثين در جامع كافى رواية كرده باسنادى صحيح عن ابى عبد الله محمد الحجال عن سليمان الجعفري

[ 133 ]

قال مرضت حتى ذهب لحمى فدخلت على الرضا عليه السلام فقال ان يشرك ان يعود اليك لحمك قلت بلى قال الزم الحمام غبا فانه يعود اليك لحمك واياك ان تدمنه فان ادمانه يورث السل ونيز روايت كرده في الصحيح عن سليمان الجعفري عن ابى الحسن (ع) قال الحمام يوم ويوم لا يكثر اللحم وادمانه يذيب شحم الكليتين مسألة دخول حمام بر ريق يعنى ناهار مكروه است ومستند معلق ؟ رئيس المحدثين است ودر كافى از على بن الحكم عن رفاعة بن موسى عمن اخبره عن ابى عبد الله عليه السلام انه كان إذا اراد دخول الحمام تناول شيئا فاكله قال قلت له ان الناس عندنا يقولون انه على الريق اجود ما يكون قال لابل يوكل شئ قبله يطفى المرار ويسكن حرارت الجوف واز مراسيل فقيه است وقال ابو الحسن موسى بو جعفر عليه السلام لا تدخلو الحمام على الريق ولا تدخلو حتى تطعموا شيئا مسألة وهمچنين با امتلا از طعام از دخول حمام مكروهست بدليل حسنة مثنى بن الوليد الحناط از طريق جامع كافى عن ابى بصير عن ابى عبد الله عليه السلام قال لا تدخلوا الحمام الا وفى جوفك شئ يطفى عنك وهج المعدة

[ 134 ]

وهو اقوى للبدن ولا تدخل وانت مختلى من الطعام ودر حديث ديكر از صادق عليه السلام دخلوه على البطنه يهدم البدن مسألة در حمام بر به پشت خوابيدن وتكيه كردن مطلقا مكروه است وپيه كرده را ميكذاراند وپا ودست را بخزف ماليدن على الاطلاق مكروه وسبب جذام وبرص است ودر كافى بطريق صحيح عن عمر بن يزيد عن ابى عبد الله عليه السلام قال كان امير المؤمنين صلوات الله عليه الا لا يستلقين احدكم في الحمام فانه يذيب شحم الكليتين ولايد لكن رجليه بالخزف فانه يورث الجذام ونيز از طريق كافى ابن ابى يعفور عن ابى عبد الله عليه السلام قال قال لا تضطجع في الحمام فانه يذهب شحم الكليتين ودر مرسلهء فقيه از صادق عليه السلام لا تتك في الحمام فانه يذهب شحم الكليتين ولابد لك بالخزف فانه يورث

[ 135 ]

روايات نفيد نجز وشام اقصدت مسألة مسواك در حمام مكروهست همچنانكه در بيت الخلا مكروهست ودر نهى از ان روايت وارد است در فقيه روايت كرده السواك في الحمام يورث وبالاسنان مسألة در حمام از ابر يا خرقه يا كيسه از صوف يا جرير ؟ يا كرباس بر روى ماليدن وروبان مسح كردن مكروهست ودر مرسله فقيه ومرفوعه كافى از ابى عبد الله (ع) فرموده است ولا غسح ؟ وجهك بالاذار فانه يذهب بما الوجه ودر حديثى ديكر از طريق كافى عن موسى بن عبد الله بن موسى قال حدثنا محمد بن على بن جعفر بن ابى الحسن الرضا (ع) قال من اخذ من الحمام خزفة فحك بها جسده فأصابه البرص فلا يلومن الا نفسه اما روى را بدست ماليدن وبصابون مثلا شستن ممنوع نيست وكراهيت ندارد مسألة آب سرد وفقاع در حمام اشاميدن مكروهست ودر حديث امده است كه فك ؟ را فاسد ميكند ونيز آب سرد به بدن وسر ريختن

[ 136 ]

الا قدمين ممنوعست ودر حديث وارد شده كه سبب وهن وضعف بدن ميشود وبر قدمين آب سرد ريختن خصوصا در وقت خروج از حمام مستحبت است ومرضرا از عمق جسد بيرون ميكشد چنانچه أبو عبد الله عليه السلام در روايت محمد بن حمران از طريق فقيه فرموده وصب الماء البارد على قدميك إذا خرجت وانه بسل الداء من جسدك مسألة استحمام در روز اربعا بكسر باء موحده واهمال عين الف ممدوده يعنى چهارشنبه وسر تراشيدن در روز جمعه مستحب است وشيخنا شهيد قدس الله نفسه در دروس كفته يستحب الاستحمام غبا روز در ميان ويوم الاربعا والجمعه افضل ومن ميكويم افضليت استحمام در روز جمعه بخصوص مستندي در اخبار اهل البيت عليه السلام ندارد ومكر انكه كوئيم دليل آن استحباب تنظف وحلق راس وغسل راس است بسدر در روز جمعه ومسألة استحمام از براى دفاع بلغم مستحب است

[ 137 ]

بشرط انكه معده از طعام ممتلى نباشد در فقيه كفته قال رسول الله صلى الله عليه وآله الداء ثلثة والدواء ثلثة فاما الداء الدم والمرة والبلغم فدواء الدم الحجامة ودواء البلغم الحمام ودواء المرة المشيى مرة بكسر ميم وتشديد رأ مفتوحه سود است اصغراء ومرات اربعه اخلاط اربعه است ومشيى بفتح ميم وتشديد ياء بعد از شستن معجمه مكسوره بر صيغه فعيل عبارت است از دواء مسهل وهمچنين مشو بضم شين وتشديد واو بر صيغه فعول بعد زان كفته است وقال الصادق عليه السلام ثلث يهدمن البدن وربما قتلن اكل القديد الغاب ودخول الحمام على البطنة ونكاح العجوز وردى العنبان (الغشياة) على الامنلا غاب باعجام غين وتشديد باء موحده وبطنه بكسر باء موحده واسكان طاء مهمله قبل از نون وعشبان بكسر عين واسكان شبن معجمه مسدا در استحمام مواظبت بر ادعبه ماثوره در اوقات معدودهء مهموده سنت است وطريق فقيه از احمد بن محمد بن ابى نصير از محمد

[ 138 ]

بن حمران مولاى ما ابى عبد الله الصادق (ع) بران مختسوى است اولى در وقت نزع ثياب در مسلخ بكويد اللهم انزع عنى ربعه النفاق ورغبتي على الايمان دويم در وقت دخول خانه اول اللهم اين اعوذ بك من شر نفسي واستعبد يك من اداه سيم در وقت دخول خانهء دوم اللهم اذهب عنى الرجس النجس وطهر جسدي وقلبي ودر خانه دوم در ساعتي مكث كردن مستحب است چهارم در وقت دخول خانه سيم نعوذ بالله من النار ونساله الجنة در ذكرى اينچنين نقل كرده اللهم انى اعوذ بك من النار واسألك الجنة واين دعا را تكرير كردن وتا حين خروج مكرر خواندن سنت است وآب كرم بر داشتن وبرهمامه بتخفيف ميم يعنى بر فرق سر ريختن ومقدار از ان بر هر دو پا ريختن جرعه از آن آشاميدن وابتلاع كردن مستحب است وتنقيه مثانه ميكند پنجم در وقت خروج حمام ورخت پوشيدن در مسلخ اللهم البسنى التقى وجنيني الردى

[ 139 ]

ردى بفتح ودال وباع مقصورهء غير مدور عبارتست راء از هلائك وبمراد از اينجا تكاف معاصيتست كه سبب هلاك حيوة ابدمة نشأ اخرتست مسألة تضم در وقت خروج از حمام در زمستان وتابستان مستحب است ودليل صحيحه سيف بن عمره از طريق كافى كه در فقيه بطريق ارسال روايت شده قال خرج أبو عبد الله (ع) من الحمام فتلبس وتعمم فقال إلى إذا خرجت من الحمام فتعمم قال فما تركت العمامة عند خروجي من الحمام في شتاء ولا صيف مسألة مستحمم چون از حمام بيرون آيد مستحب است تمنيدت أو كفتن ودر حق أو دعا كردن باين عبارت طاب ما طهر منك وطهر ما طاب منك ومولاى ما اول السبطين ابو محمد مجتبى لحسن بن على عليهما السلام در مرفوعه ابى مريم انصاري از طريق كافى رئيس المحدثين ومرسله صدوق از طريق من لا يحضره الفقيه بر خصوص آن تنصيص فرموده واز ساير عبارات استبعاد واستنكار نموده استحماق قايل آنها كرده است

[ 140 ]

ومن آن حديث را در حواشى فقيه براحق (براحسن) وجوه واتم تفسير شرح كرده ام وآنچه در فقيه از صادق (ع) روايت كرده إذا قال اخوك وقد خرجت من الحمام طاب حمامك فقل انعم الله بالك نيز كنايت است از كمان بلادت ذهن و نقص جودت بال قال قايل چنانچه در حواشى آورده ام مسألة قلبتن حمام كه مردم در ان غسل كرده اند اغتماس در ان واغتسال از آن آب مكروهست وممنوع ومحظور نيست وشيخ مفيد وسلار بن عبد العزيز از ان منع كردند چنانچه در ابواب مباه خواهد امد انشاء الله العزيز مستند كراهت آنكه أبو الحسن الرضا عليه السلام در روايت محمد بن على بن جعفر از طريق رئيس المحدثين در كافى كه سابقا ذكر آن كرديم فرموده است ومن اغتسل من الماء الذى قد اغتسل فيه فأصابه الجذام فلا يلومن الا نفسه قال محمد بن على فقلت لابي الحسن (ع) ان اهل المدينة يقولون ان فيه شفاء من العين فقال

[ 141 ]

كذبوا يغتسل فيه الجنب من الحرام والزانى والناصب الذى هو شرهما وكل من خلق الله ثم يكون فيه شفاء من العين انما شفاء العين قراءة الحمد و المعوذتين وآية الكرسي و النجو بر بالفسط والمر واللبان وكل من خلق الله محرور ومعطوفست بر ضمير تثنيه كه مضاف إليه شر واقع شده است يعنى والناصب الذى هو شر كل من خلق الله وتكرار طريق معلق كافى احمد بن محمد بن عيسى روايت كرده عن على بن لحكم عن رجل من بنى هاشم قال دخلت على جماعة من بنى هاشم فسلمت عليهم في بيت مظلم فقال بعضهم سلم على ابى الحسن فانه في الصدور قال فسلمت عليه وجلست بين يديه فقلت له قد احببت ان القاك منذ حين لاسئلك عن اشياء قال سل ما بدأ لك قلت ما تقول في الحمام قا لا تدخل الحمام الا بميزر وغض بصرك ولا تغتسل من غسالة ماء الحمام فانه يغتسل فيه

[ 142 ]

من الزنا ويغتسل فيه ولد الزنا والناصب لنا اهل البيت وهو شرهم مسألة سيدنا ابو الحسن الرضا عليه السلام در رساله ذهبية وشيخ طوسى در فهرست انرا رسالهء مذهبه ناميده فرموده است ان الحمام ركب على تركيب الجسد اربعة بيوت مثل اربع طنابع الجسد البيت الاول بارد يابس والثانى بارد رطب والثالث حار رطب والرابع حار يابس ومنفعة حمام عظيمة تودي إلى الاعتدال وتخفى الدرن وتلين العصب والعروق وتقوى الاعضاء الكبار وتذيب الفصول وتذهب العفن وفرموده است إذا اردت دخول الحمام وان لا تجد في راسك ما يؤذيك فابدأ قبل دخولك بخمس جرع

[ 143 ]

من الماء الفاتر فانك تسلم باذن الله تعالى من وجع الراس والشقيقة وخمس اكف من الماء الحار وتصبها على راسك عند دخول الحمام على البطنة يولد القولنج

مكتبة يعسوب الدين عليه السلام الإلكترونية