الرئيسية  اتصل بنا  خارطة الموقع   
 
 
  إرسل لنا كتاب | أخبرنا عن خطأ  
أ ب ت  ...




مقدمه اى بر فقه شيعه- السيد حسين المدرسي

مقدمه اى بر فقه شيعه

السيد حسين المدرسي


[ 1 ]

بسم الله الرحمن الرحيم

[ 3 ]

مقدمه اى بر فقه شيعه كليات وكتابشناسى تأليف حسين مدرسى طباطبائى ترجمه محمد آصف فكرت

[ 4 ]

مشخصات: نام كتاب: مقدمه اى بر فقه شيعه (كليات وكتابشناسى) مؤلف: سيد حسين مدرسى طباطبائى مترجم: محمد آصف فكرت ناشر: بنياد پژوهشهاى اسلامى - مشهد، صندوق پستى 366 - 91735 تيراژ: 3000 نسخه تاريخ انتشار: 1368 امور فنى وچاپ: مؤسسه چاپ وانتشارات آستان قدس رضوى

[ 5 ]

فهرست مطالب صفحه يادداشت مؤلف 7 قسمت اول: ساختمان كلى فقه شيعه 9 فصل اول: مكتب فقهى شيعه ومبانى آن 11 فصل دوم: كلياتى در باب اصول فقه 14 فصل سوم: رؤوس مطالب فقه 20 فصل چهارم: ادوار فقه شيعه 29 قسمت دوم: بخشى از اهم منابع فقه: 63 اهم آثار در فقه استدلالى 67 چند نمونه از رسائل عمليه 377 مآخذ كتاب ومشخصات كتابخانه ها وفهارس 407 فهرستها 425

[ 7 ]

يادداشتى از مؤلف بر ترجمه فارسى كتابى كه برگردان فارسى آن را اكنون در دست داريد به منطور آشنا ساختن خوانندگان با كلياتى در باب فقه شيعى تدوين گرديده است. اين نوشته در دو بخش است: در بخش نخست وصفى به اجمال از محتواى فقه واصول فقه شيعى انجام شده، وتحولات آن از نظر تاريخى به اختصار مورد بحث قرار گرفته است. در بخش دوم نام ومشخصات قسمتى از منابع فقهى كه مراجعه بدان براى هر بررسى وتحقيق علمى پيرامون مسائل فقهى لازم است به دست داده شده است. انگيزه اصلى تحرير اين اثر در زبان انگليسى پر كردن خلاء چشمگيرى بود كه در فرهنگ حقوقى غرب نسبت به نظام حقوقى شيعى وجود داشت. پس از پيروزى انقلاب اسلامى ايران كه به طرز بى سابقه اى افكار جهانيان به سوى مكتب تشيع وزير بناى فكرى ومحتواى فرهنگى آن جلب شد، به خاطر فقدان منابع لازم در زبانهاى اروپايى در اين زمينه، احساس نياز مبرم به آثارى از اين دست فزونى گرفت. خلا معلومات در اين مورد آن قدر زياد بود كه في المثل در " كتابشناسى فقه اسلام " كه توسط يكى از متخصصان حقوق اسلامى در غرب تدوين شده ومشتمل بر نام ونشان 305 منبع از منابع فقهى اسلامى به زبان عربى است، در ليست منابع فقه شيعه اثنا عشرى تنها دو كتاب (شرايع الاسلام ومختصر نافع) نام برده شده است. بگذريم كه مذهب خوارج اباضى را نيز شاخه اى از تشيع دانسته وآن را ذيل مكاتب فقه شيعه قرار داده اند. اين كمبود وخلا نويسنده را كه از شيفتگان نظام فقاهت ومكتب حقوقى شيعى است بر آن داشت كه به عنوان نخستين گام براى معرفى اين نظام پيشرفته و

[ 8 ]

قويم ومستحكم علمى، كه از دست آوردهاى عظيم فكر وانديشه حقوقى بشرى است اثرى فشرده در اختيار خوانند گان وعلاقمندان مباحث حقوقى قرار دهد، كه در آن خطوط اصلى اين مكتب نشان داده شده وفهرستى از منابعى كه يك پژوهنده آشنا به زبانهاى شرقى مى تواند از آنها براى يك كار تحقيقى پيرامون اين مكتب استفاده كند در دسترس بگذارد. كتاب حاضر محصول آن فكر بود. اميد است كه بر گردان فارسى آن نيز براى علاقمندان فارسى زبان اين رشته از تحقيقات سودمند باشد. حسين مدرسى طباطبائى

[ 9 ]

قسمت اول ساختمان كلى فقه شيعه

[ 11 ]

فصل اول مكتب فقهى شيعه ومبانى آن تشيع به مثابه يك مكتب عقيدتى در اسلام، گرايشى خاص بر اساس يك سلسله نظرات و تحليلات كلامى وتاريخى است. حديث (ثقلين) كه وسيله محدثان شيعى وسنى از پيامبر روايت شده، ووى بر اساس آن مسلمانان را پس از خود به پيروى از قرآن وخاندان خويش فراخوانده بود، همراه تعدادى ديگر از روايات نبوى، ريشه اصلى اين گرايش را كه بعدا با استدلالات كلامى وفلسفى وتاريخى تقويت گرديد تشكيل مى داد. در مباحث مذهبى، مكتب شيعى نظرات خود را عموما از رهنمودهاى بزرگان وائمه اهل بيت پيامبر الهام گرفته است. اختلاف اصلى دو مكتب فقهى سنى وشيعى در كيفيت تلقى سنت نبوى ومنابع فقه است. اهل سنت، حديث نبوى را از طريق صحابه پيامبر اخذ نموده اند، در حالى كه شيعه اين حديث را از طريق خاندان وى به دست آورده است. ازسوى ديگر مذاهب فقهى اهل سنت دنباله رو نظرات فقهى چندتن از فقهاء مدينه وعراق اند، ليكن مذاهب فقهى شيعى تابع نظرات امامان اهل بيت هستند كه از آن ميان مكتب شيعى دوازده امامى كه عمده ترين نحله شيعى است از آراء امامان دوازده گانه ء مشهور خود به خصوص امام ششم ابو عبد الله جعفر بن محمد الصادق پيروى مى كند وبه همين جهت به (جعفرى) نيز شهرت دارد. قرآن، حديث، اجماع وعقل منابع فقه شيعه را تشكيل مى دهند (1).


1 - منابع مشترك فقه مذاهب چهار گانه اهل سنت عبارتند از: قرآن، سنت، اجماع وقياس. برخى از مذاهب مزبور پاره اى منابع ديگررا نيز به اين ليست افزوده اند (زرقاء 1: 31 و 47 / عبد الوهاب خلاف، علم اصول الفقه: 22) مقصود از قياس سرايت دادن حكم يك موضوع است به موضوع مشابه بر اساس كشف واستنتاج احتمالى علت، بدون دستيابى بر علت واقعى وقطعى حكم. اين كار برابر است با (تمثيل) منطقى كه در استدلالات عقلى وفلسفى آن را حجت نمى دانندونه با (قياس) منطقى كه كاشف قطعى علت، ودر استدلالات عقلى معتبر وحجت است. قياس به خاطر آن كه دليلى قطع آور نيست در اصول فقه شيعه به صورت يك منبع فقه شناخته نمى شود.

[ 12 ]

قرآن در همين شكل ومفاد ظاهرى خود حجت، وشكل دهنده روح حاكم بر فقه شيعى است. حديث يعنى گفتار وكردار وتقرير پيامبر يا امام، بايد با وسائط موثق ومعتبر رسيده باشد كه البته در اين مورد وضع مذهبى راوى تأثيرى ندارد. حديثى كه وسيله يك غير شيعى راستگو نقل شده باشد به همان اندازه معتبر ومورد عمل است كه حديث شيعى راستگو. اجماع يعنى وحدت نطر همه ء دانشمندان شيعى در يك موضوع، به خودى خود حجت نيست ليكن گاه به تفصيلى كه در كتابهاى اصول فقه هست از راه آن (سنت) به اثبات مى رسد. مراد از عقل به عنوان يك منبع براى حقوق شيعى (2) احكام قطعى عقل نطرى وعقل عملى است، چنان كه در خوبى عدالت وبدى ستم (3). در تعاليم اسلامى قاعده اى است كه به مقتضاى آن هرآن چه عقل بدان حكم كند شرع نيز برابر آن حكم خواهد نمود واز اين رو، در اين گونه موارد بر حكم اين قاعده كه (قاعده ملازمه) خوانده مى شود حكم شرعى از حكم عقلى ناشى واستنتاج خواهد شد (4). تلازم ميان وجوب جيزى با وجوب مقدمات آن، يا ميان امر به چيزى با نهى از ضد آن، هم چنين اين كه امر ونهى در يك مورد نمى تواند جمع شود (كه همه از مسائل علم اصول فقه ومنشاء آثار واحكام فقهى است) همه از قبيل همين احكام عقلى است. از اين ميان، منبع دوم يعنى احاديث وارده از پيامبر وامامان اهل بيت كه مهم ترين منبع فقهى شيعى است در مجاميعى خاص گردآورى شده ومشهورترين آنها كه مرجع فقهاء است عبارت است از: 1) كتاب الكافى، از محمد بن يعقوب كلينى (م 329). 2) كتاب من لا يحضره الفقيه، از محمد بن على بن بابويه قمى، صدوق (م 381). 3) تهذيب الاحكام، از محمد بن حسن طوسى، شيخ الطائفه (م 460). 4) الاستبصار، از همو.


2 - پس از اين خواهيم ديد كه عقل در حقوق شيعى همچنين به عنوان ابزار فكر، اساس كار ومورد استفاده است كه البته مقصود از عقل در اين مورد، استدلال عقلى وشيوه تحليل منطقى است. 3 - ببينيد محقق حلى، المعتبر: 6 / شهيد اول، ذكرى: 5 / همو، قواعد: 25 / مقداد، التنقيح الرائع: 2 پ - 3 و / صاحب مدارك، هداية الطالبين: 7 ر - 11 ر / قطيفى، كشف الفوائد: 130. 4 - برخى دانشمندان متأخر شيعى معتقدند كه عقل يك منبع بالقوه براى فقه شيعى است نه يك منبع بالفعل، به اين معنى كه اگر چه براساس ضوابط علم اصول فقه عقل بتنهايى مى تواند حكمى فقهى را كشف كند وما رابه يكى از احكام وتكاليف مذهبى راهنمايى نمايد، ليكن اين مطلب عملا در هيچ موردى اتفاق نيفتاده وتمامى احكام شرعى كه بر اساس احكام قطعى عقل مجرد انسانى قابل كشف است در همان حال در قرآن وسنت، مورد راهنمايى قرار گرفته وبا دليل شرعى (سمعى) بيان شده است (ببينيد محمد باقر الصدر، الفتاوى الواضحة 1: 98).

[ 13 ]

5) الوافى، از محمد محسن فيض كاشانى (م 1090). 6) وسائل الشيعة، از محمد بن حسن حر عاملى (م 1104). 7) بحار الانوار، از محمد باقر بن محمد تقى مجلسى (م 1110). 8) مستدرك الوسائل، از حسين بن محمد تقى نورى (م 1320). از اين جمله، چهار كتاب نخست به عنوان (كتب اربعه) شناخته شده ودر فن حديث شيعى از اهميتى همانند (صحاح سته) نسبت به مجاميع حديثى اهل سنت بر خوردار است. متداول ترين كتاب از فهرست بالا در مراجعات فقهى، كتاب وسائل الشيعة است كه جامع احاديث چهار كتاب نخست (كتب اربعه) وبسيارى از كتابهاى حديث ديگر است، وچون منحصر به رواياتى است كه در مباحث فقهى رسيده است كتاب دستى براى مراجعه هر فقيهى است. استناد به روايات اين مجاميع تابع وجود شرايط خاصى است (5). وثاقت وراستگويى همه راويان سلسله سند يك حديث بايد به ثبوت رسيده باشد. دانشى خاص به نام علم رجال كه در باره روات حديث وشرح حال آنان بحث مى كند متكفل اين كار است. احاديث از نظر مقدار اعتبار و سنديت بر اساس ضوابط مخصوصى كه در علمى ديگر به نام علم درايه مورد بحث قرار گرفته است به انواع ورده هاى مختلفى تقسيم مى شودء (6) وبر همين اساس، بسيارى از روايات متون ذكر شده از نظر فقهاء ضعيف وغير قابل استناد است. استخراج احكام شرعى از منابع يادشده بر اساس قواعد وضوابطى كه در علم اصول فقه بيان شده است به كمك استدلال عقلى وبا روش تحليل منطقى انجام مى پذيرد كه نام آن در اصطلاح اسلامى (اجتهاد) است. از نظر اصول تعاليم شيعى امكان اجتهاد همواره براى دانشمندان وجود دارد وهر فقيه الزاما بايد در بر خورد با مسائل، دلايل ومستندات هر مسأله را شخصا ملاحظه كرده و در مورد آن نظر بدهد. تقليد وپيروى يك مجتهد از مجتهد ديگر در مسائل شرعى حرام است.


5 - ببينيد شهيد دوم، الدراية: 62 - 81 / ابوالقاسم بن حسن يزدى 1: 44 - 61. 6 - ببينيد شهيد اول، الذكرى: 4 / ابن فهد، المهذب: 2 پ / مقداد، تنقيح: 3 ر / كركى، طريق استنباط الاحكام: 10 / شهيد دوم، الدرايه: 19 - 61 / حسين بن عبد الصمد، وصول الاخيار: 20 - 56 / صاحب مدارك، هداية الطالبين: 5 ر / بهاء الدين عاملى، الوجيزه: 4 - 5 / همو، مشرق الشمسين: 269 / ميرداماد، الرواشح السماوية: 115 - 204 / بهبهانى، تعليقات منهج المقال: 5 - 9 / ابوالقاسم بن حسن يزدى 1: 3 - 44 / مامقانى، مقباس الهداية: 35 - 105.

[ 14 ]

فصل دوم كلياتى در باب اصول فقه استنباط وكشف حكم شرعى وفقهى از منابع يادشده پيش، كه گاه در برخى موارد با يكديگر متضاد ومتعارض نيز هستند داراى نظام وسيستم خاصى است كه در واقع منطق فقه است، ودر اصطلاح علم اصول فقه خوانده مى شود. اين علم مجموعه اصول وضوابطى كلى است براى به دست آوردن حكم مسائل فقهى از منابع آن. بسيارى از اين اصول وضوابط از علوم ديگر مانند منطق وفلسفه ولغت وكلام گرفته شده، وبراى استفاده در يك مسير مشخص به ترتيبى خاص با يكديگر تركيب، وبه شكلى ويژه منسجم گرديه اند. در دوره هاى نخست اسلامى، رسائلى در اين فن وسيله شيعيان اوليه نوشته شده بود كه ياد آن در مصادر آمده (7)، ليكن قديم ترين اثرى كه در اين باب از دانشمندان شيعى در دست است عبارت است از كتاب (التذكرة باصول الفقه) تأليف شيخ مفيد، محمد بن محمد بن النعمان البغدادى (م 413) كه كراجكى تلخيصى از آن را در كتاب كنز الفوائد خود درج نموده است (8). پس از آن كتاب بزرگى در اصول فقه از شريف مرتضى على بن الحسين الموسوى (م 436) در دست است به نام الذريعة إلى اصول الشريعة (9). كتاب مشهور شيخ الطائفه محمد بن الحسن الطوسى به نام عدة الاصول (10) مشهورترين كتاب اصولى است كه از آن قرن به جاى مانده ومدتها در


7 - ببينيد تأسيس الشيعة لفنون الاسلام از سيد حسن صدر: 310 - 312. پس از اين خواهيم ديد كه يك گروه از فقهاء شيعى صدر اول ومعاصر ائمه، قواعد اصولى را براى استنباط احكام فقهى به كار مى بسته اند. 8 - كنز الفوائد: 186 - 194. نيز ببينيد ديباچه عده شيخ (ص 2) ويادنامه شيخ طوسى 3: 372. 9 - چاپ تهران - 48 / 1346 ش در دو مجلد. او در كتاب الذخيره خود نيز كه در اصول عقائد (كلام)، ونسخ متعددى از آن در دست است مبحث خبر واحد از علم اصول را بسيار دقيق ومحققانه طرح وبحث مى كند كه در عده شيخ طوسى (ص 34 - 37) نيز نقل شده است. 10 - چاپ تهران 14 / 1313 وبمبئى 18 / 1312.

[ 15 ]

حوزه هاى علمى شيعى متن درسى بوده است. يكى ديگر از مصادر اصلى فن از اين ادوار، بخش اصول فقه از كتاب الغنية سيد ابوالمكارم ابن زهره حلبى (م 585) است (11). كتاب المصادر في اصول الفقه سديد الدين محمود حمصى - دانشمند ومتكلم شيعى نيمه دوم قرن ششم - به دست ما نرسيده (12)، ليكن بندهايى از آن در كتاب السرائر ابن ادريس هست (13). پس از آن معارج الاصول محقق جعفر بن الحسن الحلى (م 676)، وسپس آثار اصولى علامه حسن بن يوسف بن المطهر الحلى (م 726) مانند تهذيب الاصول، مبادى الوصول ونهاية الوصول اين علم را با تحولاتى تازه همراه ساخت. پس از اين دوره كارهاى بسيارى از جانب دانشمندان شيعى به صورت تحشيه وشرح بر آثار علامه در اصول فقه انجام گرفت، كه فهرست برخى از آنها در الذريعة (14) هست واز مشهورترين آنها ست شروح ضيائى وعميدى (15) كه در پيشبرد علم اصول فقه نقشى قابل توجه داشته است. شهيد اول شمس الدين محمد بن مكى العاملى (م 786) اين دو شرح را در كتابى با نام جامع البين گردآورد وخود نيز مطالبى سودمند برآن افزود (16). حسن بن زين الدين العاملى فقيه مشهور آغاز قرن يازدهم (م 1011) با تأليف متنى مرتب و پاكيزه در علم اصول فقه به عنوان مقدمه اى بر كتاب معالم الدين خود، راه را براى بحثهاى متمركز برروى مباحث اصول فقه به شكل تحشيه وشرح گشود، واين گونه بحثها به سبب همين تمركز و اظهار نظرها ونقد وايرادهاى دانشمندان در مورد واحد، با توجه به اظهارات وآراء ديگر در همان جا، در پيشبرد اصول فقه بسيار مؤثر افتاد. دقيق ترين نظرات علمى در اين باب در قرن يازدهم وسيله سلطان العلماء حسين بن رفيع الدين محمد مرعشى مازندرانى (م 1064) يكى از حاشيه نويسان بر معالم ابداع واظهار گرديده است. زبده تأليف بهاء الدين محمد عاملى (م 1030) ووافيه تأليف عبد الله بن محمد تونى (م 1071) از متون مشهور اصولى قرن مزبور است. در قرن دوازدهم اخباريگرى كه دشمن سرسخت علم اصول فقه بود به مرور بر محيط مذهبى


11 - چاپ شده در مجموعه ء الجوامع الفقهية (تهران - 1276): 523 - 549. 12 - ذريعه 21: 95. 13 - السرائر: 409 - 410. 14 - ج 6، ص 54 - 55 / ج 13: 165 - 170 / ج 14: 52 - 54. 15 - يعنى منية اللبيب از ضياء الدين عبد الله بن مجد الدين محمد الاعرجى الحسينى، وشرح التهذيب از عميد الدين عبد المطلب بن مجد الدين محمد الاعرجى الحسينى، خواهر زادگان علامه حلى كه هردو برادر از دانشمندان ميانه قرن هشتم بوده اند (ذريعه 13: 168). 16 - ذريعه 5: 43 - 44.

[ 16 ]

شيعه چيره شده وپيشرفت اين دانش متوقف گرديد. ليكن در ثلث اخير آن قرن با ظهور عالم عاليقدرى چون وحيد بهبهانى، محمد باقر بن محمد اكمل (م 1205) وكوشش وسعى بليغى كه او در نشر وترويج اصول ومبارزه با طرز فكر اخبارى از خود نشان داد اين علم احياء شد وبه سرعت رو به گسترش نهاد. شاگردان مكتب وحيد هر يك به سهم خود در ترقى وتوسعه اين دانش كوشش فراوان كردند. كتابهايى چون قوانين از ابوالقاسم بن حسن گيلانى، ميرزاى قمى (م 1231)، فصول از محمد حسين بن محمد رحيم اصفهانى (م 1254)، هداية المسترشدين از محمد تقى بن محمد رحيم اصفهانى (م 1248)، مفاتيح از سيد محمد مجاهد كربلايى (م 1242) وضوابط از ابراهيم بن محمد باقر قزوينى (م 1262) از آثار شاگردان وپيروان اين مكتب است. شيخ مرتضى انصارى دانشمند ومتفكر بزرگ حقوقى اين قرن (م 1281) بناى اصول فقه را تجديد كرد، وبا نبوغ خود آفاق جديد وگسترده اى را به روى اين علم گشود، وآن را به شكلى بسيار دقيق واصولى از نو پايه ريزى نمود. مجموعه رسائل او در اصول فقه كه به نام رسائل يا فرائد الاصول شناخته مى شود تا كنون در حوزه هاى سنتى فقه شيعى متن درسى است. در مكتب علمى شيخ انصارى كه تابه امروز ادامه واستمرار يافته است مبانى اصول فقه همواره مورد دقتها وموشكافيهاى دانشمندان قرار گرفته، وبا ظهور متفكرانى برزگ چون ملا محمد كاظم آخوند خراسانى (م 1329) نگارنده كفاية الاصول، محمد حسين نائينى (م 1355)، ضياء الدين عراقى (م 1361) نگارنده مقالات ومحمد حسين اصفهانى كمپانى (م 1361) نگارنده نهاية الدراية وبا كوشش هاى فكرى بسيار دقيق آنان، اينك علم اصول فقه شيعى دقيق ترين دانش اسلامى است كه از اهميت بسيار بر خوردار بوده وكما كان مورد بحثها وبررسيها، ودر معرض تحولات وتكميل وتغيير است. * * * چنان كه گفته شد فقه شيعه چهار منبع اساسى دارد: قرآن، سنت، اجماع وعقل. هدف اصلى علم اصول فقه نشان دادن كيفيت استخراج احكام فقهى از منابع بالاست. با اين همه، در برخى موارد احكام فقهى را نمى توان مستقيما از اين منابع گرفت. براى چنين موارد اصول كلى خاصى در اصول فقه شيعه مقرر است كه اصطلاحا اصول عمليه خوانده مى شود. بدين طريق اصول فقه به دو بخش منقسم مى گردد: بخشى در باب روش استنباط احكام از چهار منبع اصلى، وبخش ديگر در باب شيوه استفاده از اصول عمليه. در نخستين بخش اصول فقه، قواعد استدلال با قوانين مكتوب: قرآن وسنت مورد بحث قرار

[ 17 ]

مى گيرد. نخست مباحث الفاظ است كه در باب وضع لغات وشيوه استعمال حقيقى ومجازى آن و موضوعات مشابه بحث مى كند. سپس بحثهايى كلى است پيرامون مداليل مختلف امر ونهى، روش تطبيق قوانين كلى با موارد استثناء (عام وخاص)، احكام مطلق وتقييدات آن (مطلق ومقيد) و مدلولات اصلى وضمنى قوانين (مفهوم ومنطوق). سپس حجيت منابع چهار گانه فقه مورد بررسى قرار مى گيرد، ودر اين ميان از مسائلى مانند ماهيت فقه واحكام حقوقى كه از راه عقل به دست آمده، وطرق صحيح كشف حكم شرعى نيز سخن مى رود. در بخش دوم اصول فقه، اساس حجيت وحدود اعتبار اصول عمليه بررسى مى شود. اين اصول عبارتند از چهار اصل: براءت، احيتاط يا اشتغال، تخيير واستصحاب. اين چهار اصل همه مواردى را كه در آن حكم واقعى نا معلوم است شامل مى شود. اگر موردى سابقه اى داشته ووضع پيشين آن روشن باشد، به موجب اصل چهارم (استصحاب) بايد عين قانون قبلى ادامه يابد: در غير اين صورت اصل نخستين (براءت) حكم مى كند كه تكليفى در آن مورد متوجه شخص نيست. ولى اگر وجود اصل تكليف مشخص بوده، اما كيفيت وماهيت آن ميان دو امر مختلف مردد باشد بر اساس اصل دوم (احتياط) بايد تمام محتملات را به جا آورد تا يقين به اداى تكليف حاصل شود. البته اين در صورتى است كه چنين كارى ممكن باشد، اما اگر امكان انجام هر دو يا چند احتمال وجود ندارد، در اين صورت مكلف بر اساس اصل سوم (تخيير) مخير است كه يكى از آن دو يا چند امكان را انجام دهد. در اصول فقه متأخر شيعه اين چهار اصل اهميت بسيار يافته، وكار برد وزمينه شمول هر يك با دقت وظرافت بسيار مورد بررسيها وموشكافيها قرار گرفته است. در اين راه بسيارى از مفاهيم و مباحث دقيق منطقى وفلسفى به كار گرفته شده، وبسيارى از افكار نو منطقى وفلسفى در خلال واز راه اين بحثها براى نخستين بار مطرح گرديده وعرضه شده است. اين بخش از اصول فقه طى قرن گذشته گسترش فراوان يافته وقسمتى بزرگ از كتابهاى اصول را به خود اختصاص داده است، در حالى كه در آثار دانشمندان متقدم تا قرن دهم معمولا تنها چند صفحه يا گاه حتى چند سطر صرف توضيح اجمالى اين اصول مى گرديد. پس از دو بخش بالا، فصلى در باره تعارض قوانين وجود دارد. بيشتر مآخذ علم اصول با فصلى ديگر در احكام اجتهاد تقليد وشرايط مجتهد ومفتى پايان مى گيرد. * * * آن چه در زير مى آيد ليست كوتاهى از اهم آثار در اصول فقه متأخر شيعى از يك قرن اخير است. اين آثار مهمترين مآخذ مورد مراجعه در مكتب اصولى شيخ انصارى است كه بر اساس ترتيب

[ 18 ]

تاريخى ذكر مى گردد: مطارح الانظار: تقريرات درسى شيخ انصارى در بخش نخستين اصول فقه (مباحث الفاظ)، گردآورده ابوالقاسم كلانتر طهرانى، تهران - 1308. فرائد الاصول = الرسائل، از شيخ انصارى، با چاپهاى متعدد. بحر الفوائد، شرح فرائد الاصول شيخ انصارى، از ميرزا محمد حسن آشتيانى، چاپ تهران - 1300 و 1315 محجة العلماء، از شيخ هادى (محمد هادى بن محمد امين) طهرانى، چاپ تهران - 20 / 1318 تشريح الاصول الكبير، از على بن، چاپ تهران - 1316 كفاية الاصول، از آخوند ملا محمد كاظم خراسانى، با چاپهاى متعدد. درر الفوائد، از همو در شرح فرائد الاصول شيخ انصارى، چاپ تهران - 1315 و 1343 المقالات الغرية، از حاجى ميرزا صادق آقا تبريزى، چاپ تبريز - 1317 درر الفوائد، از حاج شيخ عبد الكريم حائرى يزدى، با چاپهاى متعدد اجود التقريرات، تقريرات درس ميرزا محمد حسين نائينى، گرد آورده آية الله سيد ابوالقاسم خوئى، چاپ تهران - 1348 فوائد الاصول، مجموعه ديگرى از تقريرات درسى نائينى، گردآورده محمد على كاظمى خراسانى چاپ تهران - 1368 (ج 1 - 2) ونجف 51 / 1349 (ج 3 - 4) مقالات الاصول، از آقا ضياء الدين عراقى، چاپ نجف - 1358 (ج 1) وتهران - 1369 (ج 2) نهاية الافكار، تقريرات درسى آقا ضياء الدين عراقى، گردآورده محمد تقى بروجردى، چاپ نجف - 7 / 1371 نهاية الدراية، از شيخ محمد حسين اصفهانى كمپانى، چاپ تهران - 1343 و 1371 الاصول على النهج الحديث، از هموكه نا تمام مانده است، چاپ نجف - 1378 وقاية الاذهان، از شيخ محمد رضا اصفهانى، ابوالمجد، چاپ 1337 نهاية الاصول، تقريرات درسى آية الله حاج آقا حسين بروجردى، گردآورده آية الله حسينعلى منتظرى، چاپ قم - (1377) محاضرات في اصول الفقه، تقريرات درسى آية الله سيد ابوالقاسم خوئى، گردآورده محمد اسحاق فياض، چاپ نجف - 1395 مصباح الاصول، مجموعه ديگرى از تقريرات درسى همو، گردآورده محمد سرور بهسو؟؟ چاپ نجف - 1377 و 1386

[ 19 ]

تهذيب الاصول، تقريرات درسى امام خمينى، گردآورده جعفر سبحانى، چاپ قم - 1373 و 1382 الرسائل، نيز از امام خمينى، چاپ قم - 1385 اصول الفقه، از محمد رضا مظفر، چاپ نجف - 1387 دروس في علم الاصول، از سيد محمد باقر صدر، چاپ بيروت - 1398

[ 20 ]

فصل سوم رؤوس مطالب فقه تقسيم مباحث فقهى ودسته بندى آن براى دادن يك نظم درست واصولى به فقه، به چند نحوه گونا گون انجام گرفته است. در فقه سنى معمولا مباحث فقه را به دو گروه: عبادات ومعاملات تقسيم مى نموده اند. غزالى دانشمند شافعى در احياء علوم الدين خود تمامى احكام ومقررات مذهبى واخلاقى اسلامى را به چهار گروه: عبادات، عادات، منجيات ومهلكات دسته بندى كرد (17)، كه اين روش بر متون فقه شافعى (18) تأثير نهاده واساس تقسيم مباحث فقهى به چهار گروه: عبادات، معاملات، مناكحات وجنايات قرار گرفته است. در توجيه اين روش دسته بندى اخير گفته شده است كه: مباحث فقه يا مربوط به امور اخروى است يا امور دنيوى، بخش نخست يعنى احكامى كه براى تأمين سعادت اخروى است احكام عبادات است، وبخش دوم كه براى تنظيم زندگانى مادى است برسه گونه است: زيرا يا قوانينى است براى تنظيم روابط افراد بشرى با يكديگر كه ابواب معاملات فقه را تشكيل مى دهد: ويا قوانينى است كه براى حفظ نوع بشر وضع شده وآن ابواب مناكحات است، ويا قوانينى كه بقاء فرد ونوع بشر هر دو، وابسته بدان است وآن احكام جنائى وجزائى است (19). در فقه شيعى قديم ترين طرح ها در مراسم سلار بن عبد العزيز ديلمى (م 448)، مهذب قاضى عبد العزيز بن براج (م 481) وكافى ابوالصلاح حلبى (از ميانه قرن پنجم) ديده مى شود. ابوالصلاح حلبى تكليف شرعى را برسه قسم مى داند كه آن را به ترتيب: عبادات، محرمات واحكام خوانده


17 - غزالى، احياء 1: 3 / فيض، المحجة البيضاء 1: 4 - 5. 18 - مانند قفال، حلية العلماء 3: 382 / غزى، فتح القريب: 598 / باجورى، حاشيه فتح القريب 2: 332. 19 - نقائس الفنون شمس الدين محمد بن محمود آملى: 146. نيز ببينيد فلسفة التشريع في الاسلام، صبحى محمصانى:

[ 21 ]

است. او در مبحث عبادات، جز عبادات مصطلح مشهور (نماز، روزه، حج، زكات، وخمس، وجهاد) تعدادى از مباحث بخش عقود ومعاملات (از قبيل نذر وعهد ووصايا) را نيز گنجانيده وديگر ابحاث فقه را در مبحث احكام جاى داده است (20). ابن براج در مهذب احكام شرعى را دو بخش مى كند. بخشى براى احكامى كه مورد ابتلاء همگان است وبخشى براى احكامى كه چنين نيست. احكام نوع نخست همان عبادات هستند كه به همين دليل نيز مقدم بر ديگر ابواب فقه ذكر مى گردند (21). او هيچ گونه تقسيم وتبويب خاص ديگرى براى احكام فقهى ذكر نمى كند. سلار، فقه را به دو بخش عبادات ومعاملات تقسيم كرده وبخش دوم را نيز در دو قسمت " عقود " و " احكام (22) "، واحكام را نيز به نوبه خود در دو بخش: احكام جزائى وساير احكام (23) دسته بندى نمود. محقق حلى با الهام از اين روش، كتاب شرايع خود را بر چهار بخش پايه گذارى كرد كه به ترتيب ذكر: عبادات، عقود، ايقاعات واحكام بود (24). واين روش مورد قبول وپيروى فقهاء پس از او قرار گرفت (25). شهيد اول در كتاب قواعد اين تقسيم را چنين توجيه علمى نمود كه مباحث فقه يا مربوط به جنبه هاى روحانى واخروى ويا مربوط به جنبه هاى زندگانى دنيوى وبراى تنظيم آن است. بخش اول عبادات وبخش دوم معاملات خوانده مى شود. ليكن بخش دوم نيز به نوبه خود دو تقسيم دارد، زيرا يا احكامى است كه بر تعهدات خود افراد مترتب مى گردد، ويا احكامى است كه مربوط به تعهدات آدميان نيست. اين نوع اخير را احكام مى گويند وشامل مباحث قضايى وجزائى وارث ونظائر اينهاست. تعهدات نيز برد ونوع است چه برخى از آنها طرفينى است وبرخى ديگر يك طرفى وقائم به شخص متعهد. نوع اول را عقود ونوع دوم را ايقاعات مى خوانند (26). شهيد همين بيان را در كتاب ذكرى نيز دارد جزآن كه در آن جا اساس فرق ميان عبادات وساير مباحث را بر اين پايه استوار ساخته است كه اعمال عبادى بايد به نيت اطاعت فرمان الهى وبه منظور نزديكى به او وبه خاطر رضاى او انجام پذيرد، اما


20 - الحلبى، الكافى في الفقه: 1 - 2. او در تقريب المعارف: 96 ر تكاليف شرعى را در دو قسم: افعال وتركها دسته بندى كرده وبراى هر يك اقسامى ذكر نموده است. 21 - ابن البراج، مهذب: 123 پ. 22 - سلار، مراسم: 28. 23 - ايضا: 143. 24 - محقق، شرايع 1: 19 و 163 و 2: 53 و 135. 25 - براى نمونه ببينيد علامه، تحرير 1: 4 و 158 و 2: 52 و 123. نيز رجوع شود به منية الطالب نائينى 1: 33. 26 - شهيد اول، القواعد والفوائد: 4 / مقداد، التنقيح: 3 پ - 4 ر / شرح قطرة البحرين: 1 پ.

[ 22 ]

در ساير موضوعات فقهى اين نيت ونظر شرط نيست (27). برخى ديگر از دانشمندان مناط فرق وامتياز را وجود نوعى محبوبيت ومطلوبيت الهى ورجحان ذاتى در عبادات دانسته اند كه در ساير موضوعات نيست (28). فاضل مقداد (م 826) براى تنظيم وترتيب موضوعات فقهى دو شيوه ديگر پيشنهاد نموده كه هر دو از نوشته هاى شهيد اول در كتاب قواعد (29) الهام گرفته شده است. يكى از آن دو شيوه كه خود آن را روش فلسفى دانسته بر اين اساس است كه بشر در راه تكامل شخصيت انسانى خويش نا گزير بايد عوامل سودمند را فراهم كند، وعناصر زيان بخش را از مسير خود دور نمايد. عوامل سودمند به اختلاف طبيعت خود برخى نتيجه فورى مى بخشند وبرخى ديگر در آينده نتيجه خواهند داد. عبادات از اين قسم دوم، واحكام ومقررات مربوط به ازدواج ومعاملات ومسائل تغذيه ونظاير آن از قسم اول است. احكام جزائى نيز براى جلوگيرى از عوامل زيان بخش در مسير تكامل افراد بشر تشريع گرديده است. اين بيان وتقرير چنان كه مى بينيم مباحث فقه را درسه گروه دسته بندى مى كند. شيوه ديگر كه فقه را به پنج بخش تقسيم مى كند بر اين اساس است كه مذاهب براى حفظ و حراست پنج عنصر بنيادى زندگى انسانها آمده اند وآن عبارت است از دين، جان، مال، نسب و عقل. عبادات به عنوان پشتوانه دين، قسمتى از احكام جزائى براى پاسدارى از جان، مقررات ازدواج وتوابع آن وبرخى از احكام جزائى براى نگاهدارى انساب، مقررات باب معاملات براى تنظيم روابط مالى وحفظ اموال، واحكام مربوط به تحريم مسكرات ومجازات شرابخوارى ونظاير آن به منظور مراقبت وحراست از عقل آدمى تشريع شده، وابواب قضاء وشهادات كه مشتمل بر دستور العملها ومقررات واحكام قضائى است به عنوان حافظ ونگاهبان كليت نظام اسلامى، وضامن اجراء درست آن طرح ريزى شده است (30). فيض (در گذشته 1090) در كتاب هاى فقهى وحديثى خود مانند وافى ومعتصم الشيعه و مفاتيح الشرايع ترتيب نوينى پيش گرفت وبا ادغام پاره اى ابواب در برخى ديگر وجا به جا كردن آنها، تدوين جديدى براى فقه وحديث پديد آورد (31). او فقه را در دو بخش ريخت: يكى در فن


27 - شهيد اول، ذكرى: 6 - 7 / كلباسى، شوارع الهداية: 2 ر. 28 - كاشف الغطاء، شرح القواعد: 1 پ. 29 - شهيد اول، قواعد: 4 - 6. 30 - مقداد، التنقيح الرائع: 4 ر. پايه اين روش دوم از مصادر سنى است. ببينيد مستصفى غزالى وموافقات شاطيى 1: 38. نيز ببينيد مسوده ابوالعباس الحرانى: 455 ومدخل زرقاء 1: 64 - 67. 31 - اين روش نيز تا حدود زيادى از شيوه غزالى در احياء علوم الدين - كه وسيله فيض با نام (المحجة البيضاء في تهذيب =

[ 23 ]

عبادات وسياسات، وديگرى در فن عادات ومعاملات (32). يك دسته بندى ديگر روشى است كه در برخى مصادر جديد پيش گرفته شده واز روش هاى تقسيم بندى حقوقى جديد متأثر است. بر اساس اين روش جديد مباحث فقهى در چهار گروه رده بندى مى شوند به شرح زير: 1 - عبادات (نماز، روزه، اعتكاف، حج، عمره وكفارات). 2 - اموال كه بر دو قسم است: أ - اموال عمومى، يعنى اموالى كه به شخصى خاص متعلق نيست وبراى مصالحى عمومى و مصارفى مشخص در نظر گرفته شده است، مانند خراج، انفال، خمس وزكات. دو عنوان اخير گرچه جنبه عبادى نيز دارند، ليكن جنبه ء مالى آن قويتر وبارزتر است. ب - اموال خصوصى، يعنى اموالى كه مالك يا مالكان مشخصى دارد. مقررات مربوط به اين بخش در دو قسمت جدا مورد بررسى قرار مى گيرد: (يك) اسباب شرعى تملك يا به دست آوردن حق خاص. مباحث احياء موات، حيازت، صيد تبعيت، ميراث، ضمانات وغرامات (33) ونظاير آن در اين مبحث مورد سخن قرار مى گيرد. (دو) احكام تصرف در اموال. شامل مباحث بيع، صلح، شركت، وقف، وصيت وساير تصرفات ومعاملات. 3 - سلوك وآداب ورفتار شخصى، يعنى اعمال شخصى كه ربطى به عبادات واموال ندارد كه دو گروه است: ا - روابط خوانداگى، مناسبات دو جنس زن ومرد. مباحث نكاح وطلاق، خلع ومبارات، ظهار ولعان وايلاء، واز اين قبيل. ب - روابط اجتماعى ومقررات مربوط به تنظيم رفتار فردى افراد جامعه. مقررات مربوط به اطعمه واشربه، ملابس ومساكن، آداب معاشرت، احكام نذر وعهد ويمين، ذباحه، امر به معروف ونهى از منكر همه در اين بند جا مى گيرد. 4 - آداب عمومى، يعنى رفتار وسلوك دستگاه هاى حكومتى وعمومى در مسائل قضاء و حكومت، وصلح وجنگ، وروابط بين المللى. ابواب ومباحث ولايت عامه، قضا وشهادات،


= الاحياء) تلخيص وتهذيب شده - الهام گرفته شده است. 32 - ببينيد مفاتيح الشرايع فيض 1: 14 / وافى 1: 16. نيز نائينى 1: 33. 33 - مانند مباحث ضمان، حواله، قرض، بيمه ومانند آن. زيرا مقصود از (اموال) مفهومى است اعم از اشياء واموال عينى واقعى، واعتبارات واموال فرضى (تعهدات).

[ 24 ]

حدود، جهاد ونظاير آن در اين مقوله وارد است (34). * * * ابواب فقه كه هر يك به (كتاب) تعبير مى شود (35) چنان كه دانستيم در موضوعات گوناگون ودر مجموع، مجموعه وظايف يك فرد مسلمان شيعى از نظر فردى واجتماعى است. ترتيب وقوع اين ابواب در متون فقهى مختلف است، ليكن عموما مباحث مربوط به عبادات (36) در آغاز، مباحث معاملات در ميان، ومباحث ارث وقوانين جزائى در انتها قرار مى گيرد (37). در پاره اى از مآخذ فقه سنى دليل اين پيشى وپسى ها، وفلسفه نظام حاكم بر كتب مختلف فقهى در آغاز برخى از ابواب وكتابها شرح وتوضيح گرديده است (38). معمولا نويسندگان سنى (39) وشيعى (40) وجه تقدم برخى مباحث وابواب را اهميت آنها واهتمام مذهب نسبت بدانها مى دانسته اند، ليكن قاضى عبد العزيز بن براج در آثار خود نظر مى دهد كه اين پيشى وپسى ها نسبت به مباحث فقهى در كتب فقه به لحاظ عموميت مبحث است. از اين رو عبادات كه تكليف همه مسلمانان است ودر همه حال شامل آنها خواهد بود بر معاملات يا احكام قضائى وجزائى كه شمول آن اختيارى يا مربوط به شرائطى خاص است مقدم گرديده، واز ميان عبادات نيز نماز كه تكليف روزانه هر فرد مسلمان ودر واقع عمومى ترين تكليف اسلامى است با شرط مقارن خود (طهارت) بر ديگر انواع پيشى گرفته است (41). ابن حمزه فقيه شيعى ديگر در قرن ششم بر همين اساس ميزان عموميت و شمول هر يك از عبادات را سنجيده، وشرحى در اين باب در مقدمه كتاب وسيله خود آورده است (42). ابوالفتح محمد بن على بن عثمان كراجكى فقيه شيعى نيمه نخستين قرن پنجم در اثر فقهى خود به


34 - محمد باقر الصدر، الفتاوى الواضحة 1: 132 - 134. 35 - در باره اين اصطلاح ووجه اين تسميه ببينيد: فصول خطر بالبال: 84 پ - 85 / و 87 پ - 88 ر / شهيد دوم، شرح لمعه 1: 26. 36 - شهيد اول در آثار فقهى خود - با الهام گرفتن از روش ابوالصلاح حلبى در كافى - عبادات را با يك مفهوم وسيعتر شامل همه واجبات قرارداده واز اين رو پاره اى از مباحث (احكام) و (معاملات) را در اين بخش مقدم جاى داده است. در اين مورد مخصوصا ببينيد نائينى 1: 33. 37 - جز در ترتيب فيض كه مباحث جزائى پيش از معاملات قرار مى گيرد. ببينيد مفاتيح الشرايع او 1: 14. 38 - از باب نمونه ببينيد طحطاوى 2: 2. 39 - نفائس الفنون آملى: 146 / فصول خطر بالبال: 89. 40 - شرايع 1: 19 / تبصره علامه: 1 / رسالة في الطهارة والصلاة، برگ 34 ر. 41 - ابن البراج، شرح جمل العلم والعمل: 54 / همو، مهذب: 124. نيز ببينيد فصول خطر بالبال: 89 / شيخ، اقتصاد: 239. 42 - ابن حمزة، وسيله: 662.

[ 25 ]

نام بستان ابواب فقه را به ترتيب مشجر از يكديگر تفريع كرد كه عملى ابتكارى بود واين راه را پيش از او كسى نرفته بود (43). روشن است كه اختلاف نظر در مناط تقدم وتأخر بخش ها وابواب فقه برنحوه ترتيب آنها در متون فقهى تأثير گذارده است. عامل ديگر در اين مورد اختلاف نظرى است كه در مورد مصاديق و تعداد موضوعات هر بخش وجود دارد (44). از باب مثال شيخ طوسى وابن زهره تعداد عبادات را پنج (45)، سلارشش (46)، ابوالصلاح وابن حمزه ومحقق حلى ده (47)، ويحيى بن سعيد چهل وپنج (48) دانسته اند. از طرف ديگر در برخى مآخذ بسيارى از ابواب را در يكديگر ادغام كرده وتا حد ممكن عناوين كلى را كاهش داده اند. اين كار در مآخذ قديم كمتر انجام شده وبسيارى از ابواب كه مى توانسته است در تحت عنوانى جامع مورد بحث قرار گيرد تجزيه گرديده است. از اين رو مآخذ فقهى جز از نظر ترتيب ابواب، از رهگذر شماره آنها نيز تفاوت هايى چشمگير دارند. به عنوان مثال كتاب نهايه شيخ طوسى بيست ودو باب، كتاب مبسوط وى 71 باب، كتاب شرايع الاسلام محقق حلى 52 باب، كتاب قواعد علامه حلى سى ويك باب، تبصرة المتعلمين او هيجده باب، اللمعة الدمشقية شهيد اول پنجاه ودو باب، دروس وى چهل وهشت باب، مفاتيح الشرايع فيض دوازده باب ووافى كه كتاب حديث است ده باب دارد. * * * آن چه در زير مى آيد شرح بسيار فشرده اى است از محتواى فقه شيعه بر اساس تنظيم شرايع الاسلام محقق حلى با اشاره به برخى مباحث استطرادى كه در پاره اى از ابواب فقه آمده، وبراى بررسيهاى ديگر نيز سودمند است: أ - عبادات 1 - كتاب طهارت، فصلى در احكام غير مسلمانان ومباحث احكام اموات نيز در اين باب مندرج است.


43 - مستدرك نورى 3: 498 / ذريعه 3: 105. 44 - ببينيد كلباسى، شوارع الهداية: 2 ر. 45 - شيخ، اقتصاد: 239 / ابن زهره، غنيه: 549. 46 - سلار، مراسم: 28. 47 - ابوالصلاح، كافى: 2 پ / ابن حمزه، وسيله 662 / محقق حلى، شرايع 1: 19. 48 - يحيى بن سعيد، نزهة الناظر: 6 - 7.

[ 26 ]

2 - كتاب صلاة. مباحثى علمى در باب وقت نماز وقبله در اين باب آمده است. هم چنين در بخش نماز جمعه بحثهايى است در باب مقام اجتماعى فقيه ووظايف او وماهيت حكومت اسلامى. 3 - كتاب زكات. كه معروفترين واجب مالى اسلامى است. 4 - كتاب خمس. ماليات يك پنجم كه بر اساس فقه شيعه از همه انواع در آمد گرفته مى شود، ونه چنان كه نظر اهل سنت است تنها از غنائم جنگى وگنجها. بحثى در مناصب واختيارات فقيه در اين باب است. احكامى مربوط به غير مسلمانان كه در قلمرو دولت اسلامى زندگى مى كنند نيز در اين باب آمده است. چه، يكى از موارد خمس زمينهايى است كه به غير مسلمانان فروخته مى شود. در پايان اين باب بحثى در انفال، يعنى اموال دولت اسلامى - شامل تمامى اراضى موات وثروتهاى طبيعى - آمده است. 5 - كتاب صوم (روزه) 6 - كتاب اعتكاف، كه به عنوان يك عبادت مستحب مورد بحث قرار گرفته است، وآن عبارت از انزوا گزيدن در مسجد جامع شهر است به قصد عبادت. 7 - كتاب حج، زيارت مكه معظمه در آخرين ماه سال قمرى (ذيحجه) با ضوابط وشرايط خاص. 8 - كتاب عمره، شكل ساده تر زيارت مكه معظمه كه در هر وقت سال مى توان انجام داد. 9 - كتاب جهاد، يعنى نبرد مقدس، تهاجمى وتدافعى، ودر مورد دوم دفاع در برابر دشمنان خارجى يا داخلى، در اين باب اقسام اراضى در سرزمين اسلامى، روابط ميان حكومت اسلامى و دول غير مسلمان، وضعيت غير مسلمانانى كه در سرزمينهاى اسلامى زندگى مى كنند ومباحث مشابه نيز مورد بحث قرار مى گيرد. 10 - كتاب امر به معروف ونهى از منكر، قواعد وضوابط اين - وظيفه مشترك اجتماعى در يك جامعه اسلامى. ب - عقود 1 - كتاب تجارت، بحث در راههاى صحيح وفاسد انتقالات ومعاوضات مالى، معاملات نامشروع، انواع خيار فسخ، احكام شروطى كه ضمن عقد قرارداد شود ومباحث مشابه. اين باب هم چنين مشتمل است بر بحثهايى در مالكيت ونظام مالياتى اراضى مختلف در سرزمين اسلامى، حكم كاركردن براى حكومتهاى ستمكار وغير مشروع، وضع تصرفات آنان در بيت المال مسلمانان، (ودر مآخذ متأخر فقه - از قرن گذشته به اين سو - بحثى در ولايت فقيه). بحثهاى فقهى در مورد موضوعاتى از قبيل موسيقى وبهره وام (ربا) نيز در همين باب مى آيد. 2 - كتاب رهن

[ 27 ]

3 - كتاب مفلس، در باره ورشكستگى وتكليف دولت اسلامى در برابر شخصى كه دچار چنين حالتى شده وعوايدش تكافوى بدهى وى را نمى كند. 4 - كتاب حجر، حالتى كه شخص از نظر حقوقى اختيار تصرف در مال يا فروش ما يملك خود را ندارد، چنان كه در مورد صغار ومجانين. 5 - كتاب ضمان، ضمانت مالى - مبحث كفالت بدنى هم در همين باب مورد بحث قرار گرفته است. 6 - كتاب صلح، توافق دو شخص در موضوعى معين كه جزئيات آن روشن نيست، مانند توافق طلبكار وبدهكار بر مبلغى معين در موقعى كه مبلغ طلب به طور دقيق مشخص نيست. 7 - كتاب شركت. 8 - كتاب مضاربه. قرارداد شركتى كه در آن سرمايه از يك شريك است وفعاليت اقتصادى از ديگرى. 9 - كتاب مزارعه ومساقات. مواردى كه مالك زمين، زمين خود را در برابر بخشى از محصول به رعيت واگذار مى كند. 10 - كتاب وديعه، حفظ مال ديگرى به صورت امانت 11 - كتاب عاريه. 12 - كتاب اجاره. 13 - كتاب وكالت. 14 - كتاب وقف وصدقات. 15 - كتاب سكنى وتحبيس (وقف موقت منافع عين). 16 - كتاب هبه. 17 - كتاب سبق ورمايه، مسابقات تيراندازى واسب وشتردوانى، تنها موردى كه شرط بندى (آن هم فقط براى شركت كنندگان واقعى در مسابقه، نه افراد ديگر) در فقه اسلامى اجازه داده شده است. 18 - كتاب وصيت. 19 - كتاب نكاح. ج: ايقاعات 1 - كتاب طلاق 2 - كتاب الخلع والمبارات، دو نوع طلاق كه در آن زن خود را به مناسبتى از قيد نكاح آزاد مى سازد. 3 - كتاب الظهار، كه شوهر زن را به مادر خويش تشبيه مى كند (در جوامع عرب) اين بيان

[ 28 ]

تشبيه باعث لزوم كفاره مى شود. 4 - كتاب الايلاء، كه در آن سوگند شوهر باعث حرمت همسرش براى مدتى بيش از چهار ماه مى شود، كه در آن مدت يا بايد سوگندش را باطل كند يا همسرش را طلاق گويد. 5 - كتاب اللعان، لعن شوهر در تأكيد بر بيوفايى زن در حضور محكمه، ونظير لعن از جانب زن مبنى بر كذب شوهر. تكرار لعن شوهر باعث فسخ نكاح مى شود. 6 - كتاب العتق = آزاد ساختن بردگان. 7 - كتاب التدبير والمكاتبة والاستيلاد، سه طريق براى آزاد ساختن بردگان. تدبير با مرگ مالك براى غلام ميسر است. مكاتبه عبارت از پيمان ميان مالك ومملوك است. استيلاد در مورد كنيزى است كه از مالك صاحب فرزند مى شود كه به خاطر آن كودك با مرگ مالك آزاد مى شود. 8 - كتاب اقرار، اقرار در مورد قرض، روابط خانوادگى ونظير آن. 9 - كتاب الجعالة، كه به خاطر اجراى امرى، شخصى متعهد به پرداخت مبلغى مى شود. 10 - كتاب الايمان، سوگند ياد كردن به نام جلاله. 11 - كتاب النذر، به گردن گرفتن نذر در حضور پروردگار به نيت انجام شدن امرى يا انجام نشدن آن. د - احكام 1 - كتاب الصيد والذباحة = شكار وذبح نمودن. 2 - كتاب الاطعمة والاشربة = خواركيها ونوشيدنيها. 3 - كتاب الغصب 4 - كتاب الشفعه، حق تقدم شريك در خريد بخش ديگر تملك. 5 - كتاب احياء الموات، زراعى ساختن اراضى باير. اين بخش شامل بررسى فقه زمين و مطالعه مشتركات نيز هست، مثلا آب ومرتع. 6 - كتاب اللقطة، در مورد متروكات. 7 - كتاب الفرائض، در مورد ميراث. 8 - كتاب القضاء، در جريان امور قضائى. 9 - كتاب الشهادات، در شهادت وگواهى 10 - كتاب الحدود والتعزيرات، در قوانين كيفر ومجازات. 11 - كتاب القصاص، در حق مظلومى كه در مورد ظلم واقع شده در عمل به مثل. 12 - كتاب الديات = غرامت خون، پول وجزآن.

[ 29 ]

فصل چهارم ادوار فقه شيعه سيستم حقوقى كه اكنون به نام فقه شيعه به دست ما رسيده است ادوار مختلفى را گذرانده، و به وسيله شخصيتهايى مبرز تجديد سازمان وتكميل شده است. شيخ الطايفه محمد بن الحسن الطوسى (م 460)، محقق جعفر بن الحسن الحلى (م 676)، علامه حسن بن يوسف بن المطهر الحلى (م 726) وصاحب المدارك، محمد بن على العاملى (م 1009) از اين نا مدارانند. معمولا در متون فقهى، ادوار فقه شيعى را به دو دوره متقدمين ومتأخرين تقسيم مى كنند (49). در متون فقهى قرنهاى ششم وهفتم معمولا مقصود از متقدمين فقهاى معاصر ائمه، ومتأخرين فقهاى پس از دوران حضور امام (از 360 به بعد) مى باشند (50). گاه نيز اصطلاح متقدمين بر شيخ الطايفه و فقهاء مقدم بر او (51)، واصطلاح متأخرين بر دانشمندانى كه پس از وى آمده اند اطلاق شده است (52). همچنان كه اصطلاح " متأخر " گاه نيز در معناى لغوى خود (يعنى دانشمندانى كه " در همين اواخر " ونزديك به زمان گفتگو پديدار شده اند) به كار رفته است (53). در متون فقهى قرنهاى بعد متقدمين دانشمندان پيش از محقق يا علامه حلى، ومتأخرين فقهاى پس از آنانند. در متون فقهى قرن سيزدهم معمولا اصطلاحى ديگر دارند به شكل متأخرى المتأخرين كه مراد از آن در آثار قديمتر


49 - اين تقسيم جز تقسيم مربوط به روايت وعلم الحديث است كه در آن مشايخ حديث شيعه را به ده طبقه تقسيم نموده اند (سيد حسن صدر عاملى، بغية الوعاة في طبقات مشايخ الاجازات به نقل ذريعه 3: 137). ملاكات تقسيم در علم الحديث نيز جز ملاكات تقسيم در فقه است. 50 - محقق حلى، المعتبر: 7 / النقض عبد الجليل رازى: 209. 51 - شيخ خود جزء متقدمين شمرده مى شود. ببينيد شهيد دوم، شرح لمعه 2: 73. 52 - يحيى بن سعيد، نزهة الناظر: 6 / نكت النهاية محقق: 438. 53 - ابن ادريس، سرائر: 265 / حر عاملى، امل الآمل 2: 5.

[ 30 ]

فقهاى پس از شهيد اول، ودر آثار متأخر تر فقهائى هستند كه پس از صاحب مدارك آمده اند (54). اين ترتيب چندان دقيق نيست. ادوار فقه شيعى را در يك تقسيم دقيقتر بر اساس تحولات عمده فقهى شايد بتوان به هشت دوره تقسيم كرد. در زير هر يك از اين ادوار به اجمال ياد، وخصوصيات هر يك ذكر مى شود. نام مهمترين دانشمندان تشكيل دهنده هر دوره ومهمترين مآخذ فقهى مربوط به آن نيز ذكر مى گردد (55). شرح حال تمامى اين دانشمندان با ذكر مصادر سر گذشت وفهرست آثار هر يك در كتاب روضات الجنات سيد محمد باقر خوانسارى (چاپ هشت جلدى جديد) آمده و نظر به وضع اين نوشته به رعايت اختصار از هر گونه توضيح اضافى خود دارى شده (56). 1 - دوره حضور امام: معمولا چنين تصور مى شود كه فقه شيعى در دوران حضور امام كه از زمان پيامبر آغاز شده وتا سال 260 ادامه يافت دامنه اى بسيار محدود داشته است، زيرا با وجود امامان وامكان دسترسى بدانان، مجالى براى فقاهت واجتهاد آزاد حاصل نبوده وفقه اين دوره در شكل سماع ونقل حديث از امامان محصور بوده است. اين تصور درست نيست وبراى روشن شدن حقيقت امر بايد چند نكته در مورد وضع وحال، وطبيعت ومعتقدات جامعه شيعى اعصار اوليه توضيح گردد: 1) بنابر آنچه از روايات مذهبى به دست مى آيد امامان شيعه به تحريك وايجاد زمينه تفكر تعقلى واستدلالى در ميان شيعيان خود علاقه فراوانى داشته اند. در زمينه بحثهاى كلامى و عقيدتى، تشويق ها وتحسين هاى بسيار از آنان نسبت به متكلمان شيعى زمان خود نقل شده است (57). در مسائل فقهى آنان به صراحت وظيفه خود را بيان اصول وقواعد كلى دانسته و


54 - تنقيح المقال مامقانى به نقل ريحانة الادب 3: 439. 55 - مقصود تنها دانشمندانى است كه آراء وانظار آنان در متون فقهى مورد توجه بوده ونقل شده است. معمولا بر اساس سنت متداول فقه شيعى پيش از بررسى هر مسأله، اقوال گوناگون مجتهدان پيشين شيعى وگاه حتى سنى در آن باب نقل مى گردد كه براى باز كردن زمينه تفكر بسيار مفيد ومدد كار است. البته آراء تنها تعدادى از مجتهدان صاحب نظر وبر جسته كه در افكار دانشمندان دوره هاى بعد مؤثر بوده اند نقل مى گردد ومورد توجه قرار مى گيرد. در مقدمه مقابس الانوار كاظمى (صفحات 4 - 19) نام تمامى اين دانشمندان واثريا آثار مشهور ومورد استناد آنان ذكر، ودوره هر يك مشخص شده است. 56 - در متون فقهى اصطلاحات واختصارات خاصى براى اسامى فقهاء ومآخذ فقهى به كار مى رود كه بسيارى از اين اصطلاحات واختصارات در همان روضات الجنات 2: 114 - 115 ودر مقدمه كتاب مقابس الانوار كاظمى: 19 - 22 ياد وشرح گرديده است. 57 - رجوع شود به كشى: 268 و 278 و 484 - 486 و 489 - 490 و 538 و 542 / قهپايى 6: 223 - 230 و 293 - 307 / كافى 1: 169 - 174 / مفيد، تصحيح الاعتقاد: 171 - 172.

[ 31 ]

تفريع واستنتاج احكام جزئى را به عهده پيروان خويش گذارده اند (58). اين نكته را گاه حتى در پاسخ سؤالات اصحاب خويش خاطرنشان ساخته وبدانان تذكر مى داده اند كه پاسخ مسأله ايشان با روش استدلالى واجتهادى از اصول كلى ومسلم حقوقى اسلامى قابل استنتاج واستنباط است (59). در برخى از روايات به روشنى تمام طرز اجتهاد صحيح وروش فقه استدلالى را بر اساس سنت شخصا پيروى نموده، واز اين راه تبعيت از اين شيوه را به ياران واصحاب خويش آموخته اند (60). 2) دوره حضور امامان از نظر تنوع گرايشهاى اعتقادى ميان شيعيان واصحاب ائمه، دوره اى كاملا ممتاز است. بسيارى از اصحاب ائمه ودانشمندان شيعى در آن اعصار متكلمانى برجسته بوده (61)، وآراء وانظار دقيقى در مسائل كلامى از برخى از آنان چون هشام بن الحكم وهشام بن سالم وزرارة بن اعين ومؤمن الطاق ويونس بن عبد الرحمن (از قرن دوم) وبزنطى وفضل بن شاذان (از قرن سوم) نقل شده است (62). بسيارى از مكتب هاى كلامى ديگر رايج در آن اعصار، در ميان متكلمان شيعى قرون اوليه هوادار داشته (63) كه امروزه وجود چنين گرايشهايى در ميان شيعيان آن عصر با تعجب تلقى مى شود. دانشمندان متأخر از وجود همين گرايشها نتيجه گيرى كرده اند كه در مذهب شيعى جز در مورد پنج اصل بنيادى مذهب هر گونه نظر ورأى مستند به طرز تفكر شخصى آزاد ومجاز است (64). اختلافات مكتبى در مسائل كلامى موجب پيدايش گروهها ودسته بنديهاى مختلف، وپديد


58 - " علينا القاء الاصول وعليكم بالتفريع " جامع بزنطى: 477 / وسائل الشيعة 18: 41 / الحق المبين فيض: 7. 59 - از باب نمونه ببينيد كافى 3: 33 / تهذيب 1: 363 / استبصار 1: 77 - 78 / وسائل 1: 327 / جامع احاديث الشيعة 1: 116 - 118. 60 - براى نمونه رجوع شود به كافى 3: 83 - 88 / وسائل 2: 538 - 539 و 542 و 546 و 547 - 548. 61 - رجوع شود به كتاب خاندان نوبختى، عباس اقبال، به خصوص صفحات 75 - 84. 62 - از جمله ببينيد توحيد صدوق: 97 - 104 / الفصول المختارة مفيد: 119 - 121 اوائل المقالات او: 131 / كشى: 268، 275 و 284 - 285 و 490 و 540 - 544 / قهپايى 6: 8 / رضى الدين قزوينى، ضيافة الاخوان: 180 - 181 / بحار. 3: 288 و 300 و 303 و 305 / تعليقات منهج المقال بهبهانى: 8 / كشف القناع كاظمى: 198 - 200 / ابوعلى: 45 و 346 تنقيح المقال: مقدمه: 208 - 209 كاظمى نگارنده مقابس آراء ومعتقدات كلامى اصحاب ائمه را در كتابى با نام المناهج گردآورده است (كشف القناع: 71). نيز ببينيد صفائى، 36 - 68، نيز آراء نوبختيان در اوائل المقالات مفيد. 63 - ببينيد المسائل السروية مفيد: 221 / اوائل المقالات: 77 / مرتضى، رسالة في ابطال العمل باخبار الآحاد: 142 ب / شيخ، عده: 54 - 55 / همو، فهرست: 190 / ابن شهر آشوب، معالم العلماء: 126 / جامع الرواة اردبيلى 2: 234 / بحار 3: 304 / فتونى، تنزيه القميين: 4 / قهپايى 5: 177 / نجاشى: 289. 64 - ابوعلى: 45 و 346.

[ 32 ]

آمدن بحثهاى حاد ميان اصحاب ائمه گرديد (65). صحابه بزرگ هر يك براى خود گروهى مستقل داشتند (66) وگاهى هر دسته، دسته ديگر را كافر مى شمردند (67) وكتابهاى در رد يكديگر وبه طرفدارى از گروه هاى متخاصم نوشته اند (68). جالب است كه گاهى افراد يك گروه در تمامى اصول فكرى جز اصل پذيرفتن امامت ائمه با رهبر ورئيس علمى خود اختلاف نظر پيدا مى كردند (69). بسيارى از شيعيانى كه گرد ائمه جمع شده بودند به كار سماع ونقل احاديث مشغول بوده واز مباحثات ومناظرات كلامى دورى مى جستند ونظر خوشى نسبت به متكلمان شيعى نداشتند (70). متكلمان كه مورد تشويق وتحسين امامان بودند آز آزارهاى زبانى اين افراد رنجيده مى شدند وائمه آنان را تسلى مى دادند (71)، وبدانان مى گفتند كه بايد با اين گروه مدارا كرد، چه، انديشه آنان از درك نكات ظريف ودقيق عاجز است (72). محدثان قم نيز با متكلمان سخت در ستيز بودند (73)، و برخى از آنان روايات بسيارى در ذم وطعن دانشمندان ومتكلمان مى ساختند وبه ائمه نسبت مى دادند (74). وكتابها در اين مورد تدوين مى نمودند (75). از طرف ديگر ائمه، شيعيان خود را به همين متكلمان وكتابهاى آنان ارجاع وراهنمايى مى كردند (76)، وحتى قميان را به رغم دشمنى محدثان آن شهر، به دوستى وحرمت نهادن نسبت به متكلمان ترغيب مى نمودند (77). كتب رجال حديث شيعى به خصوص رجال كشى پر است از موارد اختلافات عقائدى و


65 - كشى: 279 - 280 / توحيد صدوق: 100 / بحار 3: 294 و 307 / كشف القناع: 71 - 84. 66 - كتاب درست بن ابى منصور: 161. 67 - كشى: 279 - 280 و 498 - 499 / كافى 8: 285 / وسائل 6: 385. 68 - از باب نمونه: رساله هشام در رد مؤمن الطاق (نجاشى: 338)، رسالة في معنى هشام ويونس، از على بن ابراهيم بن هاشم القمى (نجاشى: 197) ورسالة الرد على على بن ابراهيم بن هاشم في معنى هاشم ويونس، از سعد بن عبد الله الاشعرى (همان مأخذ: 134). 69 - براى نمونه رجوع شود به فهرست شيخ: 132 ذيل شرح حال ابوجعفر محمد بن الخليل السكاك. 70 - كشى: 279 و 487 - 488 و 496 و 498 - 499 از باب نمونه. نيز ببينيد توحيد صدوق: 458 - 460 / كشف المحجه: 18 - 19 / وسائل 11: 457 - 459. 71 - كشى: 498 - 499. 72 - همان مأخذ: 488. 73 - ايضا: 489 (نيز 483 و 506) جامع الروات، اردبيلى 1: 459، 2: 357 / ابوعلى: 28. 74 - كشى: 497 وبراى نمونه هايى از اين روايات همين مأخذ: 491 - 496 و 540 - 544 / برقى، رجال: 35 / بزنطى، جامع: 478. 75 - از باب نمونه كتاب مثالب هشام ويونس از سعد بن عبد الله الاشعرى القمى (نجاشى: 134). 76 - كشى: 483 - 485 و 506 / نجاشى: 344 - 348. 77 - كشى: 489.

[ 33 ]

گرايشهاى گوناگون كلامى ميان شيعيان در قرون اوليه، ودر گيريها وكشمكشهاى حادى كه در اين مورد جريان داشت، واز هوادارى ائمه نسبت به متكلمان وشواهد علاقه آنان به رشد و شكوفايى فكرى شيعه. امام رضا پيشواى هشتم شيعيان در پاسخ پيروان يونس بن عبد الرحمن كه ساير هواداران امامان آنان را كافر مى شمردند فرمود: شما را در راه رستگارى مى بينم (78). 3) در جامعه شيعى زمان حضور امامان، گرايش هايى وجود داشته كه با طرز تفكر واعتقاد سنتى شيعه در مورد امامان خويش مخالفت داشته است. گروهى از صحابه براى امامان تنها نوعى مرجعيت علمى قائل بوده وآنان را دانشمندانى پاك وپرهيزكار (علماء ابرار) مى دانستند ومنكر وجود صفاتى فوق بشرى از قبيل عصمت در آنان بودند (79). نظرى كه برخى متكلمان شيعى دوره هاى بعد نيز از آن پشتيبانى كرده اند از جمله ابوجعفر محمد بن قبه رازى از دانشمندان و متكلمان مورد احترام شيعى در قرن چهارم كه رئيس وبزرگ شيعه در زمان خود (80) وآراء وانظار او مورد توجه واستناد دانشمندان شيعى پس از وى بوده است (81) امامان را تنها دانشمندان وبندگانى صالح، وعالم به قرآن وسنت مى دانسته ومنكر دانايى آنان به غيب بود (82). شگفتا كه با اين وجود مشى عقيدتى او مورد تحسين جامعه علمى شيعه در آن ادوار قرار داشت (83). برخى از محدثان قم نيز مشابه چنين نظرى را در مورد امامان داشته اند (84). وگويا نوبختيان نيز چنين مى انديشيده اند (85). گروهى از اصحاب امامان حتى معتقد بودند كه آنان در مسائل فقهى مانند ساير فقهاء آن اعصار به اجتهاد آزاد شخصى (رأى) (86) يا قياس (87) عمل مى كنند واين نظر نيز مورد پشتيبانى وقبول گروهى از محدثان قم بود (88). از ابومحمد ليث بن البخترى المرادى معروف به ابوبصير كه از


78 - كشى: 499. 79 - بحر العلوم 3: 219 - 220 نيز خصال: 354 / وسائل 11: 429 - 430. 80 - علامه، خلاصة الاقوال: 143. 81 - كشف القناع: 305. 82 - كشف القناع: 200. برخى ديگر از عقايد اين دانشمند كه مخالف بينش سنتى شيعى به نظر مى رسد در موارد مختلف آثار شريف مرتضى نقل شده است (به عنوان يك نمونه شافى: 100). 83 - شيخ، فهرست: 132 / معالم العلماء ابن شهر آشوب: 85 / خلاصه علامه: 143. 84 - تصحيح الاعتقاد مفيد: 218 - 219. 85 - رجوع شود به عقايد آنان در اوائل المقالات مفيد، از جمله ص 78 و 79 و 80 و 84. 86 - بحر العلوم 3: 220 - نيز اختصاص مفيد: 274 المسائل السروية او: 224 / بصائر الدرجات: 301 / جامع احاديث الشيعه 1: 273. 87 - كشف القناع: 83. 88 - تصحيح الاعتقاد: 219.

[ 34 ]

دانشمند ترين اصحاب امام صادق (89) بوده وروايات بسيار در ستايش او از امامان رسيده (90) ويكى از رؤساء وسرامدان چهار گانه مذهب شيعى شمرده شده است (91) نظر غريب وسخن نا درستى در مورد علم امام در چند روايت (92) نقل شده كه موجب شگفتى است. به نظر مى رسد اين گونه طرز تفكرها در مورد امامان موجب بود كه بسيارى از صحابه ء امامان گاه در مسائل علمى با آنان اختلاف نظر داشتند (93) وبر سر مسائل مورد اختلاف به مناظره وبحث مى پرداختند (94) وحتى گاه در مسائل فقهى از آنان در خواست سند ومأخذ مى نمودند (95). در مسائلى كه اصحاب خود با يكديگر اختلاف نظر داشتند گاهى اوقات كار به منازعه مى كشيد وبه ترك دوستى وقطع رابطه ميان آنان براى هميشه مى انجاميد (96). در حالى كه بر اساس طرز تفكر سنتى شيعه، به حسب قاعده بايد در چنين مواردى مورد اختلاف را بر امامان عرضه مى نمودند واز آنان مى خواستند كه واقع امر را بيان كنند چنان كه شيعيان معتقد، معمولا چنين مشكلاتى را با آنان در ميان مى گذارده وكسب تكليف مى كردند (97). 4) پيش تر گفته شد كه اساس اجتهاد در فقه شيعه بر تحليل واستدلال عقلى در چهار چوب نصوص قرآن وسنت است. مراد از اين روش همان شيوه استدلال در منطق صورى است كه بر اساس اصول آن منطق، قطع آور وحجت است. روش ظنى تمثيل منطقى كه در فقه قياس خوانده مى شود ومبتنى بر كشف احتمالى علل احكام است از آغاز راه يافتن خود در فقه اسلامى در قرن دوم (98) در فقه شيعى مردود بوده است اما در مواردى كه علل احكام به صورت قطعى واطمينان بخش قابل كشف باشد اين كشف حجت ومعتبر شناخته شده وبدان استدلال واستناد مى شود. در قرون اوليه، محدثان كه مخالف هر گونه استدلال عقلى بودند اين گونه كشف هاى قطعى را


89 - كشى: 238 / قاموس الرجال تسترى 7: 451. 90 - كشى: 136 - 137 و 170 / قهپايى 5: 83 / جامع الروات 2: 34. 91 - كشى: 238 - 239. سه تن ديگر عبارتند از زراره، محمد بن مسلم وبريد بن معاويه العجلى. 92 - كشى: 172 / قهپايى 5: 84 - 85. مشابه اين سخنان از برخى ديگر از صحابه ائمه نيز نقل شده است. ببينيد كشى: 147 - 148 و 158. 93 - كشف القناع: 71 - 72. 94 - همان مأخذ: 72. 95 - نمونه را ببينيد كافى 3: 30 / من لا يحضر 1: 56 - 57 / علل الشرايع 1: 264 - 265 / تهذيب 1: 61 - 62 / استبصار 1: 62 - 63 / وسائل 1: 291، 2: 980. 96 - كافى 1: 409 - 411 / مستدرك 1: 555. 97 - احتجاج ابومنصور طبرسى 2: 284 / كشى: 539. 98 - ابن حزم، الاحكام 7: 177 / همو، ملخص ابطال القياس: 5.

[ 35 ]

نيز در حكم قياس مى شمرده وعمل به آن را ناروا مى دانستند (99) همچنان كه برخى از دانشمندان متأخرتر آن را قياس مشروع مى خواندند (100) با آن كه اين نوع از تحليلات عقلى در واقع ربطى به قياس در مفهوم سنى آن ندارد (101). به نظر مى رسد كه به خاطر مشابهت ظاهرى يا تشابه اسمى، هر گونه استدلال وتحليل عقلى در عرف مذهبى دوره هاى اوليه قياس شناخته مى شده (102) وبدين ترتيب اصحاب الحديث دستوراتى را كه در نهى از عمل به قياس در روايات مذهبى شيعى رسيده است شامل آن نيز مى دانسته اند. در روايات مزبور از اجتهاد آزاد شخصى يك فقيه در مسائل شرعى كه آن را اصطلاحا رأى مى خوانند نيز نهى ومنع شده است. اصطلاح اجتهاد در عرف فقهى ادوار اوليه به معنى استدلالات غير علمى واز جمله همين رأى به كار مى رفته (103) وپرهيزى كه شيعه تا قرن هاى پنجم وششم نسبت به كلمه اجتهاد داشته ومخالفتهايى كه با اجتهاد در كتابهاى كلامى شيعه اظهار گرديده (104) و كتابهايى كه متكلمان شيعى مانند نوبختيان (105) وابوالقاسم على بن احمد الكوفى (106) در رد اجتهاد نوشته اند همه ناظر به همين معنى اصطلاح اجتهاد بوده است. وگرنه اجتهاد به معنى استدلال تحليلى عقلى از قرن دوم به بعد در ميان شيعه رايج بوده واز اواخر قرن چهارم به صورت روش منحصر در مباحث فقهى در آمده است. با توجه به آنچه گذشت طبيعى است كه روش هاى استدلالى وتحليلى فقهاء شيعه قرون اوليه در نگرش سطحى محدثان كه مخالف إعمال واستفاده از استدلال وتحليل عقلى در فقه بودند نوعى عمل به رأى وقياس تلقى گردد. 5) در روايات مذهبى كه بيش تر آنها وسيله محدثان روايت شده است گفته مى شود كه


99 - كركى، طريق استنباط الاحكام، 17. اخباريان متأخر نيز همه اين گونه استدلالات را از نوع قياس شمرده اند. ببينيد فوائد المدنيه امين استرابادى وهداية الاخيار حسين بن شهاب الدين كركى، فصل هشتم. 100 - المسائل المهنائية: 92 ر / شهيد دوم، شرح لمعه 3: 65. نيز ببينيد وحيد بهبهانى، تحقيق في القياس: 85 ر. 101 - المسائل المهنائية: 92 ر / مقداد، تنقيح: 3 ر / وحيد بهبهانى، تحقيق في القياس: 85 پ. 102 - ببينيد رجال كشى: 189 / معارج محقق: 127. 103 - به عنوان نمونه رجوع شود به المعتمد في اصول الدين، ابوالحسين البصرى: 689 و 722 و 761 - 766 / ذريعه مرتضى: 672 - 673 و 792 - 795 / الفصول المختاره مفيد: 68 / اختلاف اصول المذاهب، قاضى نعمان: 203 - 228. نيز ببينيد دائرة المعارف اسلامى 3: 1026 / دروس في علم الاصول صدر 1: 55. 104 - از باب نمونه اوائل المقالات مفيد: 127 / الفصول المختاره او: 66 - 69. نيز تفسير نعمانى: 95 - 96 / الذريعه مرتضى: 792 - 795 / الانتصار او: 98 / دروس في علم الاصول 1: 56 - 59. 105 - خاندان نوبختى، عباس اقبال 94 و 117 - 118 و 120، ومصادر آن. 106 - نجاشى: 203 نيز ببينيد دروس في علم الاصول 1: 56 - 57.

[ 36 ]

گروهى از صحابه امامان در مواردى كه حكم يك مسأله در قرآن وسنت صريحا بيان نشده است به قياس عمل مى نموده اند (107). در برخى روايات ديگر از عمل آنان بر اساس راى نيز سخن رفته است (108). گروهى از دانشمندترين صحابه امامان كه آراء واجتهادات دقيقى از آنان در مآخذ فقهى نقل شده است به پيروى از قياس متهم گرديده اند. فضل بن شاذان نيشابورى فقيه ومتكلم معروف شيعى ونگارنده كتاب ايضاح (م 260) كه آراء او در مباحث طلاق وارث وبرخى مسائل ديگر از فقه ومباحث عقلى اصول فقه شيعى در دست ومورد توجه است (109)، يونس بن عبد الرحمن كه نظرات وى در مباحث خلل صلاة وزكات ونكاح وارث فقه نقل شده است (110)، زرارة بن اعين كوفى (111)، جميل بن دراج كه دانشمندترين صحابه امام صادق پيشواى ششم شيعه بود (112)، عبد الله بن بكير كه از فقهاء بزرگ شيعى در قرن دوم است (113) وگروهى ديگر از مشهورترين صحابه از اين جمله اند كه به عنوان عمل به قياس مورد طعن قرار گرفته اند (114). در حالى كه تقريبا قطعى است كه آنان در فقه پيرو روش استدلالى وتحليلى بوده اند نه پيرو قياس سنى (115). فتاواى آنان كه بسيارى از موارد آن را مؤلف كشف القناع (116) گرد آورده است خود بهترين دليل بر صحت اين مدعاست. از مجموع آنچه در اين پنج بند گفته شد روشن گرديد كه در دوره حضور امام دو گونه فقه در جامعه شيعى وجود داشته است. يك جنبش استدلالى واجتهادى وتعقلى كه در مسائل فقهى با در نظر گرفتن احكام وضوابط كلى قرآنى وحديثى به اجتهاد معتقد بوده (117)، ويك خط سنت


107 - كتاب درست بن ابى منصور: 165 / برقى، محاسن 1: 212 - 215 / كشى: 239 / اختصاص مفيد: 275 / وسائل 18: 33 و 38 / مستدرك 3: 176 - 177 قرب الاسناد: 157 / جامع احاديث الشيعه 1: 274 - 276. 108 - محاسن برقى 1: 212 - 215 كشى: 156 - 157. 109 - كافى 6: 93 - 96، 7: 88 - 90 و 95 - 96 و 98 - 99 و 105 - 108 و 116 - 118 و 120 - 121 و 142 و 145 - 146 و 148 - 149 و 161 - 162 و 168 / من لا يحضر 4: 197 / مقنع صدوق: 170 و 175 - 176 / الفصول المختاره: 123 - 124 / انتصار مرتضى: 286 / مثالب النواصب ابن شهر آشوب: 233 پ - 234 ر / قواعد شهيد: 316 / دروس او: 263 / جواهر 16: 90. 110 - كافى 7: 83 - 84 و 115 - 116 و 121 - 125 / مقنع: 175 / انتصار مرتضى: 77 - 78 / مختلف علامه 1: 136 / قواعد شهيد: 325 / دروس او: 57 / تونى، رسالة في صلاة الجمعه: 97. 111 - برخى آراء فقهى او در كافى 7: 97 و 100 - 101. 112 - كشى: 375. 113 - همان مأخذ: 345. 114 - من لا يحضر 4: 197 / مرتضى، رسالة في ابطال العمل باخبار الآحاد: 142 ب / فتونى، تنزيه القميين من المطاعن: 44 / بحر العلوم 3: 215 و 219 / كشف القناع: 83 نيز ببينيد عده شيخ: 51. 115 - شيخ طوسى نيز گويا بر همين اساس به پيروى از قياس متهم شده است. ببينيد هداية الاخبار حسين بن شهاب الدين كركى، فصل هشتم. 116 - كشف القناع: 82 - 83 و 198 و 244 از جمله. 117 - در اين مورد به خصوص ببينيد امام خمينى، رسالة في الاجتهاد والتقليد: 125 - 128.

[ 37 ]

گراتر كه به نقل وتمركز بر احاديث تكيه داشته وكارى اضافى به صورت اجتهاد متكى بر قرآن و سنت انجام نمى داده است. بندهايى كه از رسائل فقهى فقهاء دوره حضور مانند فضل بن شاذان و يونس بن عبد الرحمن در آثار دوره هاى بعد نقل شده است به خوبى نشان مى دهد كه كار تدوين و تجزيه فقه از حديث، بر خلاف نظريه متداول، از اواخر قرن دوم واوائل سوم آغاز شده بوده است. در كتابهاى علم رجال حديث شيعه (118) وساير مآخذ (119) از بسيارى از فقهاء شيعه در قرون نخست وزمان حضور امامان ياد شده است. در فهرست ابن نديم نيز نام وفهرست آثار جمعى از آنان ديده مى شود (120). آراء وانظار برخى از ايشان وديگر فقهاء شيعى اين عهد در متون فقهى ادوار بعد نقل گرديده ومورد اعتنا وتوجه بوده است (121). 2 - نخستين قرن غيبت: در دوره غيبت صغرى (260 - 329) تا اواخر قرن چهارم سه گرايش گونا گون فقهى در جامعه شيعى وجود داشته است: (1) اهل الحديث - اين گرايش دنباله رو واستمرار گرايش سنت گراى دوره حضور بوده، وهمت خود را بر جمع آورى احاديث وضبط وحفظ آن مصروف مى داشته است. هواداران اين مكتب عموما چنان كه پيش تر ديديم با اجتهاد به صورت يك عمل وكوشش فكرى بر اساس استنباط تعقلى ميانه اى نداشتند وحتى استدلالات عقلى كلامى را كه براى تقويت مذهب ودر حمايت از نقطه نظرهاى شيعى به كار مى رفت محكوم مى نمودند (122). درست حالتى كه در ميان پيروان مكتب اهل الحديث سنى وجود داشت واحمد بن حنبل - به عنوان مثال - حتى از آن قسم كلام كه در دفاع از اسلام به كار رود نيز نهى مى نمود (123). فقهاء مكتب اهل الحديث از رهگذر پيروى از احاديث به دو گروه تقسيم مى شده اند:


118 - از باب نمونه كشى: 238 و 375 و 556 (نيز 484) فهرست شيخ: 52 / رجال ابوداود: 272. 119 - به عنوان يك نمونه مفيد، رسالة في الرد على اصحاب العدد: 128: نيز ببينيد تأسيس الشيعه سيد حسن صدر: 298 - 302. 120 - فهرست ابن نديم: 275 - 279. 121 - نمونه را ببينيد ديباچه معتبر محقق حلى كه مى گويد در آن كتاب آراء پنج تن از فقهاء آن دوره نقل شده است (ص 7). نيز هداية الطالبين صاحب مدارك: 4 پ. نيز ديباچه ء مقابس الانوار كاظمى كه از شش تن نام مى برد (ص 23). 122 - اعتقادات صدوق: 74. نيز ببينيد تصحيح الاعتقاد مفيد: 169 - 171 / غيبت شيخ: 3. 123 - ابن الجوزى، مناقب احمد: 205 دانشمند حنبلى، ابن قدامه موفق الدين عبد الله بن احمد جماعيلى مقدسى دمشقى (م 620) رساله اى دارد در تحريم مطالعه كتابهاى كلامى (ابن العماد، شذرات الذهب 5: 90 - 91) كه به چاپ رسيده است.

[ 38 ]

گروهى كه روايات را با اصول درست علم رجال وعلم حديث نقادى مى نمودند وهر روايتى را با هر كيفيت ووضع نمى پذيرفتند وبه روايات وارده در مسائل فقهى احاطه واطلاع داشتند وچه بسا قواعد وضوابط اصول فقه را در مورد حالات مختلف ادله، ولو به صورت ساده آن مى دانستند (124)، و حتى قسمتى از اين ضوابط را كه در روايات راهنمايى شده است عملا به كار مى بستند (125). با اين همه به رعايت شيوه محافظه كارانه وسنت گراى خود هرگز به فكر جدا كردن فقه از حديث، و تدوين وترتيب كتاب هاى فقهى مستقل بر نيامدند واز نوشتن مطالب فقهى با عباراتى جز نص عبارات روايات مذهبى هراس ووحشت داشتند (126). نوشته هاى فقهى اين گروه از محدثان مجموعه اى از متون روايات بود كه به ترتيب موضوعى دسته بندى شده، وگاه اسانيد روايات نيز حذف گرديده بود (127). محدثانى چون محمد بن يعقوب كلينى (م 329)، محمد بن الحسن بن احمد بن الوليد (م 343) ومحمد بن على بن بابويه قمى - صدوق (م 381) از اين گروه بوده اند (128). گروه ديگر طرفدار پيروى بى قيد وشرط از احاديث بوده وبا مبانى اصول فقه وقواعد جرح و تعديل حديثى يك سر بيگانه، واز قوانين استدلال وآداب بحث به كلى بى اطلاع بوده اند (129). تمايلات افراطى اين گروه در جانبدارى از احاديث، همطراز گرايش افراطى حشويه در مذهب سنى بود كه از گرايش اصحاب الحديث در همان مذهب افراطى تر، انحرافى تر وخشگ تر بود (130) هر چند در تأليفات متكلمان شيعى قرن هاى چهارم وپنجم وششم اصطلاحاتى از قبيل حشويه (131) و ومقلده (132) در كنار اصطلاحاتى چون اصحاب الحديث (133) واخباريه (134) بر تمامى هواداران گرايش


124 - عده شيخ: 248. 125 - كشف القناع: 207 - 214 / تونى، رسالة في صلاة الجمعه: 97. 126 - مبسوط شيخ 1: 2. 127 - از باب نمونه مقنع صدوق (رك: ص 2 همين مأخذ). 128 - فهرست شيخ: 135 و 156 و 157 / تسترى، رسالة في سهو النبى: 9 نيز ببينيد رسائل شيخ النصارى: 87. 129 - عده شيخ: 248 / كشف القناع: 202. 130 - افصاح مفيد: 77 / اوائل المقالات همو: 65 / تبصرة العوام رازى: 46. 131 - المسائل العكبريه مفيد: 59 ر / اوائل المقالات او: 86 / جواب اهل الحائر همو: 114 / النقض: 3 و 236 و 272 و 285 و 529. نيز معتبر: 6 واز آنجا در الاصول الاصيله فيض: 61. 132 - جواب اهل الحائر: 112 / عده شيخ: 54. 133 - ومشابهات آن. ببينيد رسالة في الرد على اصحاب العدد مفيد: 124 / اوائل المقالات او: 80 و 81 و 87 و 88 و 89 و 92 و 101 و 108 و 118 / تصحيح الاعتقاد او: 186 و 222 / سرويه او: 222 و 223 / الموصلية الثالثه مرتضى: 40 الف / التبانيات او: 2 / الطرابلسيات او: 110 / رسالة في الرد على اصحاب العدد همو: 130 ب / سرائر: 5 و 249 / عده شيخ: 248 / غيبت او: 3 (نيز مبسوط از همو 1: 2). 134 - النقض: 3 و 236 و 272 و 282 و 285 و 458 و 529 و 568 - 569 / علامه، نهاية الوصول: 200 پ. نيز شهر ستانى: =

[ 39 ]

محدثان در اين دوره اطلاق شده است. در كتابهاى علم رجال از برخى از فقهاء اين مكتب وگرايش آنان صريحا يادشده است مانند ابوالحسين الناشى، على بن عبد الله بن وصيف (م 366) كه گفته اند در فقه به روش اهل ظاهر سخن مى گفت (135). ليكن به خاطر عدم وجود استدلال ومبناى اجتهادى در اين مكتب، ونبودن هيچ گونه فكر نو وتازه اى در ميان آنان، آراء وانظار فقهى هواداران اين روش كه چيزى جز مفاد احاديث مذهبى نبوده است ارزش فقهى مستقل نيافته ودر متون ومآخذ مربوط بدان اعتنا نشده است (136)، ولى نظرات كلينى وصدوق از گروه اول در منابع فقهى نقل مى شود (137). اين مكتب كه نخست در دوره حضور يكى از دوگرايش رايج در جامعه علمى شيعه بود در روزگار غيبت صغرى اندك اندك بر مراكز علمى ومحيط فكرى شيعى چيره گرديد وگرايش عقلى كلامى وفقهى را كه بر اساس اجتهاد واستدلال متكى بود بالكل مغلوب ساخت. مركز علمى قم كه در آن هنگام بزرگ ترين ومهمترين مجمع مذهبى شيعى بود به طور كامل در اختيار اين مكتب قرار داشت وفقها قميين همگى از محدثان (138)، ومخالف با هرگونه استدلال واجتهاد وتفكر عقلانى در جامعه شيعى بوده اند. اكثريت قاطع فقهاء شيعى در اين دوره تا اواخر قرن چهارم جزء پيروان اين مكتب قرار داشته اند (139). اين مكتب چنان كه خواهيم ديد در اواخر قرن چهارم واوائل قرن پنجم با كوشش وتلاش شيخ مفيد وشاگردش شريف مرتضى درهم كوبيده شد، گرچه چند تنى به صورت پراكنده تا دوره هاى بعد از هواداران آن باقى مانده بودند (140) ليكن ديگر هيچ گونه اثر وتأثيرى در محيط علمى شيعه نداشتند. در آثار مفيد ومرتضى شيوه فقهى واصول معتقدات هواداران اين مكتب به خوبى نشان داده شده است (141).


= 169 و 178 / سيد شريف، شرح مواقف: 629 و 178 / محصول فخررازى (به نقل كشف القناع: 203). 135 - فهرست شيخ: 89 / قهپايى 4: 233. 136 - رسالة في الرد على اصحاب العدد، مرتضى: 130 ب / التبانيات او: 2 / جوابات المسائل الموصلية الثالثه: 40 الف. 137 - معتبر محقق حلى: 7 / هداية الطالبين صاحب مدارك: 4 پ / مقابس كاظمى: 23. 138 - رسالة في ابطال العمل باخبار الآحاد، مرتضى: 142 ب / فتونى، تنزيه القميين: 4. نيز ببينيد فهرست شيخ: 157. 139 - عده شيخ: 248 / علامه، نهاية الوصول: 200 پ. 140 - النقض: 568. 141 - رجوع شود به سرويه مفيد: 222 و 223 / تصحيح الاعتقاد او: 222 / عكبريه او: 59 ر / جواب اهل الحاير همو: 112 و 116 / رسالة في الرد على اصحاب العدد او: 124 / الموصلية الثالثه مرتضى: 140 الف / تبانيات او: 2 / رسالة في الرد على اصحاب =

[ 40 ]

(ب) قديمين هم زمان با استيلاء محدثان بر محيط علمى ومذهبى شيعه در نيمه دوم قرن سوم وقسمت عمده قرن چهارم، دو شخصيت بزرگ علمى در ميان فقهاء شيعى پديدار شده اند كه هر يگ داراى روش فقهى خاصى بوده اند. نقطه مشترك در روش فقهى اين دو، استفاده از شيوه استدلال عقلى است. بنابر اين كار اين دو به نوعى ادامه فقه تحليلى وتعقلى دوره حضور امام بوده، ونخستين دوره فقه اجتهادى شيعى به صورت مجموعه اى مدون ومستقل شمرده مى شود (142). مستقل از حديث و جدا از آن، ليكن بر اساس آن ودر چهار چوب آن، به شكل تفريع فروع از اصول به كمك استدلال عقلى وإعمال فكر واجتهاد ونظر. اين دو شخصيت با آن كه هر يك از گروهى ديگر، وداراى روش وخط مشى مختلف بوده اند ليكن در بسيارى موارد در تصميم گيرى هاى حقوقى به نتيجه واحدى رسيده ونظر مشتركى اتخاذ نموده اند. از اين رو در مآخذ فقهى معمولا با عنوان قديمين به آراء فقهى آنان اشاره مى شود (143). اين دو عبارتند از: 1 - ابن ابى عقيل، ابومحمد بن على بن ابى عقيل العمانى الحذاء، دانشمند نيمه اول قرن چهارم (144)، نگارنده اثر فقهى مشهورى به نام المتمسك بحبل آل الرسول كه در قرن هاى چهارم وپنجم از مشهورترين ومهم ترين مراجع فقهى بوده (145) وبندهايى از آن در مآخذ فقهى متأخرتر نقل شده است (146). 2 - ابن الجنيد، ابوعلى محمد بن احمد بن الجنيد الكاتب الاسكافى، دانشمند ميانه قرن چهارم (147)، نگارنده تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه والاحمدى في الفقه المحمدى (148).


= العدد او: 130 ب / رسالة في ابطال العمل باخبار الآحاد: 142 ب. نيز شيخ، عده: 54 و 248 / غيبت او: 3 / مبسوط 1: 2 / النقض: 529 و 568. 142 - بحر العلوم 2: 218. 143 - اين اصطلاح وسيله ابن فهد حلى فقيه شيعى قرن نهم (م 841) ابداع شده است. ببينيد المهذب البارع وى: 3 ر. نيز المقتصر: 2 ر. سپس مدارك: 463 وساير مآخذ متأخر از آن. 144 - او در نامه اى كه به جعفر بن محمد بن قولويه (م 369) نوشت به وى اجازه داد كه تأليفات او را روايت كند (نجاشى: 38). پس خود از دانشمندان نيمه اول اين قرن خواهد بود. 145 - نجاشى: 38 / ذريعه 19: 69. 146 - از جمله سرائر: 102 (نيز ببينيد صفحه 398) ومختلف علامه در بسيارى از موارد ودر آثار شهيد اول. 147 - او در سال 340 در نيشابور بوده ومورد توجه اهالى آن شهر قرار داشت (صاغانيه مفيد: 17). در جزء آثار اين دانشمند از كتابى در پاسخ سؤالات معز الدوله ديلمى (م 356) ياد شده است (نجاشى: 301). بنابر اين روزگار مرجعيت علمى ومذهبى او برابر با دوره فرمانروايى معز الدوله است كه مصادف با دهه هاى چهارم تا ششم اين قرن بود (بحر العلوم 3: 222). 148 - بسيارى از عبارات اين كتاب عينا در مختلف علامه وآثار شهيد اول هست.

[ 41 ]

چنان كه ديده مى شود اين دو دانشمند تقريبا در يك زمان مى زيسته اند. ابن ابى عقيل كه اندكى بر ابن الجنيد تقدم زمانى دارد (149)، از نظر گروه علمى در زمره متكلمان شيعى قرار داشته (150) ودر واقع نخستين شخصيت در مكتب فقهى متكلمان است كه دوره سوم فقه شيعى را تشكيل مى دهد وويژگيها وروش كار آنان را پس از اين خواهيم ديد. او نيز مانند متكلمان ديگر، احاديث غير مسلم مذهبى را - كه در اصطلاح اصول فقه خبر واحد خوانده مى شود - معتبر وحجت نمى دانسته است. روش فقهى او بنابر آنچه از آراء وفتاواى وى برمى آيد بر قواعد كلى قرآنى واحاديث مشهور و مسلم استوار بود. در مواردى كه قاعده اى كلى در قرآن وجود داشته ودر احاديث استثناهايى براى آن ذكر گرديده است وى عموم وكليت قاعده مزبور را حفظ مى نمود وبه آن احاديث اعتنا نمى كرد مگر آن كه آن احاديث قطعى وترديد نا پذير باشد (151). البته در دوره وى به خاطر نزديكى به روزگار حضور امام، وضع بسيارى از احاديث روشن ومشخص بود (152) ونظرات امامان در اصول ومبانى بنيادى حقوقى به خاطر اختلافات روايتى دچار ابهام فراوان نشده بود، وبه همين دليل بسيارى روايات كه او در كتاب خود به امامان نسبت داده مورد قبول مطلق دانشمندان شيعى پس از او قرار گرفته است (153). روش فقهى ابن ابى عقيل مورد احترام وتحسين دانشمندان پس از او قرار داشته (154) وآراء حقوقى او در همه مآخذ شيعى نقل شده است. اما شخصيت دوم در اين طبقه يعنى ابن الجنيد اقبالى بلند نيافته، وروش فقهى وى مورد انتقاد معاصران ومتأخران از وى قرار گرفته است. ابن الجنيد نيز از متكلمان پراثر شيعى بوده وآثار ومؤلفات كلامى متعددى داشته است (155) از جمله كتابى در دفاع از فضل بن شاذان متكلم مشهور شيعى قرن سوم (156) كه چنان كه پيش ترديديم از هواداران مشى تفكر عقلانى در شيعه واز پيروان روش استدلالى وتحليلى در فقه بود. با اين همه ابن الجنيد از نظر گرايش فقهى پيرو مكتب اصحاب الحديث شمرده مى شد (157) چه مانند آنان


149 - بحر العلوم 2: 218. 150 - نجاشى: 38 / فهرست شيخ: 54 و 194 / ابن داود: 111. 151 - قاموس الرجال تسترى 3: 198. 152 - ببينيد مدارك: 219. 153 - مختلف علامه 2: 157 و 167 / تنقيح مقداد: 88 پ. 154 - نجاشى: 38 / سرائر: 99 و 102 و 397 و 398. 155 - فهرست شيخ: 134 / نجاشى: 301 - 302. 156 - نجاشى: 301. 157 - المسائل السرويه مفيد: 223.

[ 42 ]

احاديث مذهبى غير قطعى را ححت مى شمرد وبدان عمل مى كرد. ليكن از طرف ديگر در استنباط واستخراج احكام فقهى از منابع آن، به روش تحليلى واستدلالى عقلى معتقد بود وبر عكس محدثان كه ظاهر روايت را به تنهايى پيروى مى كردند او گويا درك كلى حقوقى از هر روايت را در مقايسه با اشباه ونظائر آن ملاك عمل قرار مى داد (158). كشف قطعى علت يك حكم كه در فقه شيعى متأخر، حجت ومعتبر شناخته شده است گويا در روش فقهى او نيز مورد استفاده قرار مى گرفته (159) وپيش تر گفته شد كه اين روش حقوقى - كه موجب تأسيس ضوابط وقواعد كلى در مسائل، وبى نيازى از دستور ونص خاص حديثى در هر مورد است - در قرون اوليه نوعى قياس شمرده مى شد (160) واصحاب الحديث آن را نيز مانند قياس مصطلح سنى ناروامى دانستند. از اين رو ابن الجنيد نيز مانند هوادران گرايش تعقلى واستدلالى فقه دوره حضور امام از جمله فضل بن شاذان به پيروى از قياس (161) وهمچنين راى (162) متهم گرديد واين نكته موجب شد كه تأليفات او بر عكس آثار فقهى ابن ابى عقيل متروك شود (163) ونظرات فقهى وى در دوره سوم وچهارم فقه - كه تا حدود زيادى از بينش هاى مكتب اهل الحديث متأثر بود - چندان مورد توجه قرار نگيرد (164). ابن الجنيد براى دفاع از خود وروش فقهى خويش كتابهايى نوشته كه نام برخى از آنها مانند كشف التمويه والالباس على اغمار الشيعه في امر القياس واظهار ما ستره اهل العناد من الرواية عن ائمة العترة في امر الاجتهاد (165) خود بيانگر شيوه او در فقه است. او در كتاب المسائل المصريه خود نيز از روش خويش دفاع نمود (166).


158 - تأسيس الشيعه سيد حسن صدر: 302. 159 - بحر العلوم 3: 214 / قاموس الرجال 11: 94. 160 - بايد انصاف داد كه برخى از مبانى حقوقى فقه شيعى در ادوار اخير كه بر اساس آن علت قطعى حكم با نوعى تحليل عقلى كشف مى گردد با آنچه اهل سنت عملا به عنوان قياس پيروى مى نموده اند فرق بسيار ظريفى دارد كه درك آن كارى آسان نيست. في المثل، اساس حقوقى " تنقيح مناط " وتناسب حكم وموضوع كه گاهى با إعمال آن يك قاعده كلى بسيار وسيع از حكمى خاص در موردى مخصوص استنباط وكشف مى شود (عجالتا براى يك نمونه ديده شود فقه الامام جعفر الصادق مغنيه 3: 29 - 40) و اكنون از پايه ها واركان اساسى فقه شيعى است. 161 - المسائل الصاغانيه مفيد: 19 / المسائل السروية او: 222 - 223 / فهرست شيخ: 134 / نجاشى: 302 / معالم العلماء ابن شهر آشوب: 87 / خلاصه علامه: 145 / ابن داود: 292 / بحر العلوم 3: 207 / ابوعلى: 346 / امين استرابادى: 30 / يحيى البحرانى: 306 / حسين بن شهاب الدين كركى، هداية الاخيار، فصل هشتم. 162 - انتصار مرتضى: 238 / المسائل السرويه مفيد: 223. 163 - المسائل الصاغانيه مفيد: 19 / فهرست شيخ: 134 / رجال ابن داود: 292. 164 - المسائل الصاغانيه مفيد: 19 / كشف القناع: 297 - 298. 165 - نجاشى: 301. 166 - المسائل السرويه: 224.

[ 43 ]

مفيد، دانشمند معروف شيعى آغاز قرن پنجم كه خود شاگرد وى بود (167) وهوش واستعداد فقهى او را مى ستود (168) با روش فقهى وى سخت به مبارزه بر خاست وآن را در برخى آثار خود از قبيل المسائل الصاغانيه (169) والمسائل السرويه (170) ودو رساله خاص يكى در رد المسائل المصريه وى با نام نقض رسالة الجنيدى إلى اهل مصر (171) وديگرى با نام النقض على ابن الجنيد في اجتهاد الرأى (172) تخطئه نمود. شاگردان مفيد نيز آراء فقهى ابن الجنيد را در آثار خويش نقل نموده و آن را رد كردند (173). روش فقهى ابن الجنيد - كه از يك سوبر خلاف دوره سوم فقه، حجيت واعتبار احاديث مذهبى را به عنوان منبع اساسى فقه مى پذيرفت واز طرف ديگر عقل را به مثابه ابزار اساسى استنباط احكام به رسميت مى شناخت - چنان كه گفته شد با روش هاى تكامل يافته تر فقه شيعى دوره هاى بعد سازگارتر وهماهنگ تر بود (174) از اين رو دو قرن پس از او، آراء فقهى وى براى نخستين بار وسيله ابن ادريس فقيه شيعى اواخر قرن ششم با حرمت نقل گرديد (175). سپس از نيمه دوم قرن هفتم كه استدلالات دقيق عقلى راه خود را در فقه شيعى بيشتر گشود آثار اين دانشمند با اعجاب وتحسين وحرمت بسيار نگريسته شد. علامه حلى دانشمند معروف شيعى آغاز قرن هشتم او را در عالى ترين رتبه فقاهت دانست (176) وآراء فقهى او را در آثار خود نقل كرد (177). فقهاء دوره پنجم به خصوص شهيد اول، فاضل مقداد وابن فهد به آراء او توجه واعتناء بسيار داشته وتمامى نظرات او را در مسائل مختلف فقهى در آثار خود نقل نموده اند. شهيد دوم از پيروان همين دوره فقهى در باره وى مى گويد كه او در ميان فقهاء قديم شيعى از رهگذر تحقيق علمى و دقت نظر كم نظير بوده است (178).


167 - فهرست شيخ: 134. 168 - المسائل الصاغانيه: 18 - 19. 169 - ايضا: 17 - 22. 170 - المسائل السرويه: 222 - 224. 171 - نجاشى: 312 / المسائل السروية مفيد: 224. 172 - نجاشى: 315. 173 - از جمله مرتضى در انتصار: 77 - 78 - و 80 - 81 و 83 و 217 و 227 و 237 - 243 و 244 و 246 / همو، المسائل الموصلية الثانيه: 34 الف / ابن البراج، شرح جمل العلم والعمل: 244 و 251. 174 - قاموس الرجال تسترى 11: 94. 175 - سرائر: 99. 176 - ايضاح الاشتباه علامه: 88 - 89. نيز ببينيد بحر العلوم 3: 205 - 206 / ذريعه 4: 510 و 20: 177. 177 - خلاصه او: 145 / ايضاح الاشتباه همو: 89. 178 مسالك 2: 222.

[ 44 ]

در هر صورت به شرحى كه ديديم كارتدوين وترتيب مستقل مجموعه فقه شيعى، وجدا كردن آن به صورت دانشى كاملا مجزا وممتاز از حديث، براى نخستين بار در اين دوره وبه وسيله اين دو دانشمند انجام گرفت (179). (ج) مكتب واسطه - در همين دوره قشرى از فقيهان صاحب فتوى (180) در مراكز علمى شيعه بوده اند كه گرچه با اجتهاد دقيق به سبك مكتب قديمين آشنا نبوده وفقه را به صورت كاملا مستقل از متون روايت،، وبر اساس تحليلات دقيق حقوقى تلقى نمى كرده اند ليكن از روش محافظه كارانه ومقلدانه وسنت گراى اهل الحديث نيز پيروى نمى نموده ودر مسائل فقهى به نظر و اجتهاد قائل بوده اند وبه اختصار از مكتبى متوسط ميان دو گرايش ذكر شده فوق پيروى مى كرده اند. اجتهاد در اين مكتب به شكل استخراج احكام جزئى تر از قواعد عمومى حديثى، يا انتخاب يكى از دو طرف يا چند طرف در مورد تعارض اخبار با يكديگر انجام مى گرفت. روشن است كه تصميم گيرى ها در اين مورد همواره با يكديگر برابر نبود وهمين مطلب به اين مكتب فقهى نوعى تحرك ملايم ومعتدل مى بخشيد كه گاه در مورد برخى از مسائل مورد ابتلا، شديدتر وجدى ترى مى شد. مسائل عدد در مورد ماه رمضان (يعنى اين بحث كه آيا تعداد روزهاى ماه رمضان مانند همه ماه ها تابع شرائط نجومى است يا داراى يك ميزان ثابت وتغيير پذير است) از جمله اين مسائل بود كه دانشمندان اين مكتب در موضوع آن اختلاف نظر داشتند ورسائل متعددى در رد يكديگر وانتقاد از نظر مخالف خود پرداخته اند (181). مهم ترين شخصيت هاى اين گرايش متوسط كه از آراء آنان در برخى متون فقهى جابه جا ياد شده است عبارتند از: 1 - على بن بابويه قمى (م 329). 2 - ابوالفضل محمد بن احمد الصابونى الجعفى، صاحب الفاخر (نيمه اول قرن چهارم). 3 - جعفر بن محمد بن قولويه قمى (م 369). 4 - محمد بن احمد بن داود بن على قمى (م 368).


179 - بحر العلوم 2: 218. نيز ديده شود المسائل السرويه مفيد: 222. 180 - المعتبر محقق حلى: 7 / هداية الطالبين صاحب مدارك: 4 پ. 181 - ببينيد به خصوص اقبال سيد بن طاووس: 6. نيز كشف القناع: 139 وذريعه 5: 236 - 238.

[ 45 ]

3 - متكلمان: مكتب اهل الحديث كه چنانكه ديديم در اوائل دوره غيبت صغرى تا نيمه دوم قرن چهارم بر محيط علمى ومراكز فرهنگى شيعه كاملا چيره شده وحكمروايى بلا منازع داشت، در دهه هاى اخير قرن مزبور با پيدايش قشرى جديد از متكلمان زبر دست ونيرومند زير فشار قرار گرفت وتحت تأثير انتقادات شديد وكوبنده آنان روز به روز تضعيف شد تا جايى كه تقريبا به صورت كامل از ميان رفت. شخصيت برجسته اى كه توانست اين موفقيت را براى گرايش كلامى وعقلى شيعى به دست آورد متكلم وحقوقدان برجسته شيخ مفيد، ابوعبد الله محمد بن محمد بن نعمان بغدادى، ابن المعلم (م 413) بود (182). او بر احمد بن محمد بن جنيد اسكافى، محمد بن على بن بابويه قمى - صدوق، جعفر بن محمد بن قولويه، احمد بن محمد بن على بن داود قمى وابوالحسين على بن وصيف الناشى شاگردى كرده (183) وبنا بر اين با هرسه مكتب فقهى رايج در قرن چهارم آشنايى درست يافته بود. او براى گشودن راه استدلال وتعقل در كلام وفقه شيعى چاره اى جز انتقاد سخت وخشن از روش قشرى ومتحجر اهل الحديث در برابر خود نديد واز اين رو كوشيد تا با ضربات كوبنده اى تسلط وحاكميت قشريگرى را بر محيط علمى وجامعه مذهبى شيعه درهم بشكند، وسرانجام نيز در كار خود به طور كامل توفيق يافت. گويا يك عامل اساسى در موفقيت او آن بود كه محدثان قم - كه سردمدار وپرچمدار مكتب اهل الحديث بودند - در مورد امامان نظرات خاصى داشتند ونسبت دادن هرگونه امر غير طبيعى وفوق العاده را بدانان غلو وانحراف مذهبى تلقى مى نمودند (184) تا آنجا كه معقتد بودند اگر كسى پيامبر را مصون از فراموشى يا اشتباه بداند غالى ومنحرف است (185). مسأله اى كه با نام سهو النبى در اصطلاح كلامى شيعه شناخته مى شود وبيشتر محدثان واخباريان متأخر شيعى وبرخى از مجتهدان نيز در اين مسأله همانند محدثان صدر اول مى انديشيده اند (186). روشن است كه اين گونه نظرات براى شيعيان عادى كه معمولا مقام الهى پيشوايان خود را بسى فراتر ووالا تر از اين حد مى شناختند چندان دوست داشتنى نبود، ومفيد به خصوص از اين گونه


182 - امين استرابادى: 30. 183 - اقبال سيد بن طاووس: 5 به نقل از لمح البرهان خود مفيد / فهرست شيخ: 89 - 90 و 134 و 136 و 157. 184 - ببينيد تنقيح المقال مامقانى، مقدمه: 212، 5: 84 و 240. 185 - صدوق، من لايحضره الفقيه 1: 234 - 235 / روضة المتقين 2: 451 - 452 كه آن را به كلينى هم نسبت داده است. 186 - انوار نعمانيه 3: 131، 4: 35 - 40. در مجتهدان متقدم، طبرسى نگارنده مجمع البيان هوادار اين نظر است. ببينيد مجمع البيان: 181 (نيز ببينيد 4: 317)، نيز ابوعلى: 45. در متأخران، مجلسى اول در اين مسأله مردد است (روضة المتقين 2: 453).

[ 46 ]

فرصت ها براى در هم شكستن قدرت مخالفان به نحو اكمل استفاده كرد. او با آن كه نزد صدوق درس خوانده وشاگرد وى شمرده مى شد در چندين اثر خود او را كه سر آمد قميان (187) ورئيس محدثان (188) بود به شدت مورد حمله قرار داد. در ساله ء تصحيح الاعتقاد كه شرح رساله اعتقادات صدوق است، در مسائل سرويه (189)، در رساله جواب اهل الحائر ورسائل ديگر عقائد وآراء او را مورد انتقاد شديد قرار داد. به خصوص در رساله اخير با عباراتى چنان تند به او تاخت (190) كه برخى از دانشمندان در صحت نسبت آن به مفيد ترديد كرده اند (191) وبرخى ديگر آن را به شريف مرتضى نسبت داده اند (192) يا از شخصى ثالث دانسته اند (193) گرچه روشن است كه اين رساله از مفيد است (194) وبسيارى از مطالب آن عينا همان هاست كه در آثار ديگروى به خصوص تصحيح الاعتقاد (195) نيز ديده مى شود. از اين حملات وانتقادات تندوتيز، واعتراضات ديگر او به روش اهل الحديث (196)، برمى آيد كه كار محدثان به جايى رسيده بود كه مفيد براى نجات علمى وفكرى شيعه چاره اى جز چنين خشونت وشدت عمل در برابر آن نمى ديد (197). او كتابى نيز در رد مكتب اهل الحديث با نام مقابس الانوار في الرد على اهل الاخبار نگاشته بود (198). شريف مرتضى نيز در قلع وقمع محدثان ومكتب آنان نقشى مهم داشت. او در بسيارى از آثار خود از جمله جوابات المسائل الموصلية الثالثه (199) ورسالة في الرد على اصحاب العدد (200) و رسالة في ابطال العمل باخبار الآحاد (201) بر آنان سخت تاخت وهمگى محدثان قم را به فساد عقيده


187 - فهرست شيخ: 157. 188 - حدائق 1: 170. 189 - المسائل السرويه: 222. 190 - ببينيد از جمله صفحات 112 و 116 و 118 و 120. نيز انوار نعمانيه 4: 34 - 35 وكشكول بحرانى 1: 218 - 219. 191 - در المنثور 1: 100. نيز ببينيد Macdermott، ص 41. 192) انوار نعمانيه 4: 34 / بحرانى، كشكول 1: 218 - 219. 193 - ذريعه 5: 176. 194 - كشف القناع: 211 / تسترى، رسالة في سهو النبى: 2: نيز ببينيد بحار 17: 123 و 110: 165 و 167. 195 - تصحيح الاعتقاد مفيد: 156 و 160 و 178 و 182 - 183 و 186 و 211 و 222 ديده شود. 196 - از جمله در المسائل العكبريه: 59 ر. 197 - كشف القناع: 205 و 211. 198 - نجاشى: 315 / ذريعه 21: 375. 199 - جوابات المسائل الموصلية الثالثه: 40 الف. 200 - رسالة في الرد على اصحاب العدد: 130 ب. 201 - رسالة في ابطال العمل باخبار الآحاد: 142 ب.

[ 47 ]

وانحراف مذهبى متهم ساخت (202). جز آن كه در باره صدوق روش معتدل در پيش گرفت وحساب او را از ديگران جدا نمود. حملات مفيد ومرتضى وديگر متكلمان شيعى در نيمه نخستين قرن پنجم به زوال وانقراض مكتب اهل الحديث انجاميد 203. از اين كشمكش سخت ميان دو مكتب شيعى در برخى از مآخذ قديم سخن رفته 204 كه اصحاب الحديث را با اصطلاح اخباريه وگرايش متكلمان را با اصطلاحاتى از قبيل معتزله وكلاميه ياد كرده اند 205. همچنان كه مفيد وشريف مرتضى نيز از مكتب متكلمان ومحققان در برابر مكتب اصحاب الحديث ياد مى كنند 206. ليكن در مآخذ شيعى متأخرتر از هواداران اين مكتب معمولا با اصطلاح اصوليه تعبير مى شود 207. مفيد فقه را نزد جعفر بن محمد بن قولويه از فقهاء مكتب واسطه فرا گرفته 208 وبا ساير روشهاى فقهى روزگار خود نيز چنان كه ديديم آشنايى يافته بود. ليكن به حكم گرايش كلامى خود نا گزير شخصا شيفته روش ابن ابى عقيل بود 209 كه ميراث فقهى او الگوى كلى براى مكتب متكلمان به شمار مى رفت. فقه متكلمان چنان كه پيش تر ذيل سخن از روش فقهى ابن ابى عقيل اشاره شد بر قواعد كلى قرآنى واحاديث مسلم ومشهور استوار بود ورواياتى را كه شيعيان از امامان خود نقل مى كردند ليكن صحت انتساب آن قطعى نبود (اخبار الآحاد) بى اعتبار مى دانست وبه جاى آن بر نظريات مشهور و متداول ميان شيعه كه عمل طائفه بر اساس آن بود (اجماعات) تكيه مى نمود 210. استنباط احكام شرعى از منابع مزبور بر اساس روش استدلالى وتحليل عقلى انجام مى پذيرفت كه متكلمان به


202 - همان ماخد. 203 - النقض: 568. 204 - از جمله ملل ونحل شهرستانى: 178 جالب است كه صاحب حدائق از اخباريان دوره ششم (قرن 12) تصور مى كرد كه در قرون اوليه با آن كه مملو از اخباريان ومجتهدان بود ميان آنان بر خورد وتعارضى روى نداده بود (حدائق 1: 169). 205 - شهرستانى، ملل ونحل: 169 و 178 / شرح مواقف سيد شريف: 629 / محصول فخررازى به نقل كشف القناع: 203. 206 - اوائل المقالات مفيد: 98 / التبانيات مرتضى: 2. 207 - ببينيد از جمله النقض: 3 و 178 و 179 و 190 و 231 و 235 - 237 و 240 و 272 و 281 و 282 و 284 و 415 - 416 و 459 و 481 و 504 و 506 و 528 و 569 / نهاية الوصول علامه: 200 پ. 208 - نجاشى: 95. 209 - همان مأخذ: 38. 210 - ببينيد تأليفات مفيد ومرتضى. نيز فقه القرآن راوندى 1: 4. اين نظر برابر است با نظرى كه متكلمان دوره حضور مانند فضل بن شاذان داشته اند. شيخ طوسى كه خود طرفدار حجيت اخبار آحاد است رساله اى در رد فضل بن شاذان در اين مورد نوشته است (بحر العلوم 3: 232 / ذريعه 24: 287).

[ 48 ]

خاطر در گيرى روز مره با تفكر واستدلال وبحث ومناظره، با قواعد وشيوه هاى آن به درستى آشنا و در به كاربستن آن ورزيده وما هر بودند. با اين وجود بايد توجه داشت كه مكتب اهل الحديث به خاطر آن كه مدتى طولانى بر جامعه ء علمى شيعه حكمفرمائى داشت تأثيرات بسيارى بر طرز فكر كلى پيروان تشيع به جاى نهاد كه با زوال وانحطاط خود مكتب، آن آثار از ميان نرفت وبه صورت اجزاء وعناصر ثابت فكر شيعى در آمد. اختلافاتى كه گاه در برخى مسائل ميان بينش شيعى در دوره حضور امام ودوره هاى متأخر تر ديده مى شود از همين حقيقت سر چشمه مى گيرد. برخى دو گونگى ها ميان مكتب متكلمان در قرن پنجم با مكتب متكلمان زمان حضور مانند فضل بن شاذان نيز از همين راه قابل توجيه است. مشخصه اصلى مكتب متكلمان به شرح بالا، تأكيد آنان بر عدم اعتبار احاديث به خودى خود بود. مفيد (211)، مرتضى (212) وشاگردان آن دو (213) همه بر اين نكته تكيه كرده اند. سه فقيه بزرگ در اين دوره فقهى كه فقه هر يك چهره اى ممتاز از اين مكتب است عبارتند از: 1 - مفيد، محمد بن محمد بن النعمان البغدادى (م 413)، نگارنده رسائل فقهى متعدد ومتونى همچون المقنعه والاعلام فيما اتفقت عليه الامامية من الاحكام. 2 - شريف مرتضى، على بن الحسين الموسوى (م 436)، نگارنده الانتصار والمسائل الناصريات، ومجاميعى در سؤالات واجوبه فقهى، ورسائل فقهى بسيار، وشاگرد مفيد. 3 - ابوالصلاح تقى الدين بن نجم الدين الحلبى، شاگرد مرتضى (م 447)، نگارنده كتاب الكافى في الفقه. اين سه دانشمند هر يك داراى ابتكاراتى مخصوص خويش هستند (214). جمعى ديگر از فقهاء اين دوره نيز كه پيرو همين مكتب وشارح وباز گوكننده انظار آن مى باشند ودر متون فقهى از آنان ياد مى شود عبارتند از:


211 - رجوع شود به تصحيح الاعتقاد او: 179 و 212 و 227 - 229 / التذكره باصول الفقه: 193 المسائل السرويه: 223 - 225 جواب مسائل اهل الحائر: 112 و 116. نيز سرائر: 409 معارج محقق: 127. 212 - در بسيارى از مؤلفاتشى. به عنوان نمونه جوابات المسائل الموصلية الثالثه: 40 الف / الذريعه إلى اصول الشريعه: 528 - 555. 213 - از جمله ابوالصلاح حلبى، تقريب المعارف: 91 ر ابن براج، شرح جمل العلم والعمل: 170 و 177 و 256 كراجكى، كنز الفوائد: 296 نيز ببينيد وجيزه بهائى: 6 كشف القناع: 442. 214 - به عنوان مثال قطب راوندى در رساله اى كه در اختلافات فكرى مفيد ومرتضى نوشته است 95 مسأله كلامى كه ميان آن دو برسر آن اختلاف نظر است گردآورده وگفته است كه اگر تمامى اين اختلافات را ذكر كند كتاب به درازا خواهد كشيد. (كشف المحجه: 20).

[ 49 ]

سلار بن عبد العزيز ديلمى (م 448)، نگارنده كتاب المراسم العلويه والاحكام النبويه قاضى عبد العزيز بن براج (م 481)، نگارنده كتابهاى المهذب والجواهر وشرح جمل العلم والعمل. ابوالحسن محمد بن محمد البصروى، شاگرد مرتضى ونگارنده كتاب المفيد في التكليف ابوالفتح محمد بن على كراجكى (م 449). 4 - مكتب شيخ الطائفه: در مكتب متكلمان چنان كه ديديم اساس فقه ظواهر قرآنى واحاديث مسلم ومشهور بود وبه روايات مذهبى به خودى خود به صورت منبع فقه نظر نمى شد. شيخ الطائفه محمد بن حسن طوسى (م 460) كوشيد با حفظ شكل تعقلى وتحليلى فقه، اعتبار اين گونه احاديث رامنهاى قرائن وشواهد خارجى بر صحت بازگرداند (215). او در اين كار توفيق يافت واساس نوينى براى فقه شيعى گذارد كه باشيوه هاى پيشين به كلى فرق داشت. مكتب شيخ الطائفه در واقع حاصل تركيب عناصر قوام دهنده مكتب متكلمان ومكتب اهل الحديث بود. او با تأليفات فقهى متعدد خود آفاق تازه اى را به روى فقه شيعى گشود. فقه تفريعى از راه يافتن صور واشكال گوناگون يك مسأله با كتاب المبسوط او، وفقه تطبيقى از راه مقايسه ميان مكتب هاى مختلف فقهى اسلامى با كتاب الخلاف وى در فقه شيعى راه يافت. شالوده اين دو كتاب از متون سنى گرفته شده وبدين وسيله بخشى مهم از معارف حقوقى سنى به فقه شيعى انتقال يافته وموجب رشد وشكوفايى بيشتر آن گرديده است. در واقع فقه شيعى در مكتب شيخ الطائفه از ميراث فرهنگى فقهى سنى كه در قرون اوليه روى آن بسيار كار شده بود تغذيه كرد وبسط وتوسعه يافت. اين موضوع چهره فقه شيعى را به طور كلى دگرگون ساخت وعمدتا موجب پيشرفت وتحول و تكامل آن گرديد هر چند مفاهيمى غير شيعى را نيز داخل فقه شيعى نمود كه با مبانى سنتى آن نا همگون بود. شيخ در اين دو اثر، همه جانظر خود را بر پايه مبانى فقه شيعى به شالوده سنى كتاب افزوده كه بيشتر شكل تحشيه به خود گرفته وگاهى نتوانسته است درست در متن فقه او هضم و جذب شود. اين روش نوعى آشفتگى ونامنظمى وعدم انسجام در ميراث فقهى شيخ الطائفه پديد آورده كه بعدها به وسيله محقق حلى اصلاح گرديده است.


215 - بحث اخبار آحاد در عدة الاصول وى: 25 - 63 ديده شود.

[ 50 ]

شيخ در فقه سنتى شيعى كتاب النهايه را نوشت كه تا چند قرن مهمترين متن فقهى شيعى به شمار مى رفت. جز آن كتاب الجمل والعقود وبرخى آثار ورسائل فقهى ديگر از وى برجاى مانده است. تدوين دو مجموعه حديثى تهذيب الاحكام واستبصار وروش هاى او در جمع ميان احاديث متعارض ودر برداشت هاى فقهى برروند تكاملى فقه شيعى تأثير گذارده است. مكتب شيخ الطائفه به عنوان يك دوره دير پاى فقهى سه قرن تمام به خوبى پاييد وبر جامعه حقوقى ومحيط علمى شيعه حكمفرما بود. جز آن كه در طول اين سه قرن سه مرحله مختلف بر آن گذشته است اين چنين: 1. پيروان شيخ - از زمان حيات شيخ الطائفة تا يك قرن پس از مرگ او دوره شاگردان و پيروان اوست. در اين يك قرن تمامى كسانى كه برمسند فقاهت نشستند وبه تأليف وتدريس حقوق شيعى پرداختند جز نقل گفتار شيخ وشرح آن هيچ كار جديدى نياوردند. گويا شخصيت شيخ چنان بر مراكز علمى شيعى سايه افكنده بود كه كسى را ياراى ابداع وابتكار ياپيشنهاد طرحى جديد ونظرى نو نبود. از اين رو فقهاء اين دوره را مقلده مى گويند كه مقصود تقليد آنان از روش شيخ، وتبعيت وپيروى كامل ايشان از آراء وانظار اوست (216). سديد الدين حمصى داشنمند مشهور شيعى در پايان قرن ششم مى گويد پس از شيخ، شيعه هيچ فقيه مفتى وصاحب نظرى نداشته وهمه فقهاى شيعى حاكى وبيان كننده نظرات شيخ مى باشند (217). مشهورترين فقهاء اين دوره كه نام وآثار آنان در مآخذ فقهى نقل مى گردد عبارتند از: ابوعلى حسن بن محمد بن حسن طوسى، فرزند شيخ (در گذشته پس از 515) نگارنده شرح نهايه والمرشد إلى سبيل التعبد. نظام الدين سليمان بن حسن صهرشتى شاگرد شپخ ونگارنده اصباح الشيعه بمصباح الشريعه علاء الدين على بن حسن حلبى نگارنده اشارة السبق إلى معرفة الحق. ابوعلى فضل بن حسن امين الاسلام طبرسى (م 548) نگارنده المنتخب من مسائل الخلاف عماد الدين محمد بن على بن حمزه طوسى (در گذشته پس از 566) نگارنده الوسيله إلى نيل الفضيله قطب الدين سعيد بن هبة الله راوندى (م 573) نگارنده فقه القرآن وچند شرح بر نهايه قطب الدين محمد بن حسين كيدرى بيهقى (زنده در 576) نگارنده الاصباح.


216 - ببينيد كشف القناع: 442. 217 - كشف المحجه سيد بن طاووس: 127 / وصول الاخبار حسين بن عبد الصمد عاملى: 33 / معالم الدين، ص 179 در پايان مبحث اجماع / ابوالقاسم بن حسن يزدى 1: 20 / روضات الجنات 7: 161.

[ 51 ]

رشيد الدين محمد بن على بن شهر آشوب سروى مازندرانى (م 588) نگارنده متشابه القرآن ومختلفه. 2. دوره نقد - يك قرن پس از در گذشت شيخ الطائفه وپيروى مطلق از فتاواى او، تنى چند از فقهاء در نيمه دوم قرن ششم به مخالفت با اساس كار او برخاستند وبا انكار حجيت احاديث مذهبى به خودى خود (اخبار آحاد) طرح پيشين فقه مكتب متكلمان را احياء كردند. شخصيت هاى اصلى اين گرايش (218) كه در واقع رجعتى به فقه مفيد ومرتضى بود ورواج ورونقى نيافت عبارتند از: 1 - سديد الدين محمود بن على حمصى رازى (در گذشته پس از 573) (219). 2 - ابوالمكارم عز الدين حمزة بن على بن زهره حلبى (م 585) نگارنده غنية النزوع (220). 3 - محمد بن ادريس حلى (م 598) نگارنده سرائر (221). روشن ترين چهره اين گرايش همين ابن ادريس است كه فقيهى اديب بوده وبا داخل كردن نكات وتدقيقات لغوى ورجالى وانساب در فقه شيعى، بدان رنگ ورونقى خاص بخشيد كه اثر مشهور فقهى او السرائر خود بهترين نمونه اين گونه فقه اديبانه است. او روحى نقاد داشت وبا آراء و انظار شيخ طوسى سخت به مقابله بر خاست وروش وى را در فقه به شدت مورد انتقاد قرار داد به طورى كه خشونت او در اين مورد، در مآخذ متأخرتر نوعى تجاوز از حد وسنت شكنى تلقى گرديده است (222). انتقادات ابن ادريس هر چند چندان موفق نبود وهوادارى نيافت ليكن چون حركت و جنبشى، در راه خارج ساختن فقه شيعى از جمود وتحجر بود به نوبه خود خدمتى شايسته به اجتهاد وسير تكاملى فقه نمود. مشخصه اصلى روش او همان روح نقد وايراد، واعتقاد به تفكر آزاد، و آسيب پذير دانستن اجتهادات وانديشه هاست كه در ديباچه وخاتمه كتاب سرائر خود بدان اشاره كرده (223) وگوياى آزاد انديشى وروح نقد علمى اوست.


218 - يكى دوتن از دانشمندان را كه جزء پيروان شيخ نام برديم مى توان به اعتبار نظر آنان در مسأله خبر واحد از هواداران اين گرايش شناخت از جمله قطب الدين راوندى (رجوع شود به نظر او در باب خبر واحد در فقه القرآن وى 1: 4) وابن شهر آشوب (نظر او در همين مورد در متشابه القرآن 2: 153 - 154). 219 - نظر او را در مسأله خبر واحد در سرائر ابن ادريس: 409 - 410 به نقل از كتاب المصادر خود او مى توان ديد. 220 - براى عقيده وى در بحث اخبار آحاد ببينيد كتاب الغنيه وى: 537 - 539. با اين همه اين فقيه معمولا در آراء فقهى خود پيرو شيخ است. 221 - نظر او در باره خبر واحد در سرائر وى: 4. 222 - بعنوان يك نمونه جواهر الكلام 19: 37. 223 - سرائر: 4 و 494.

[ 52 ]

در نيمه اول وميانه قرن هفتم تنى چند از فقيهان صاحب نظر وجود داشته اند كه نوآورى هايى داشته (224) وآراء وانظار آنان در كتاب هاى فقهى ذكر مى شود. مشهورترين اين فقهاء كه در واقع پيروان نقاد مكتب شيخ شمرده مى شوند عبارتند از: مهذب الدين حسين بن محمد نيلى، فقيه اوائل قرن هفتم. معين الدين سالم بن بدران مصرى (زنده در 629) نگارنده تحرير الفرائض والمعونه. زين الدين محمد بن قاسم برزهى نيشابورى (زنده در 661) نجيب الدين محمد بن جعفر بن هبة الله بن نما (م 645) سديد الدين يوسف بن مطهر حلى (زنده در 665) احمد بن موسى بن طاووس حلى (م 673) مؤلف بشرى المحققين يحيى بن سعيد حلى (م 689) نگارنده جامع الشرايع ونزهة الناظر. عماد الدين حسن بن على طبرى (زنده در 698) نگارنده العمدة والفصيح المنهج ونهج العرفان 3. محقق وعلامه - پيش تر گفته شد كه ميراث فقهى شيخ الطائفه به رغم وسعت وغناء فرهنگى خود، پراكنده وفاقد پختگى وانسجام لازم بود واين مجموعه حقوقى نياز مبرمى به ترتيب و تدوين داشت. بسيارى از عناصر زنده اى كه شيخ از فقه سنى به فقه شيعى منتقل ساخت به خاطر ناهمگونى با فقه شيعى وباقى ماندن در چهار چوب اصلى، در اين سيستم جديد هضم نشد وجا نيفتاد. براى اين كه فقه شيعى بتواند از اين عناصر به نحوى شايسته استفاده كند طبعا مى بايست تمامى سيستم، تحول يافته وبه شكلى جديد با نظمى اصولى مدون گردد تا مطالب تازه در قالب جديد هضم وجذب شود. محقق ابوالقاسم نجم الدين جعفر بن حسن حلى (م 676) نگارنده شرايع الاسلام ومعتبر ومختصر النافع ونكت النهايه وتأليفات فقهى ديگر اين كار را به خوبى تمام انجام داد. او فقه شيخ الطائفه را به درستى تهذيب كرد وآراء وانظار وى را در مسائل مختلف از كتابهاى متعدد او گرد آورد ومرتب نمود، وفقه وى را به شكلى پخته ومنسجم وصولى مدون ساخت واعتبار آن را كه با انتقادات ابن ادريس خدشه دار شده بود بدان باز گرداند. او با آن انتقادات به سختى مقابله كرد واز روش ومكتب فقهى شيخ الطائفه در برابر آن دفاع نمود. نقش عمده محقق در فقه همين جمع وجور كردن وپيراستن وپخته ساختن فقه شيخ الطائفه


224 - ببينيد منتهى علامه: 4.

[ 53 ]

است. ترتيبى كه او در فقه به وجود آورد در تكامل وبه راه درست انداختن فقه شيعى نقش اساسى داشت. شاگرد او علامه حسن بن يوسف بن مطهر حلى (م 726) نيز همين راه را پيمود. او در چهار چوب فقه شيخ وترتيب محقق كوشش پيگيرى براى بسط وتنقيح فقه مبذول داشت وتأليفات فراوانى در فقه تطبيقى وتفريعى وتتبعى وتحقيقى به جاى گذارد كه همه پس از او مرجع فقهاء و مآخذ اصيل ومعتبر فقه شيعى بوده وهست واز آن جمله: مختلف الشيعه، تبصرة المتعلمين، تذكرة الفقهاء، منتهى المطلب، قواعد الاحكام، تحرير الاحكام الشرعيه، ارشاد الاذهان، نهاية الاحكام وتلخيص المرام. نقش مهم علامه در فقه واثر بازمانده از وى دو چيز است يكى تبسيط وتوسعه بى نظير بخش معاملات بر اساس استفاده از قواعد مشهور فن كه بيشتر از فقه اهل سنت گرفته شده وعلامه به خاطر آشنايى كامل با مبانى فقهى آنان توانست گسترش بى سابقه اى به مباحث تفريعى، وشقوق وفروع فقهى شيعى در آن ابواب دهد. ديگر آن كه او به دليل آشنايى كامل با رياضيات، در مباحث مربوط فقه از قواعد رياضى بهره فراوان برد ونخستين فقيه مشهور شيعى بود كه رياضيات را در فقه آورد (225). او همچنين با كارهاى رجالى خود وتدوين وگروه بندى روايات از نظر وضع وثاقت (226) به دقت ودرستى بنيادى فقه شيعى مدد بسيار نمود. همچنين با تهذيب اصول فقه از راه كتابهاى متعددى كه در اين فن نوشت كمك بسيارى به تنقيح مبانى وقواعد فقهى كرد وراه را براى استقلال كامل فقه واصول شيعى هموار ساخت. به هر حال فقه شيخ الطائفه كه در ميانه قرن پنجم خود را به عنوان مكتب پيروز وغالب بر جامعه علمى شيعه قبولاند در نيمه دوم قرن هفتم وآغاز قرن هشتم با تهذيب وتنقيح محقق وكوشش و تبسيط علامه به حد كمال خود رسيد وبهترين صورت آن در آثار اين دو دانشمند تجلى كرد. شاگردان وپيروان آن دو نيز همه در همين چهار چوب تكامل يافته فقهى كار مى كرده اند. مشهورترين آنان كه نام وآراء ايشان در مآخذ فقهى نقل مى شود عبارتند از: ابومحمد حسن بن ابى طالب يوسفى آبى، ابن ابى زينب، نگارنده كشف الرموز در 672. عميد الدين عبد المطلب بن محمد حسينى اعرجى (م 754) نگارنده كنز الفوائد فخر المحققين محمد بن حسن حلى (م 771) نگارنده ايضاح الفوائد وحاشيه ارشاد


225 - پيش از او معين الدين مصرى وسپس شاگرد وى نصير الدين طوسى از قواعد رياضى در خصوص مبحث ارث بهره گرفته و راه را براى علامه در آن مورد هموار ساخته بودند. 226 - اين ترتيب در اصل از استاد علامه، ابن طاووس است كه سپس به وسيله وى تحكيم شد وشيوع يافت.

[ 54 ]

5 - مكتب شهيد اول: پيش تر ديديم كه فقه شيعى به مثابه مجموعه اى مستقل از حديث در دوره دوم فقهى پديدار شد. متون فقهى بازمانده از آن دوره ودوره سوم نمودار سبك فقه سنتى شيعى است كه شيخ الطائفه نيز كتاب النهايه خود را چنان كه ديديم برهمان روال نگاشت. ليكن پس از آن باظهور كتابهاى مبسوط وخلاف كه به اسلوب فقه سنى وبر شالوده آن تدوين شده بود تغييراتى اساسى در شكل و محتواى فقه شيعى پديد آمد. ز نظر شكل، بافت عمومى فقه شيعى به هم خورد وبه صورت مخلوطى از دو سيستم درآمد. كتابهاى تفصيلى واستدلالى فقهى از اين پس معمولا مباحث را به روال مآخذ سنى طرح نموده و نخست انظار واستدلالات فقهاء سنى را در آن مسأله نقل مى كردند كه معمولا بر نقل كتاب الخلاف مبتنى بود. سپس نوبت به آراء واستدلالات فقهاء شيعى مى رسيد. آبى شاگرد محقق حلى ونگارنده كشف الرموز گويا يكى از نخستين كسان بود كه از پيروى اين روش دست كشيد و از نقل آراء واستدلالات فقهاء سنى در كتاب خود خوددارى كرد. شاگردان علامه حلى به خصوص فخر المحققين فرزند او در ايضاح الفوائد اين راه را تعقيب نمودند ونقل فتاوى وانظار و استدلالات فقهاء شيعى را جايگزين آراء واستدلالات فقهاء سنى ساختند. از نظر محتوا نيز تغييرات فقه شيعى چشمگير واساسى بود. تفريعات زيادى كه در مبسوط انجام گرفته والگوى فقه تفريعى شيعه گرديد، وتفريعات مشابهى كه بعدا در آثار علامه در بخش معاملات افزوده شد نوعا مأخوذ از فقه سنى، وبر اساس قواعد ومبانى اصول آن فقه بود كه با فقه شيعى تطبيق داده مى شد. از اين رو آموختن مبانى فقه سنى براى بررسى اجتهادى وتحقيقى مآخذ فقه شيعى گامى اساسى بود. شهيد اول، شمس الدين محمد بن مكى عاملى (م 786) باتنقيح قواعد واصول بنيادى فقه شيعى در كتاب القواعد والفوائد وديگر آثار خود، وبا به كار بستن عملى آن در متن فقه شيعى، اين محتوا را نيز تغيير داد وبدان شخصيت وهويت مستقل بخشيد. شهيد به كمك همين قواعد واصول، فقه شيعى را بسيار تبسيط نمود وآفاق تازه اى را به روى آن گشود. او در تفريعات تحقيقى وارزنده فقهى ابتكارات ونوآورى هاى بسيار دارد كه فقه او را از پيشينيان خود به طور كامل مشخص وممتاز مى سازد. آثار فقهى او مانند الفيه، نفليه، القواعد و الفوائد، البيان، الدروس الشرعيه، غاية المراد، ذكرى الشيعه واللمعة الدمشقية از مصادر ارزنده فقه شيعى ونمايانگر خصوصيات مكتب فقهى اوست. دانشمندان پس از او تا حدود يك قرن ونيم پيرو مكتب او بوده وگرچه تازه آوريهايى داشته اند اما

[ 55 ]

در اساس كار بيشتر بر شرح وبيان آراء وافكار او همت مى گماشته اند واز چهار چوب ترسيمى او پافراتر ننهاده اند. مشهورترين اين دانشمندان عبارتند از: ابن الخازن، زين الدين على بن حسن بن خازن حائرى (آغاز قرن نهم) ابن المتوج، احمد بن عبد الله بحرانى (م 820) نگارنده النهايه في تفسير الخمسمائة آية فاضل مقداد، مقداد بن عبد الله سيورى حلى (م 826) نگارنده كنز العرفان والتنقيح الرائع ابن فهد، احمد بن محمد بن فهد اسدى حلى (م 841) ونگارنده المهذب البارع والمقتصر و الموجز الحاوى ورسائل فقهى متعدد. شمس الدين محمد بن شجاع قطان حلى نگارنده معالم الدين في فقه آل ياسين (نيمه اول قرن نهم) مفلح بن حسين صيمرى (در گذشته پس از 887) نگارنده غاية المرام وكشف الالتباس و جواهر الكلمات. ابن هلال، على بن محمد بن هلال جزائرى (در گذشته پس از 909) ابراهيم بن سليمان قطيفى (در گذشته پس از 945) نگارنده ايضاح النافع شهيد دوم، زين الدين بن على بن احمد جبعى عاملى (م 966) نگارنده الروضة البهيه و روض الجنان ومسالك الافهام. 6 - فقه دوره صفوى: فقه دوره صفوى (907 - 1135) از نظر گرايش هاى حاكم بر آن ومكتب هايى كه در طول اين دو قرن ونيم بلكه تا نيم قرن پس از آن بر محيط علمى شيعى حكمفرما بود به سه بخش جدا تقسيم مى گردد كه گرچه از نظر تاريخى پس از يكديگر به وجود آمده اند ليكن در سيرزمان ودر ادامه كار، در كنار يكديگر فعاليت خويش را انجام داده وپيگيرى مى نموده اند: 1. مكتب محقق كركى - محقق دوم على بن حسين بن عبد العالى كركى (م 940) از شخصيت هاى بزرگ فقه شيعه است كه در سير تكاملى آن نقشى مهم داشته وبه خصوص در استوار ساختن مبانى فقه كوشش هاى اساسى نموده است. فقه كركى از دو نظر با فقه دوره هاى پيش تر فرق دارد. يكى آن كه او با قدرت علمى خويش مبانى فقه را مستحكم ساخت. مشخصه عمده فقه او استدلالات قوى در هر مبحث است. او هم دلايل وبراهين نظرات مخالف را به نحو عميق ودقيق مطرح ساخته وهم نظر خود را در هر مورد با استدلال محكم به كرسى نشانده است. در مكتب هاى پيش تر استدلالات فقهى چنين قوى نبوده و

[ 56 ]

به خصوص در مواردى كه چند استدلال براى يك مطلب آورده مى شد استدلالات ضعيف و سطحى، فراوان به چشم مى خورد. اين نكته مخصوصا در آثار برخى از فقهاء مشهور به خوبى جلب توجه مى كند. فرق ومشخصه ديگر فقه كركى، بذل توجه خاص به پاره اى مسائل است كه تغيير سيستم حكومتى وبه قدرت رسيدن شيعه در ايران به وجود آورده بود. مسائلى از قبيل حدود اختيارات فقيه، نماز جمعه، خراج ومقاسمه ونظائر آن كه پيش از اين تغيير به خاطر عدم ابتلاء، جاى مهمى در فقه نداشت اكنون مورد توجه بسيار قرار مى گرفت. كركى شخصا اين مسائل را در آثار فقهى خود مانند جامع المقاصد وتعليق الارشاد وفوائد الشرايع به تفصيل مورد بحث قرار داده ودر برخى از آنها رسائلى مستقل نيز نوشته است. بيشتر فقهاء ومجتهدان شيعه پس از كركى تا پايان دوره صفوى متأثر از روش فقهى او بوده اند چه مجموعه حقوقى عميق ومتين او را با استدلالات قوى ومحكم در برابر خود داشته اند. مشهورترين اين فقيهان كه نام وآراء ايشان در مآخذ فقهى نقل مى شود عبارتند از: حسين بن عبد الصمد عاملى (م 984) نگارنده العقد الطهماسبى ورسائل فقهى ديگر. عبد العالى بن على بن عبد العالى كركى (م 993) نگارنده شرح ارشاد. بهاء الدين محمد بن حسين عاملى (م 1030) نگارنده مشرق الشمسين وحبل المتين واثنى عشريات ومجامع عباسى. ميرداماد، محمد باقر بن شمس الدين محمد استرابادى (م 1040) نگارنده شارع النجاة سلطان العلماء، حسين بن رفيع الدين محمد مرعشى (م 1064) نگارنده حاشيه اى بر الروضة البهية محقق حسين بن جمال الدين محمد خوانسارى (م 1098) نگارنده مشارق الشموس جمال الدين محمد بن حسين خوانسارى (م 1125) نگارنده ء حاشيه اى بر الروضة البهيه فاضل هندى، محمد بن حسن اصفهانى (م 1137) نگارنده كشف اللثام والمناهج السويه 2. مكتب مقدس اردبيلى - محقق احمد بن محمد أردبيلى (م 993) نگارنده مجمع الفائدة والبرهان وزبدة البيان در فقه روشى كاملا مستقل ومخصوص به خود داشت كه مكتبى خاص به وجود آورد. مشخصه كار او اتكاء بر فكر واجتهاد تحليلى وتدقيقى بدون توجه به آراء وانظار پيشينيان بود. او اگر چه در اساس فقه تغيير وتحولى به وجود نياورد ليكن دقت هاى خاص وموشكافى ها، وروش آزاد وشجاعت حقوقى او مكتب وى را كاملا ممتاز ساخت. گروهى از بهترين فقهاء اين دوره پيرو روش اردبيلى ودنباله رو او هستند كه مشهورترين آنها اين چند نفرند:

[ 57 ]

محمد بن على موسوى عاملى (م 1009) نگارنده مدارك الاحكام وهداية الطالبين حسن بن زين الدين عاملى (م 1011) نگارنده معالم الدين ومنتقى الجمان. عبد الله بن حسين شوشترى (م 1021) نگارنده جامع الفوائد (227). محمد باقر بن محمد مؤمن سبزوارى، محقق (م 1090) نگارنده كتاب كفاية الاحكام و ذخيرة المعاد. نام ملا محسن فيض كاشانى، محمد بن مرتضى (م 1090) نگارنده الوافى ومعتصم الشيعه و مفاتيح الشرائع را نيز بايد به فهرست بالا افزود چه او اگر چه پيرو مكتب اخبارى بود ليكن روش آزاد يخواهانه مقدس اردبيلى را مى پسنديد ودر فقه اخبارى خود از همين روش حقوقى پيروى مى نمود. از اين رو در بسيارى موارد كه مقدس با فقهاء پيشين شيعه اختلاف نظر دارد او نيز مانند پيروان مقدس به خصوص سبزوارى وصاحب مدارك با وى همفكر است (228). صاحب جواهر، محمد حسن بن محمد باقر نجفى، فقيه بزرگ شيعى كه روش متهورانه وآزاد اين فقيهان و بى اعتنائى آنان را به آراء وافكار پيشينيان نمى پسندد از فيض وسبزوارى وصاحب مدارك به اتباع المقدس تعبير مى كند. علامه محمد باقر بن محمد تقى مجلسى (م 1110) نگارنده مرآت العقول وبحار الانوار نيز به آراء وبيانات اردبيلى وصاحب مدارك علاقمند بوده واز آن دو در آثار خود بسيار نقل نموده است. 3. اخباريان - مكتب اهل الحديث چنان كه پيش تر ديديم در اواخر قرن چهارم واوائل قرن پنجم به دست متكلمان شيعى در هم كوبيده شد. با اين همه معدودى از هواداران آن در گوشه و كنار باقى ماندند كه فعاليتى نداشتند وبه همين دليل نيز كسى كارى به كار آنان نداشت. تا آن كه در اوائل قرن يازدهم بارديگر اين مكتب به وسيله محمد امين استرآبادى (م 1036) بانگارش كتاب الفوائد المدنيه تجديد حيات يافت. زمينه مناسب براى احياى مكتب اهل الحديث به مرور از اوايل قرن دهم آماده شده بود. پيرامون نيمه اين قرن گرايشى كه خواستار آزادى بيشتر در فقه بود اندك اندك محبوبيت مى يافت. شهيد دوم رساله اى عليه پيروى از سلف وپيشينيان بدون تحقيق در استدلالات آنان نوشت. شاگردش حسين بن عبد الصمد عاملى، شيخ الاسلام در بار صفوى، همين راه را ادامه داد ورساله اى مشابه در همان موضوع نوشت كه در آن ادعا مى شد: اجتهاد تنها راه كشف احكام شرعى نيست. او در بيشتر آثار ديگر خود روش فقهاى شيعه را مورد انتقاد قرار داد، وآنان را به خاطر تقليد از


227 - اين فقيه خبر واحد را حجت نمى دانسته است. ببينيد روضة المتقين 1: 20. 228 - به عنوان يك نمونه رجوع شود به جواهر الكلام 16: 71.

[ 58 ]

پيشينيان ملامت كرد. اندكى پس از او عبد النبى بن سعد جزائرى روش مكتب اصولى را در كتاب الاقتصاد في شرح الارشاد خود (نوشته شده به سال 1015) مورد انتقاد قرار داد. ميرزا حبيب الله صدر در نيمه اول همين قرن گفته بود كه در زمان او ديگر مجتهدى در ايران وعراق نمانده است. مقدس اردبيلى چنان كه پيشتر اشاره شد در مواردى كه اقوال فقهاى پيشين با برخى از روايات مخالفت داشت هرگز ترديدى در رد نظرات فقهاى سلف به خود راه نمى داد. شاگردان او مانند سيد محمد عاملى صاحب مدارك از همين روش پيروى كردند. ملا عبد الله شوشترى در اوايل قرن يازدهم سهم مهمى در احياى علم حديث داشت. حسن بن زين الدين عاملى صاحب معالم نيز در همين زمان از راه تأليفاتى مانند منتقى الجمان وتحرير طاوسى به اين احياء كمك كرد. بسيارى آثار ديگر در نيمه اول قرن يازدهم در علم حديث وعلوم وابسته بدان نوشته شد كه بيشتر از تعليمات ملا عبد الله شوشترى مايه مى گرفت. موضوعاتى از قبيل حجيت اخبار آحاد در فقه مجددا مورد بحث فقهاى واقع مى شد. ارزش منطق وفلسفه حتى بيش از اين مورد ترديد قرار گرفته بود. عواملى از اين قبيل سهم مهمى در پيدايش موج جديد گرايش اهل الحديث ودر توسعه سريع آن داشت. اين گرايش كه اين بار با نام سابقه دار ديگر خود اخبارى شناخته مى شد مانند سلف خويش روش اجتهاد وتفكر تعقلى وتحليلى را در فقه شيعى محكوم مى نمود وبه پيروى از ظواهر احاديث مذهبى دعوت مى كرد. امين استرابادى در كتاب مزبور با استدلالاتى حجيت عقل را براى كشف حقائق مورد ترديد قرار داد واصول فقه شيعى را كه بر اساس استدلالات وتحليلات عقلى بنا گرديده است به شدت رد كرد. اين گرايش از نظر مبانى ومعتقدات تقريبات برابر بود با گرايش افراطى تر مكتب اهل الحديث كه تمامى احاديث مذهبى را معتبر مى پنداشت وقدرت نقادى درست همان احاديث را نيز فاقد بود (229). امين استرآبادى در استدلالات خود بر عدم اعتبار وخط پذيرى منطق ارسطوئى كه اساس اجتهاد و استدلالات فقهاى مكتب اصولى را تشكيل مى داد تكيه مى كرد. مهمترين مورد اختلاف ميان دو گرايش اصولى واخبارى در مكتب فقهى شيعه همين مسأله اعتبار يا عدم اعتبار عقل در مباحث مذهبى بود، هر چند در همين زمان بسيارى از موارد اختلاف نظر ديگر نيز كه بيشتر در همين رابطه بود ميان دو گرايش وجود داشت. گرايش اخبارى از دهه چهارم قرن يازدهم در نجف وساير مراكز علمى بين النهرين نفوذ كرد


229 - ببينيد الفوائد العتيقه بهبهانى: 436 - 438 / روضات 1: 127 - 130.

[ 59 ]

وبه زودى مورد پيروى بيشتر فقهاء آن سامان قرار گرفت (230). سپس در ايران نيز به مرور از ميانه و نيمه دوم قرن مزبور هوادارانى يافت وبسيارى از فقهاء در شهرستانهاى مختلف از آن جانبدارى كردند (231). حوزه اصفهان كه بزرگ ترين مركز علمى شيعه در آن ادوار بود بيشتر در دست اصوليان بود هر چند مجلسى اول متمايل به اخبار يگرى بود (232) ومجلسى دوم خود مى گويد كه روش اوحد وسطى ميان اخباريان واصوليان است (233). زين الدين على بن سليمان بن درويش بن حاتم قدمى بحرانى (م 1064) اين گرايش را از ايران به بحرين برد (234). در آن ادوار كار اين گرايش هنوز به افراط زياد نرسيده بود. با اين همه در گيرى ميان اخباريان واصوليان از اواخر همين قرن پديدار گرديد (235). اخبار يگرى از دهه هاى نخستين قرن دوازدهم برهمه مراكز علمى شيعه در ايران وعراق غلبه كرد وچند دهه فقه شيعى را در تصرف انحصارى خود داشت. تا در نيمه دوم اين قرن - چنان كه اندكى بعد خواهيم ديد - مجددا در برابر گرايش اصولى به سختى شكست خورد واز ميدان بيرون رفت. مركز اصلى اين گرايش در اين دوره بحرين بود وپس از زوال اخبار يگرى در ايران وعراق، همچنان در آن منطقه باقى ماند كه تا به امروز در آن ديار مسلط ومتبع است. فقهاء اخبارى كه در نيمه دوم قرن يازدهم تا پايان قرن بعد صاحب انظارى مخصوص به خود بوده ودر فقه نا مبردارند تنى چند بيش نيستند كه از آن ميان ملا محسن فيض كاشانى ويوسف بن احمد بحرانى نگارنده الحدائق الناضره (م 1186) با داشتن روشى معتدل مقامى ارجمند دارند. محمد بن الحسن الحر العاملى (م 1104) نگارنده وسائل الشيعه نيز از بزرگان پيروان اين روش است. نام چند تن ديگر از سرآمدان گرايش اخبارى چنين است. خليل بن غازى قزوينى (م 1088) نگارنده دو شرح بر كافى نعمت الله بن عبد الله جزائرى (م 1112) نگارنده غاية المرام وكشف الاسرار سليمان بن عبد الله بحرانى ماحوزى (م 1121)


230 - ببينيد لوامع صاحبقرانى 1: 16 / روضات 1: 137. 231 - ببينيد روضة المتقين 1: 21. 232 - لوامع صاحبقرانى 1: 16 / و 30 / روضات 1: 136 - 137 و 2: 119. 223 - رساله سيروسلوك مجلسى دوم: 53 ر. نيز ببينيد زاد المعاد: 557 - 558 ذيل سخن از خمس وانفال (نيز حدائق 12: 268 كه همين عبارت مورد استناد را از زاد المعاد ترجمه ونقل كرده است). 234 - لؤلؤة البحرية: 13 / قصص العلماء: 277 / ذريعه 15: 76. مقصود از بحرين طبعا مدلول قديم اين نام است. مركب از جزيرة بحرين ومنطقه قطيف واحساء در شمال شرقى شبه جزيره عربى. 235 - ببينيد روضات 1: 134 - 135. نيز رساله السهام المارقه شيخ على نواده شهيد دوم: 7 پ 10 ر.

[ 60 ]

عبد الله بن صالح سماهيجى بحرانى (م 1135) 7 - مكتب وحيد بهبهانى: چنان كه ديديم مكتب اخبارى در نيمه نخستين قرن دوازدهم بر مراكز علمى شيعه چيره شد و نظر به دشمنى سختى كه آن مكتب با علم اصول فقه داشت اين دانش در حوزه هاى فقه شيعه به طور كلى متروك ماند. در بررسى تاريخ فقه شيعى در ميانه قرن مزبور به نام هيچ فقيه اصولى مهمى از پيروان مكاتب فقهى كركى يا اردبيلى بر خورد نمى كنيم. تنها يكى دو تن از اين رده در گوشه وكنار شهرهاى دور از مراكز علمى بوده اند كه معمولا حوزه هاى تدريس كوچك وگمنامى داشته اند. در نيمه دوم قرن مزبور يك دانشمند بزرگ شيعى كه داراى نبوغى خاص در استدلال وتحليل وتفكر عقلانى بود بساط مكتب اخبارى را پس از سالها حكومت بلا منازع بر فقه شيعى درهم پيچيد ومكتب خاص خود را به جاى آن نشاند. اين دانشمند وحيد بهبهانى، محمد باقر بن محمد اكمل (م 1205) است كه آثار ورسائل فقهى بسيارى از او در دست است از آن جمله الفوائد الحائرية و شرحى بر مفاتيح الشرايع فيض. شرايط لازم براى چنين تغيير وتحول تا حدود زيادى وسيله تنى چند از دانشمندان اخبارى در ميانه قرن دوازدهم فراهم شده بود. دانشمندانى مانند سيد صدر الدين محمد بن محمد باقر همدانى (در گذشته پس از 1151) در شرح وافيه، شيخ يوسف بن احمد بحرانى (م 1186) در مقدمه حدائق، مهدى بن محمد صالح فتونى عاملى (م 1183) در ديباچه نتائج الاخبار (236)، محمد بن على مقابى بحرانى (زنده در 1169) در مقدمه نخبة الاصول (237) وديگران (238) بمرور برخى از استدلالات اصوليان را پذيرفته، وپاره اى از روشهاى اخباريان را مورد نقد قرار دادند، واز روشى ميانه تر ومعتدلتر پيروى كردند. نوشتن رساله ها در رد ونقد مسلك اخبارى ومبانى آن حتى پيش از ميانه اين قرن آغاز شده بود. فقه وحيد بهبهانى نخستين فقه شيعى است كه قواعد اصول فقه در آن به درستى، إعمال شده و اين خود مشخصه اصلى آن است. وحيد در تأسيس اين روش فقهى واحياء علم اصول كوشش فراوان نمود ورنج بسيار برد ومكتب علمى او كه نمونه يك حقوق منطقى پيشرفته، باسيستم


236 - ببينيد: ذريعه 24: 42. 237 - ايضا 24: 93. 238 - از باب نمونه رجوع شود به همان مأخذ 21: 402.

[ 61 ]

حقوقى قوى وهماهنگ واستوار است با هيچ مكتب پيشين قابل مقايسه نيست. وحيد شاگردان وپيروان مبرز ونخبه اى داشت كه روش او را به درستى حفظ كردند وفقه شيعى را به سوى تكامل به پيش بردند. مشهورترين آنان عبارتند از: محمد مهدى بن مرتضى طباطبائى، بحر العلوم (م 1212) نگارنده المصابيح جواد بن محمد حسينى عاملى (م 1226) مؤلف مفتاح الكرامه جعفر بن خضر جناجى نجفى، كاشف الغطاء (م 1228) نگارنده كشف الغطاء على بن محمد على طباطبائى كربلائى (م 1231) نگارنده رياض المسائل ابوالقاسم بن حسن گيلانى قمى (م 1231) نگارنده جامع الشتات وغنائم الايام و مناهج الاحكام. اسد الله بن اسماعيل شوشترى كاظمى (م 1234) نگارنده مقابس الانوار. محمد بن على طباطبائى مجاهد (م 1242) نگارنده المناهل والمفاتيح. احمد بن محمد مهدى نراقى (م 1245) نگارنده مستند الشيعه ومناهج الاحكام. محمد باقر بن محمد نقى موسوى، حجة الاسلام شفتى (م 1260) نگارنده مطالع الانوار حسن بن جعفر كاشف الغطاء نجفى (م 1262) نگارنده انوار الفقاهة. محمد حسن بن محمد باقر نجفى (م 1266) نگارنده جواهر الكلام 8 - مكتب شيخ انصارى: آخرين تحول اساسى كه در فقه شيعى روى داده وموجب پيدايش مكتبى نو گرديد تحرير و تنقيح اصولى وفقهى، وروش بسيار دقيق علمى شيخ مرتضى بن محمد امين انصارى (م 1281) بود كه چهره ء فقه شيعه را به كلى دگرگون ساخت. شيخ انصارى مباحث اصول عملى اصول فقه را به ميزانى شگرف تبسيط كرد وبا موشكافى ها ودقت هاى بى نظير آن را به شكل فنى بسيار ظريف در آورد وبر اساس علمى مستحكم بنياد نهاد. سپس فقه را به خصوص در مبحث معاملات بر همان روش اصولى تفريع نمود. نتيجتا مجموعه فقهى وى به شكلى چنان دقيق وظريف در آمد كه بالكل ناسخ ما سبق گرديد. از اين رو در بيشتر مباحثى كه از شيخ انصارى بحثى مكتوب به جاى مانده است نوشته ها ومآخذ پيشين در آن باب بالمره منسوخ است. مكتب شيخ انصارى تا كنون بر جوامع علمى شيعه حكمفرماست وبا وجود پيدايش شخصيتهاى بزرگ حقوقى در فقه شيعى، طرح كلى كه وى پايه ريزى كرد تا به اين روزگار تغيير نكرده و

[ 62 ]

همچنان اساس كار فقه واصول فقه شيعى است. كتابهاى او مانند رسائل در اصول، مكاسب و كتابها ورسائل گوناگون در فقه همواره مورد مراجعه وبحث وتدريس است. مهم ترين شاگردان وپيروان مكتب او كه تا كنون جريان فقهى وحقوقى شيعى را رهبرى كرده اند عبارتند از: حبيب الله بن محمد على رشتى (م 1312) نگارنده الالتقاطات محمد حسن بن محمود حسينى، ميرزاى شيرازى (م 1312) رضا بن محمد هادى همدانى (م 1322) نگارنده مصباح الفقيه محمد كاظم بن حسين خراسانى، آخوند (م 1329) نگارنده حاشيه اى بر مكاسب محمد كاظم بن عبد العظيم يزدى طباطبائى (م 1337) نگارنده العروة الوثقى وحاشيه اى بر مكاسب محمد تقى بن محب على شيرازى (م 1338) نگارنده حاشيه اى بر مكاسب على بن عبد الحسين ايروانى نجفى (م 1354) نگارنده حاشيه اى بر مكاسب محمد حسين بن عبد الرحيم نائينى (م 1355) عبد الكريم بن محمد جعفر حائرى يزدى (م 1355) نگارنده كتاب الصلاة ضياء الدين محمد عراقى (م 1361) نگارنده شرح التبصره محمد حسين بن محمد حسن اصفهانى كمپانى (م 1361) نگارنده حاشيه اى بر مكاسب ابوالحسن بن محمد موسوى اصفهانى (م 1365) مؤلف وسيله النجاة حسين بن على طباطبائى بروجردى (م 1380) محسن بن مهدى طباطبائى حكيم (م 1391) نگارنده مستمسك العروة الوثقى ونهج الفقاهه فقهاء معاصر مكتب شيعى نيز همه از پيروان روش فقهى شيخ انصارى مى باشند.

[ 63 ]

قسمت دوم بخشى از اهم منابع فقه

[ 65 ]

از آنجا كه فقه - همدوش كلام - بيش از هر موضوع ديگرى در ادبيات مذهبى شيعى مورد بحث قرار داشته، وآثار بيشمارى در زمينه آن نوشته شده است، تهيه يك فهرست جامع از آثار فقهى شيعى مستلزم نوشتن مجلداتى است. طبق معمول در ساير زمينه هاى ميراث فرهنگى شيعه، بيشتر آثارى كه دانشمندان شيعى در اين باب نوشته اند از ميان رفته است. بسيارى ديگر از اين گونه آثار به صورت نسخ خطى نادر در مجموعه هاى شخصى ومالكيت خصوصى افراد است كه عملا استفاده از آن را غير ممكن ساخته است. علاوه بر اين، در ميان آثار بازمانده وقابل دسترسى هم تنها تعداد كمى به عنوان مأخذ در بحثهاى علمى وكتب فقهى مورد استناد وتوجه قرار مى گيرد، چه، در اين گونه بحثها وكتابها بيشتر به نظرات گروهى از دانشمندان نامور توجه مى شود كه آثارى عمده در فقه به جاى نهاده، ودر كار خود ابتكار ونوآورى داشته اند. نام ومعلوماتى را كه در حال حاضر در باب آن گونه آثار گمشده، غير قابل دسترسى يا غير شايع در دست داريم، مى توان، در مجلدات الذريعة يافت. فهرستى كه پس از اين سطور به عنوان قسمت دوم اين اثر از نظر خوانندگان خواهد گذشت ليست منتخبى است از برخى كتابهاى موجود وقابل دستيابى در زمينه فقه شيعه كه در دو بخش تنظيم شده است: در بخش نخست اهم آثار فقه استدلالى - اعم از متون جامع وتك نگارى ها - كه وسيله دانشمندان مشهور شيعى نوشته شده است ذكر مى شود. بيشتر اين دانشمندان كسانى هستند كه در مآخذ فقهى به آثار آنان استناد واز آن نقل مى گردد. در مورد دانشمندان قرن دوازدهم به بعد بيشتر رسائل مفردى كه در مسائل مورد اهميت نوشته اند ذكر شده، واز ذكر مجاميع فقهى بسيار اين دوره ها كه فهرست آنها خود كتابى حجيم خواهد شد، جز در مورد برخى آثار اهم خود دارى شده است در بخش دوم تعدادى از رسائل عمليه كه بيشتر به فارسى نوشته شده است به عنوان نمونه

[ 66 ]

ياد مى شود. اين هر دو بخش بر اساس ترتيب تاريخى، با توجه به تاريخ وفات مؤلفان تنظيم گرديده است. چند نكته ديگر درين فرصت بايد تذكر داده شود: 1) تنها آثار فقهى صرف در اين فهرستها ذكر مى شود. آثار علمى به معناى اخص در باب مسائلى مانند وقت وقبله وكرو اوزان ومقادير وارث ووصايا كه بيشتر جنبه رياضى دارد، همچنين كتابها در باب دعاء ومستحبات واسرار عبادات كه بيشتر اخلاق اسلامى است، يا آثارى كه در باب مسائل اجتهاد وتقليد نوشته شده كه بيشتر مربوط به اصول فقه است در اين ليستها نيامده است. 2) تنها آثارى كه چاپ شده ويا اگر هنوز به صورت مخطوط باقى است نسخى از آن در كتابخانه ها ومجموعه هايى است كه قابل دسترسى است در اين فهرست ها ياد گرديده است، چنانكه در بالا گذشت. 3) نسخ خطى كه براى هر اثر ذكر مى شود در بيشتر موارد بر اساس قدمت آنها ذكر گرديده است، والبته در مورد آثار قرن نهم به بعد، اگر در يك كتابخانه بيش از يك نسخه وجود داشته براى احتراز از تكرار اسم كتابخانه نسخ متأخرتر پس از نسخه اقدم ذكر شده است. پس ترتيب تاريخى در واقع ميان نسخى است كه در اول هر سطر پس از نام كتابخانه مأخذ ذكر مى شود. در مورد كتابهاى شايع كه نسخ بسيارى از آن در دست است. تنها اقدم واهم نسخ ياد گرديده است. 4) كليه تواريخ در اين بخش، هجرى قمرى، وزبان كليه آثار، عربى است مگر آنكه تصريح به خلاف شده باشد. 5) نام كتابخانه ها به صورت اختصارى ذكر شده، ونام كامل ومشخصات فهرست هر يك در پايان كتاب در بخش مآخذ آمده است.

[ 67 ]

اهم آثار در فقه استدلالى صدوق (م 381) 1 - المقنع، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهية) و 1377. چند نسخه: آستان قدس 2620، از قرن يازدهم (فهرست 2: 126). حقوق 1 / 216 ج، مورخ 1217 (فهرست: 478) مجلس 2 / 5852، مورخ 1234 (فهرست 17: 263) مرعشى 1 / 2219، مورخ 1247 (فهرست 6: 208) مجلس 1272، از قرن سيزدهم (فهرست 4: 97) دار الكتب 20034 (فهرست 3: 102) 2 - الهداية. چاپ تهران، 1276 (در همان مجموعه) و 1377 (همراه مقنع). چند نسخه: نجف - مدرسه بروجردى مورخ 687 (ذريعه 15: 175) لوس آنجلس 3 / 1243، مورخ 776 (فهرست: 718) فيضيه 2 / 1702، مورخ 1086 (فهرست 3: 119) گوهرشاد 1601، از قرن يازدهم (فهرست: 433) مطهرى 5 / 5553، مورخ 1126 (فهرست 5: 755) الهيات مشهد، ميكروفيلم 93 از نسخه اى مورخ 1238 (فهرست 1: 230)

[ 68 ]

گوهرشاد 2 / 722، مورخ 1244 (فهرست 1: 432) مرعشى 2 / 2219، مورخ 1247 (فهرست 6: 208) حقوق 2 / 216 ج، از قرن سيزدهم (فهرست 4: 101 - 102) برلين 1779.) Sezgin I. P 845 (Qu ديوان هند 4632 (همان مأخذ وهمان جا) 3 - كتاب في الفقه، شايد اركان شرايع الاسلام او. نسخه: مرعشى 12 / 3694 (فهرست 10: 95) * شيخ مفيد (م 413) 4 - أحكام النساء نسخه ها: كاشانى 4، مورخ 714 (فهرست: 47) مرعشى 1 / 243، پيش از 888 (فهرست 1: 267) مجلس 10 / 8 امام جمعه خوئى، از قرن يازدهم (فهرست 7: 5 - 6) مرعشى 1 / 78، از قرن سيزدهم (فهرست 1: 89) حكيم 998 (فهرست 1: 36) مدينة العلم (فهرست: 281) 5 - الاشراف في عامة فرائض أهل الاسلام، (ببينيد كنز الفوائد كراجكى: 225) نسخه ها: مرعشى 4 / 243، از قرن 7 - 8 (فهرست 1: 267) كاشانى (فهرست: 67) مرعشى 4 / 78، از قرن سيزدهم (فهرست 1: 90) مجلس 13 / 8 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 14)

[ 69 ]

6 - الاعلام في ما اتفقت عليه الامامية من الاحكام، چاپ نجف - 1372 نسخه ها: دانشگاه 3 / 1476، مورخ 1113 (فهرست 8: 128) نجف - صاحب الذريعة، مورخ 1320 (فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه تهران 1: 676) 7 - جوابات المسائل النيسابورية نسخه: مرعشى (ذريعه 5: 240) 8 - العويص في الفقه نسخه ها: مرعشى 12 / 243، پيش از 888 (فهرست 1: 269) مرعشى 4 / 4634، مورخ 921 (فهرست 12: 199) دانشگاه 8 / 6963، از قرن دهم (فهرست 16: 413) پرينستون 2 / 1399 سرى جديد، از قرن 10 - 11 دانشگاه 1 / 1045، پيش از 1056 (فهرست 5: 1947) مرعشى 9 / 177، مورخ 1056 (فهرست 1: 285) دانشگاه 9 / 7177، قرن يازدهم (فهرست 16: 475) مرعشى 4 / 3719، مورخ 1180 (فهرست 10، 119) وزيرى، مورخ 1249 (نشريه 4: 397) ملك 2 / 2844 مرعشى 11 / 78، 2 / 3694 (فهرست 1: 93، 10: 92) گوهرشاد 1 / 1090، قرن سيزدهم (فهرست: 353) مجلس 20 / 8 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 196) گلپايگانى 2 / 2248 (فهرست 3: 208) مدينة العلم (فهرست: 281)

[ 70 ]

نلخيص. با نام " منتخب مسائل العويص " نسخه: مجلس 4900، قرن يازدهم (فهرست 14: 96) ترجمه فارسى از ابوالقاسم بن محمد كاظم حسينى موسوى نسخه: دانشگاه 1 / 4419، مورخ 1315 (فهرست 13: 3381) 9 - المسائل التى سألها الشيخ ابوجعفر الطوسى نسخه: مجلس 3 / 5643، مورخ 728 (فهرست 17: 97) 10 - المقنعة، چاپ تبريز - 1274 چند نسخه: آستان قدس 2618، بسيار كهن (فهرست 2: 125) آستان قدس 2619، مورخ 955 (همان جا) ملك 5883، قرن دهم (فهرست 1: 727) فيضيه 1272، قرن 10 - 11 (فهرست 1: 269) آستانه قم 6004، مورخ 1018 (فهرست: 193) امام جمعه زنجان، مورخ 1050 (فهرست: 131) مطهرى 2665، مورخ 1065 (فهرست 1: 534) رضويه 28، مورخ 1072 (فهرست: 36) دانشگاه 6696، مورخ 1076 (فهرست 16: 335) مجلس 3288، مورخ 1080 (فهرست 10: 911) مرعشى 236، پيش از 1084 (فهرست 1: 261) ادبيات 3 / 24 امام جمعه كرمان، قرن يازدهم (فهرست: 25) مرعشى 815، قرن يازدهم (فهرست 3: 14) مجلس 3359، قرن دوازدهم (فهرست 10: 1185)

[ 71 ]

11 - الموجز = (الايجاز...) في المتعة نسخه ها: آستان قدس 2427 (فهرست 2: 67) واتيكان 2 / 720 عربى (فهرست 1: 68) - تلخيص آن از محقق كركى (م 940) نسخه ها: دانشگاه 4 / 2888 (فهرست 10: 1733) ملك 4 / 804 (فهرست 5: 182) 12 - رسالة في تحريم ذبايح أهل الكتاب نسخه ها: مطهرى 7 / 2533 (فهرست 4: 546) دانشگاه 21 / 6914 (فهرست 16: 398) برلين 10276، برگ 43 پ، 47 (550.) Sezgin , I , P مرعشى 1 / 3694 (فهرست 10: 92) 13 - رسالة في الرد على أصحاب العدد، چاپ قم - 1398 (ضمن در المنثور على بن محمد عاملى 2: 122 - 134) چند نسخه منتخب: مرعشى 8 / 243، 15 / 255، 8 / 78 (فهرست 1: 92، 268 و 285) مجلس 17 / 8 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 184: 185) * شريف مرتضى (م 436) 14 - الانتصار، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهية) و 1315، نجف - 1392. نسخ اقدم:

[ 72 ]

مرعشى 3598، مورخ 591 (فهرست 9: 378) آستان قدس 2234، مورخ 594 (فهرست 2: 8) مرعشى 3649، مورخ 897 (فهرست 10: 46) دانشگاه 3244، قرن 9 - 10 (فهرست 9: 2203) وزيرى 656، مورخ 920 (فهرست 2: 564) بغداد - معهد الدراسات الاسلامية العليا 1305، مورخ 948 (فهرست: 113) لوس آنجلس 1195 م، مورخ 964 (فهرست: 156) پرنيستون 2 / 1279 سرى جديد، مورخ 972 آستان قدس 2699، مورخ 983 (فهرست 5: 367) مرعشى 981، مورخ 984 (فهرست 3: 174) دانشگاه 5377، مورخ 987 (فهرست 15: 4226) الهيات 77 مورخ 993 (فهرست 1: 464) - تلخيص از نظام الدين سليمان بن حسن صهرشتى (اواخر قرن پنجم) نسخه: آستان قدس 2849 (فهرست 5: 490) 15 - جمل العلم والعمل، چاپ نجف - 1387 چند نسخه منتخب: مرعشى 2 / 1945، مورخ 817 (فهرست 5: 310) فيضيه 3 / 1968، مورخ 1023 (فهرست 3: 157) مجلس 14 / 5187، مورخ 1234 (فهرست 16: 11 - 12) دانشگاه 920، 5242 (فهرست 6: 1843، 15: 4174) دار الكتب 19908، 20037 (فهرست 1: 221) - شرح بخش فقهى كتاب از قاضى عبد العزيز بن براج (م 481)، چاپ مشهد - 1394. چند نسخه منتخب: دانشگاه 3 / 920، 1 / 1005 (فهرست 5: 1936) مجلس 1 / 167 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 154) آستان قدس 7859 (فهرست الفبايى: 862)

[ 73 ]

مرعشى 3 / 441 (فهرست 2: 43) حسينيه شوشتريها (ذريعه 13: 178) 16 - جوابات المسائل الموصلية (الثانية، الثالثة)، چاپ قم - 1406 (در مجموعه رسائل الشريف المرتضى) نسخه ها: آستان قدس 4 / 1448، مورخ 676 (فهرست 2: 38) مجلس 3 / 2819، مورخ 1125 (فهرست 10: 129) مدينة العلم، مورخ 1227 (فهرست: 288) حكيم 438، مورخ 1334 (فهرست 1: 32) نجف - صاحب الذريعة (فهرست مكيروفيلمهاى دانشگاه تهران (1: 574) 17 - جوابات المسائل التبانيات، چاپ شده در همان مجموعه. نسخه ها: به ترتيب بالا وهمراه جوابات موصلية در همان نسخ (جز نسخه مجلس) 18 - جوابات مسائل اهل ميافارقين، چاپ شده در همان مجموعه. نسخه ها: به ترتيب بالا وهمراه رساله ها، واضافه برآن در: ملك 11 / 2706 دانشگاه 2144، مورخ 983 (فهرست 9: 815) ملى 6 / 1943 عربى، مورخ 1085 (فهرست 10: 618) - ترجمه فارسى آن از محمد حسين بختيارى كوه سرخى. چاپ شده در نامه آستان قدس 31: 36 - 57. 19 - جوابات المسائل الرسيات (الاولى، الثانيه)، چاپ شده در همان مجموعه. نسخه ها: مجلس 5 / 5187 (فهرست 16: 7)

[ 74 ]

آستان قدس 2646 (فهرست 2: 134) مطهرى 2 / 2533 (فهرست 5: 562) دانشگاه 10 / 6914 (فهرست 16: 398) ودر مجاميع مدينة العلم وحكيم وصاحب الذريعة به شرح بالا 20 - جوابات المسائل الرازيات، چاپ شده در همان مجموعه نسخه ها: دانشگاه 4 / 2319، مورخ 1075 (فهرست 9: 949) آستان قدس 2429 (فهرست 2: 67) مرعشى 5 / 3694 (فهرست 10: 93) ودر مجاميع مدينة العلم وحكيم وصاحب الذريعه به شرح بالا 21 - جوابات المسائل الطرابلسيات (الثانيه، الثالثه)، چاپ شده در همان مجموعه. نسخه ها: مطهرى 8 / 2533، مورخ 1101 (فهرست 5: 560) مجلس 8 و 13 / 5187 (فهرست 16: 8 - 11) دانشگاه 22 / 6914، 6166 (فهرست 16: 311 و 398) ودر مجاميع مدينة العلم وحكيم وصاحب الذريعه به شرح بالا 22 - المسائل الناصريات، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهية) نسخه ها: آستان قدس 2646، مورخ 1093 (فهرست 2: 134) فيضيه 1806، قرن يازدهم (فهرست 1: 242) ملك 1 / 2844 دانشگاه 1 / 6930، 14 / 6914 (فهرست 16: 398 و 404) مجلس 2 / 4326، 6 / 5187 (فهرست 12: 20، 16: 18) مرعشى 5 / 2219 (فهرست 6: 209) مطهرى 3 / 2533، از روى نسخه مورخ 574 (فهرست 5: 562)

[ 75 ]

كاشان - رضوى 1 / 73 (فهرست: 39) حقوق 4 / 216 ج (فهرست: 459) وزيرى 2226 (فهرست 4: 1208) گلپايگانى 2 / 1043 (فهرست 2: 223) 23 - متفردات الامامية (110 مسأله) نسخه ها: ملك 5 / 593 (فهرست 5: 93) دانشگاه 5 / 1080 (فهرست 3: 612) - ترجمه فارسى از محمد صادق بن محمد على سركانى (زنده در 1033) نسخه: وزيرى (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران 1: 703) 24 - المسائل التى انفردت بها الامامية (9 مسأله) نسخه: ملك 6 / 593 (فهرست 5: 94) 25 - شتات الفوائد والمسائل، مشتمل بر: * المسائل النيليات * المسائل الرمليات * المسائل الواسطيات * مسألة في المسح على الخفين * مسألة في العمل مع السلطان * مسألة في نكاح المتعة * مسألة في الطلاق الثلاث بلفظ واحد * مسألة افتقار النكاح إلى القبول الصريح ومسائل متفرق ديگر نسخه ها:

[ 76 ]

ملك 7 / 593، مورخ 1125 (فهرست 5: 94) برلين 40. Pet، مورخ 1149 (فهرست 4: 347) مجلس 11 / 5187، مورخ 1234 (فهرست 16: 10) پرنيستون 2751 يهودا، قرن دوازدهم (فهرست: 137) كاشان - حسن عاطفى (نشريه 11 - 12: 953) مطهرى 1 / 2524 از روى نسخه اى مورخ 574 (فهرست 5: 557 - 559) حكيم 432 (فهرست 1: 33) نجف - صاحب الذريعه (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران 1: 575 / ذريعه 20: 389) 26 - مسائل پراكنده ديگر كه در نسخه هاى زير آمده است: دانشگاه 6 و 7 / 1080 (فهرست 3: 613) آستان قدس 1448 (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران 1: 589 / ذريعه 20: 389) 27 - رسالة في الرد على اصحاب العدد = رساله في نصرة القول بالرؤية نسخه ها: آستان قدس 3 / 1448 (فهرست 2: 38) دانشگاه 4 / 1080 (فهرست 3: 612) ملك 4 / 593 (فهرست 5: 93) نجف - صاحب ذريعه (ذريعه 10: 185) * ابوالصلاح حلبى (م 447) 28 - الكافى في الفقه، چاپ قم - 1404 نسخه ها: ملى 2 / 863 عربى (فهرست 8: 367) مجلس 113، 3 / 67 امام جمعه خوئى، 3544، 1 / 4325 (فهرست 4: 84، 7: 226، 10: 1506، 12: 19)

[ 77 ]

الهيات 1 / 452 د (فهرست 1: 302) ملك 2647 (فهرست 1: 582) آستان قدس 2540، 7857 (فهرست 2: 42، 10: 276) مرعشى 1 / 441، 3894 (فهرست 2: 42، 10: 276) گلپايگانى 1852 (فهرست 3: 80) نجف - مدرسه بروجردى (فهرست: 29) حكيم 1 / 96 (نشريه 5: 425) مفتاح 1 / 208 (فهرست: 228) * سلار بن عبد العزيز (م 448) 29 - المراسم العلوية والاحكام النبوية، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهيه)، بيروت - 1400 نسخ اقدم: دانشگاه 701، مورخ 675 (فهرست 5: 2014) چستربيتى 3878، مورخ 677 (فهرست 4: 45 - 46 / فهرس المخطوطات المصورة 1: 337) الهيات مشهد 2 / 792، مورخ 691 (فهرست 1: 284) آستان قدس 2658، مورخ 702 (فهرست 2: 138) مرعشى 2 / 2933، قرن نهم (فهرست 10: 316) مرعشى 3 / 4634، مورخ 921 - تلخيص از محقق حلى (م 676) نسخه: حكيم (ذريعه 20: 207) * شيخ طوسى (م 460) 30 - الاقتصاد، چاپ قم - 1400.

[ 78 ]

نسخه ها: دانشگاه 10 / 920 (فهرست 5: 1783) وميكروفيلم 2969 (فهرست 1: 285) ملى 5 / 1922 عربى (فهرست 10: 593) امير المؤمنين (ياد نامه شيخ طوسى 3: 622) حكيم 472 (همان جا) دار الكتب 20304 (فهرست 1: 96) مرعشى 11 / 3694 (فهرست 10: 95) لوس آنجلس 4 / 1339 م (فهرست: 725) آستان قدس 14165 (يادداشت آقاى سيد عبد العزيز طباطبائى) 31 - الجمل والعقود، چاپ تهران - بى تاريخ (عكس نسخه اى مورخ 789)، مشهد - 1389، قم - 1403 (در مجموعه رسائل شيخ طوسى) نسخه اقدم: الهيات مشهد 1 / 792، مورخ 691 (فهرست 1: 284) مجلس 10 / 4953، مورخ 760 (فهرست 14: 229) مجلس 6 / 6342، مورخ 763 (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران 1: 777) مجلس 3082، قرن هشتم (فهرست 10: 637) پرينستون 10 / 1886 سرى جديد، مورخ 821 پرينستون 4 / 3992 يهودا، مورخ 822 (فهرست: 148) امير المؤمنين 1 / 512، مورخ 828 (نشريه 5: 412) دانشگاه اصفهان 16929، مورخ 881 (فهرست: 924) گوهرشاد 3 / 1129، مورخ 885 (فهرست: 251) دار الكتب 19338 ب، مورخ 898 (فهرست 1: 222) سنا (مجلس 2) 1 / 282، قرن 8 - 9 (فهرست 1: 141) 32 - الخلاف = مسائل الخلاف، چاپ تهران - 1370 و 1377، قم - 1376. نسخ اقدم: اصغر مهدوى 433، قرن 5 - 6 (فهرست: 170)

[ 79 ]

مجلس 8785، قرن 6 (ياد نامه شيخ طوسى 3: 664) مجلس 3093، قرن 6 - 7 (فهرست 10: 645) لوس آنجلس 163 م، قرن 7 - 8 (فهرست: 219) تبريز - قاضى، قرن نهم (نشريه 7: 522) كاشان - آثار ملى 199، مورخ 977 (همان مأخذ 4: 357) دانشگاه 6283، قرن دهم (فهرست 16: 234) - تلخيص از فضل بن حسن طبرسى (م 548) با نام " المؤتلف من المختلف " نسخه ها: حكيم 198، مورخ 699 (فهرست 1: 56) وميكروفيلم 114 الهيات مشهد (فهرست 2: 169) ملك 1308، مورخ 706 (فهرست 1: 744) مجلس 5143، مورخ 959 (فهرست 15: 213) 33 - المبسوط، چاپ تهران - 1270 و 93 / 1387. اقدم نسخ: مرعشى 276، مورخ 507 (فهرست 1: 304) ملك 1120، مورخ 571 (فهرست 1: 632) حكيم 518، مورخ 586 (نوارد مخطوطات مكتبة آية الله الحكيم: 52) كتابخانه بريتانيا 3585، 57، قرن ششم (فهرست ريو: 211) لوس آنجلس 1199 م، مورخ 600 (فهرست: 338) آستان قدس 2601، پيش از 659 (فهرست 2: 120) سنا (مجلس 2) 426، مورخ 680 (فهرست 1: 254) مرعشى 398، 2562، 2613 - همه كهن (فهرست 1: 414، 7: 147، 193) 34 - المسائل الحائريات، چاپ قم - 1403 (در مجموعه ء رسائل الشيخ الطوسى). نسخه ها: امير المؤمنين، قرن دوازدهم (ياد نامه ء شيخ طوسى 3: 663) مرعشى 3 / 1519، مورخ 1264 (فهرست 4: 320)

[ 80 ]

35 - النهاية، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهية) و 3 / 1342، بيروت - 1390. اقدم نسخ: مرعشى 241، مورخ 507 (فهرست 1: 265) مرعشى 1840، مورخ 535 (فهرست 5: 226) اصغر مهدوى 487، مورخ 546 (فهرست: 546) دانشگاه 5467، مورخ 548 (فهرست 16: 17) دانشگاه 6737، مورخ 567 (فهرست 16: 348) كربلا - جعفريه، مورخ 591 (فهرست: 437 / ذريعه 24: 404) آصفيه 10 فقه شيعه، مورخ 608 (فهرست 2: 253) ملك 3970، مورخ 627 (فهرست 1: 784) پرينستون 2382 يهودا، مورخ 645 (فهرست: 137) ملى تبريز، مورخ 672 (نشريه 4: 315) دانشگاه ميكروفيلم 1713، از نسخه اى مورخ 681 (فهرست 1: 396) مجلس 2728، مورخ 699 (فهرست 9: 58) - ترجمه فارسى: 1) از قرن 5 - 6 چاپ تهران - 4 / 1333 ش (به تصحيح محمد باقر سبزوارى) و 3 / 1342 ش. (به تصحيح محمد تقى دانش پژوه) نسخه ها: حقوق 328 ج، مورخ 688 (فهرست: 57) مجلس 838، مورخ 891 (فهرست 3: 69) دانشگاه 2 / 292، قرن 10 - 11 (فهرست 3: 156) دانشگاه 1228، قرن 11 (فهرست 6: 2449) ملك 1 / 3624، مورخ 1008 (ديپاچه چاپ دانش پژوه 96 - 12) ملى 1901 فارسى (فهرست 4: 355) 2) بخش جهاد، از محمد صادق بن محمد على سركانى (زنده در 1033) نسخه: وزيرى (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران 1: 702)

[ 81 ]

شروح: 1) شرح باب اول از محقق حلى (م 676). نخستين بخش المسائل المصريه او 2) نكت النهاية، از همو (رك: ذيل نام محقق حلى) 36 - رسالة في تحريم الفقاع، چاپ قم - 1403 در مجموعه رسائل الشيخ الطوسى). نسخه ها: با دليان 64 ف عربى (برگ 92 ب - 97 ب) حسينيه شوشتريها 8 / 300 (فهرست: 850) حكيم 364 (ياد نامه شيخ طوسى 3: 627) اصفهان - روضاتى (همان مأخذ وهمان جا) 37 - الايجاز في الفرائض، چاپ نجف - 1383، قم - 1403 (در مجموعه رسائل الشيخ الطوسى) نسخه ها: ملى 9 / 1943 عربى (فهرست 10: 920) آستان قدس 6039 (فهرست 5: 372) حكيم 364 (فهرست 1: 79) حسينيه شوشتريها 10 / 300 (فهرست: 850) مرعشى (ياد نامه شيخ طوسى 3: 624) نجف - مدرسه بروجردى 3 / 218، 646 (همان مأخذ وهمان جا) 38 - عمل اليوم والليله، چاپ قم - 1403 (در مجموعه ء الرسائل العشر للشيخ الطوسى) * ابويعلى محمد بن حسن بن حمزه جعفرى (م 463) 39 - مسائل متفرقه نسخه: مجلس 28 / 8 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 352)

[ 82 ]

* قاضى عبد العزيز بن براج (م 481) 40 - الجواهر في الفقه، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهية) نسخه ها: حكيم 5 / 396، 504 (فهرست 1: 169) گلپايگانى 1 / 244 (فهرست 1: 211) آستان قدس 6526 (فهرست 5: 401) مجلس 8854 (فهرست دستنويس) 41 - المهذب، چاپ قم - 1406. نسخه ها: آستان قدس 2598، مورخ 651 (فهرست 2: 119) آستان قدس 8031، مورخ 732 (فهرست الفبايى: 1052) آستان قدس 7858 (همان جا) گلپايگانى 1887 (فهرست 3: 96) مجلس 3 / 3226 (فهرست 10: 809) مرعشى 2 / 441 (فهرست 2: 43) دانشگاه 1 / 920 (فهرست 5: 2077) 42 - شرح جمل العلم والعمل از شريف مرتضى م 436 (رك: ذيل 12) * نظام الدين صهرشتى (اواخر قرن پنجم) 43 - اصباح الشيعة بمصباح الشريعة نسخه ها:

[ 83 ]

دانشگاه 7141 (فهرست 16: 464) مرعشى 1 / 3457 كه شايد بخشى از اين كتاب باشد (فهرست 9: 255) كاشان - حسن عاطفى (نشريه 11 - 12: 954) * علاء الدين على بن حسن بن ابى المجد حلبى 44 - إشارة السبق إلى معرفة الحق، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهية) نسخه ها: حكيم 396 (فهرست 1: 53) مجلس 2 / 1272 (فهرست 4: 64) دانشگاه 9 / 920 (فهرست 5: 1776) الهيات مشهد، ميكروفيلم 93 (فهرست 1: 230) * ابن حمزة (زنده در 566) 45 - الوسيلة إلى نيل الفضيلة، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه ء الجوامع الفقهية)، نجف - 1400 نسخه ها: دانشگاه 700، مورخ 631 (فهرست 5: 2101) مرعشى 291، مورخ 894 (فهرست 1: 336) ملى 1799 عربى، قرن دهم (فهرست 10: 280) امير المؤمنين، پيش از 1033 (نشريه 5: 416) كربلا - جعفريه، مورخ 1038 (نشريه 5: 437) سنا (مجلس 2) 124، مورخ 1101 (فهرست 1: 64) دانشگاه 6 / 6930، قرن دوازدهم (فهرست 16: 404) ملى 1 / 1945 عربى، 197 عربى (فهرست 7: 171، 10: 623)

[ 84 ]

حكيم 1 / 33 (نشريه 5: 422) ملى فارس 2 / 714 (فهرست 2: 309) آستان قدس 8070 (فهرست الفبايى: 1071) مرعشى 8 / 2219، 8 / 4332 (فهرست 6: 209، 11: 325) نواب 232 فقه (فهرست: 481) * قطب الدين راوندى (م 573) 46 - مسائل، به فارسى، كه بخشى از آن در فرهنگ ايران زمين 3: 263 - 267 به چاپ رسيده است. 47 - فقه القرآن، چاپ قم - 9 / 1379 چند نسخه منتخب: دانشگاه 5471 (فهرست 16: 17) وميكروفيلم 2301 (فهرست 1: 361) مرعشى 1570، 1042 (فهرست 3: 235، 4: 379) مجلس 5506 (فهرست 16: 407) * ابن زهره (م 585) 48 - غنية النزوع، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهية) چند نسخه منتخب: مجلس، 2 نسخه يكى مورخ 614 (ذريعه 2 / 441 / نفائس المخطوطات العربية في ايران از محفوظ: 34 / ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران 1: 729) گوهرشاد 697، قرن نهم (فهرست: 356) دانشگاه 5 / 6930، 6868 (فهرست 16: 380 و 404) مرعشى 447، 10 / 2219، 1 / 432، 4511 (فهرست 2: 35 و 51، 6: 210، 12: 87)

[ 85 ]

مطهرى 2668 (فهرست 1: 487) * منتخب الدين على بن عبيد الله رازى (زنده در 585) 49 - العصرة في المواسعة والمضايقة نسخه: مرعشى 1 / 4634، مروخ 921 (نيز ببينيد ذريعه 15: 271) * ابن شهر آشوب (م. 588) 50 - متشابه القرآن = بيان المشكلات من الآيات المتشابهات، چاپ تهران - 1369 كه بخشى از آن در فقه است. نسخه ها: آستان قدس 12244، قرن دهم (ياد داشت آقاى سيد عبد العزيز طباطبائى) مجلس 5440، مورخ 1079 (فهرست 7: 325) * شاذان بن جبرئيل قمى (زنده در 593) 51 - ازاحة العلة، چاپ تهران - 1311 و 1390 (هر دو مورد در ضمن بحار الانوار مجلسى، چاپ اول: جلد 18، قسمت دوم: 153 - 156، چاپ دوم 84: 73 - 85). چند نسخه منتخب: مجلس 11 / 4339، 2 / 5194، 16 / 2761 (فهرست 9: 164، 12: 42، 16: 24) آستان قدس 6045، 7187 (فهرست الفبايى: 587) ملك 5 / 1729 (فهرست 5: 348) گلپايگانى 5 / 2397 (فهرست 3: 245)

[ 86 ]

مرعشى 679 (فهرست 2: 272) دانشگاه 3 / 882 (فهرست 5: 1774 - 1775) * ابن ادريس (م 598) 52 - السرائر الحاوى لتحرير الفتاوى، چاپ تهران - 1270. نسخ اقدم: آستان قدس 5713، مورخ 603 (فهرست 5: 451) مجلس 4554، مورخ 639 (فهرست 12: 237) دانشگاه 8233، مورخ 648 (فهرست 7: 186) مرعشى 2603، قرن 7 - 8 (فهرست 7: 186) دانشگاه 6651، مورخ 958 (فهرست 16: 326) آستانه قم 6336، مورخ 958 (فهرست: 127) آستان قدس 2453، مورخ 992 (فهرست 2: 75) 53 - مسائل في ابعاض الفقه واجوبتها نسخه: حكيم 570، مورخ 588 (فهرست 1: 28) * معين الدين سالم بن بدران مصرى (زنده در 626) 54 - رسالة في كيفية غسل الجنابة نسخه: حكيم 198 (يادداشت آقاى حسينى اشكورى)

[ 87 ]

55 - المعونة في مسائل الميراث نسخه ها: مسجد اعظم 3 / 627، 2 / 631 (فهرست: 465، 466) * نصير الدين محمد بن محمد بن حسن طوسى (م 672) 56 - البينات في تحرير المواريث نسخه ها: دانشگاه 4 / 7689 (فهرست 16: 672) ملك 2 / 1613 (فهرست 5: 307) 57 - الفرائض النصيرية = جواهر الحقائق چند نسخه منتخب: مرعشى 1 / 49، مورخ 689 (فهرست 1: 60 - 61) ملى 2 / 1247 عربى، از قرن 8 (فهرست 9: 232) مرعشى 2 / 4634، مورخ 921 آستان قدس 2749، مورخ 958 (فهرست 5: 470) ملى 2 / 795 فارسى، مورخ 963 (فهرست 2: 322) مرعشى 2 / 2264، مورخ 975 (فهرست 6: 248) ملك 2 / 2259، مورخ 994 (فهرست 5: 450) مسجد اعظم 5 / 631، 1 / 627 (فهرست: 464، 465) ادبيات 4 / 70 و (فهرست: 191) دانشگاه 3 / 7684 (فهرست 16: 670) مرعشى 2 / 3457 (فهرست 9: 256) آستان قدس 5711 (فهرست 5: 470)

[ 88 ]

* محقق حلى (م 676) 58 - شرايع الاسلام، كه مكرر به چاپ رسيده است اقدم نسخ: مجلس 466 طباطبائى، مورخ 670 دانشگاه 702، مورخ 673 (فهرست 5: 1928) يزد - علومى، مورخ 689 (نشريه 4: 440) مجلس 9556، مورخ 699 بانكيپور 920 - 921، مورخ 702 (فهرست عربى 1: 91) مرعشى 202، مورخ 703 (فهرست 1: 232) مجلس 7717، مورخ 707 سنا (مجلس 2) 868، پيش از 720 (فهرست 2: 79) مرعشى 3190، مورخ 722 (فهرست 8: 411) موسسه اسماعيلى 591، مورخ 723 (فهرست 2: 153) الهيات مشهد 258، مورخ 735 (فهرست 1: 154) نجف - مدرسه بروجردى، مورخ 754 (فهرست: 20) حكيم 431، مورخ 755 (نوادر مخطوطات مكتبه آية الله الحكيم: 45) مرعشى 3787، مورخ 758 (فهرست 10: 172) نواب 40 فقه، قرن 7 - 8 (فهرست 2: 460) گوهرشاد 1029، قرن 8 (فهرست: 312) ترجمه ها: 1) جامع رضوى، به فارسى، از عبد الغنى بن ابوطالب كشميرى (ميانه قرن دوازدهم). چاپ لكنهو - 1307 نسخه ها: داكا 373 (Du فهرست 1: 269) آصفيه 1186

[ 89 ]

بانكيپور 1260 (فهرست فارسى: 1: 201) 2) - به فارسى، از ابوالقاسم بن احمد يزدى (ميانه قرن سيزدهم). چاپ تهران - 53 / 1346 ش. نسخه ها: دانشگاه 6603 (فهرست 16: 306) حقوق 85 ب (فهرست: 53) 3) نجات المؤمنين از محمد كاظم نسخه: گوهرشاد 2 / 8 (فهرست: 190) 4) فصلى از وقف، از محمد حسن اديب كرمانى نسخه: ادبيات 62 حكمت (فهرست: 8) 5) از محمد رضا بن محمد حسين بن عبد الله: نسخه اصل: مرعشى 4589 (فهرست 12: 159) 6) جامع جعفرى، اردو، از عابد حسين بن بخشش حسين انصارى (م 1330)، چاب لكنهو، 1333 7) روائع الاحكام، هندى، از محمد صادق كشميرى، چاپ لكنهو 1315 - 17 8) فارسى، نا مشخص. نسخه: لوس آنجلس 350 م (فهرست: 18) 9) , Droit Musulman , Recuil de lois Concernant Les Musulmans schyites، فرانسوى، از A , Querry، چاپ پاريس، 1871 - 2 م. شروح: 1) - از نجم الدين جعفر زهدزى (اوائل سده 8) نسخه: مجلس 5508 (فهرست 16: 409) 2) غاية المرام، از مفلح صيمرى 3) فوائد الشرايع، از كركى

[ 90 ]

4) - از حسين بن مفلح صيمرى (م 933) نسخه: دانشگاه 4 / 2621 (فهرست 9: 1496) 5) - از شهيد ثانى. 6) مسالك الافهام، ايضا از شهيد ثانى. 7) مدارك الاحكام، از صاحب مدارك 8) - از داماد نسخه: مطهرى 2 / 7297 (فهرست 4: 203) 9) شرح خطبه شرائع، از محمد تقى بن حسن حسينى استرآبادى (اواسط سده 11) نسخه: آستان قدس 2487 (فهرست 2: 86) 10) - از محمد بن حسن شيروانى (م 1098) نسخه: دانشگاه 7095 (فهرست 16: 455) 11) سفينه توفيق، فارسى، از عبد الصمد بن عاشور تبريزى (زنده در 1101) نسخه: مسجد اعظم 3286 (فهرست: 229) 12) معتمد الانام، از محمد صادق بن محمد (اواخر سده 11) نسخه ها: گوهرشاد 438 (فهرست: 401) مرعشى 2811 (فهرست 8: 13) 13) - از على بن محمد عاملى (م 1103): نسخه ها: ديوان هند 1789 (فهرست 11: 306) مطهرى 4 / 2600 (فهرست 4: 204) دانشگاه 8996 (فهرست 17: 271) صاحب ذريعه (ذريعه 6: 108)

[ 91 ]

14) - از محمد صالح استرآبادى (اوائل سده 12) نسخه: مهدوى 15 / 592 (فهرست: 126) 15) فوائد المرام، نا معلوم (تحرير 1107) نسخه: نجف - مدرسه سيد (ذريعه 16: 358 - 359) 16) - از جواد بن على بن عبد العلى ميسى (زنده در 1117): نسخه: دانشگاه 5252 (فهرست 15: 418 - 419) 17) معارج الاحكام، از حسين بن محمد ابراهيم حسينى قزوينى (م 1208): نسخه ها: قزوين، حاج سيد جوادى (نشريه 6: 351) مسجد اعظم 3574، 244 (فهرست: 370) فيضيه 99، 389 (فهرست 1: 257 - 259) آستان قدس 7254 (فهرست 5: 507) سليمان خان 7 (فهرست: 21) نواب 250 فقه (فهرست: 477) مدينة العلم (فهرست: 116) اصفهان - دانشگاه 16650 (فهرست: 916) مرعشى 1916، 2410، 2434 (فهرست 5: 387 - 388، 7: 10، 28) دانشگاه 997 - 999، 10 / 6600 (فهرست 5: 2052 - 2054، 16: 306) مجلس 1144 طباطبائى مطهرى 2697 (فهرست 5: 594) ملك 3526 (فهرست 1: 692) وزيرى 9 / 1781 (فهرست 3: 1053) قم - طبسى حائرى 450 (نور علم 14: 113)

[ 92 ]

18) بحر الحقايق، از عبد الصمد همدانى نسخه: مجلس 5916 (فهرست 17: 303 - 305) 19) مناهج الاحكام، از عبد العلى بن اميد على رشتى (زنده در 1225)؟ نسخه: مرعشى 2008 (فهرست 6: 11) 20) - از محمد تقى بن احمد حسينى طالقانى (زنده در 1226)؟ نسخه: امير المؤمنين 1698 (ذريعه 15: 55) 21) ودايع الاحكام، از زين العابدين بن حسين طباطبائى نسخه: حقوق 142 - ب (فهرست: 502) 22) معتمد الاحكام، از خلف بن حسين بن محمد على حائرى (زنده در 1232): نسخه: بروجردى (ذريعه 21: 212) 23) البرهان الساطع للانام، از محمد جواد بن حسين بن حيدر عاملى (زنده در 1236): نسخه: مرعشى 3950 (فهرست 10: 334) 24) ايضاح الاحكام، از حسين بن محمد على اعسم نجفى (م 1237): نسخه ها: حكيم 1152 (فهرست 1: 81) دانشگاه 6892 (فهرست 16: 390) آستان قدس 2242 (فهرست 2: 11) 25) كشف الظلام، از محسن بن مرتضى اعسم نجفى (م 1238): نسخه ها: غرب 1 / 1100، 1107، 1222 (فهرست: 175، 289) 26) مصباح الاجتهاد، از محمد ابراهيم بن بهرام خلج خرقانى (زنده در 1243): نسخه: آستانه حضرت عبد العظيم 347 - 348 (فهرست: 477) 27) الذرايع، از عبد الحسين بن محمد على اعسم نجفى (م 1247): نسخه: آستان قدس 7659 (فهرست الفبايى: 772) 28) خصائص الاعلام، از عبد الرحمان بن محمد صالح قزوينى (م 1250): نسخه: مجلس 1 / 1808 (فهرست 9: 406)

[ 93 ]

29) - از على بن جعفر نجفى آل كاشف الغطاء (م 1253): نسخه: غرب 1101 (فهرست: 100) 30) مطالع الانوار، از شفتى. 31) كشف القناع عن الاحكام: از محمد كاظم همدانى (زنده در 1252): نسخه: باقريه (ذريعه 18: 52 - 53) 32) - از مصطفى بن محمد خوئى (زنده در 1252): نسخه: وزيرى 2310 (فهرست 4: 1244) 33) المرغوب، از محمد مهدى بن على گيلانى (زنده در 1254). نسخه ها: گوهرشاد 1233 (فهرست: 390) مرعشى 2116 (فهرست؟: 128 - 129) ملى 1894 عربى (فهرست 10: 546) ملك 2737 (فهرست 1: 662) 34) شوارع الشرايع، از حسن بن محمد على يزدى مدرس (زنده در 1256): نسجه ها: دانشگاه 1388، 6870 (فهرست 8: 72، 16: 386) وزيرى 1 / 2083 (فهرست 4: 1154) 35) ذخيرة البضايع، از نعمت الله بن عبد الله (تحرير پيش از 1255): نسخه: ملك 2084 (فهرست 1: 323) 36) - از ابوالحسن بن محمد هادى حسينى تنكابنى (زنده در 1255): نسخه: بروجردى (فهرست 8، 15) 37) النور الساطع، نا معلوم (تحرير پيش از 1256): نسخه: حسينيه كاشف الغطاء (ذريعه 13: 331، 24: 369) 38) الفوائد، از ابراهيم لا هيجى (زنده در 1256): نسخه: مرعشى 3954 (فهرست 10: 337) 39) - از داود بن اسد الله بروجردى (اواخر سده 13) نسخه: مرعشى 1478 (فهرست 4: 269) 40) دلائل الاحكام، از ابراهيم بن محمد باقر موسوى قزوينى (م 1262): نسخه ها: مجلس 4429 - 4430 (فهرست 12: 118 - 119) بنگال 620 (فهرست 1: 306)

[ 94 ]

موزه بغداد 3629 (فهرست 1: 237) آستان قدس 7652 - 7654 (فهرست الفبائى: 754 - 755) ملك 3025 (فهرست 1: 312) وزيرى 575 (فهرست 2: 486) حقوق 189 - 190 ج (فهرست 338 - 339) مسجد اعظم 761 (فهرست: 178) حكيم 9 نسخه كربلاء - طعمه 4 نسخه (طعمه 2: 102 - 105) زنجانى 80 (فهرست: 226) 41) كشف الابهام، از محمد على بن معصود على مازندرانى كاظمى (م 1264 - 1266) نسخه: صاحب ذريعه (ذريعه 17: 6 - 7) 42) منهج الاجتهاد، از محمد تقى بن محمد برغانى (م 1263): نسخه ها: دانشگاه 1829، 2791 (فهرست 8: 426، 10: 1642) مرعشى 1233، 2406، 2720 - 2721 (فهرست 7: 7 - 8، 246، 285 - 286) گلپايگانى 203، 207 (فهرست 1: 181، 183) فيضيه 81، 83، 96، 102 (فهرست 1: 281 - 282) حجتيه 513 (فهرست: 92) مسجد اعظم 1604 (فهرست: 248) خيرات خان 64 - 65 (فهرست: 1771) آستان قدس 1597، 6664، 7054، 7252 (فهرست 2: 119، 5: 521 - 522، فهرست الفبائى: 1084) ملك 2744 (فهرست 1: 755) امير المؤمنين (ذريعه 13: 317 - 318) تبريز - قاضى (نشريه 7: 523) اصفهان - روضاتى (معلم 5: 1712 - 1713) 43) فارسى، از همان نويسنده نسخه ها: مرعشى 2332 (فهرست 6: 311 - 312، 397)

[ 95 ]

غرب 4503 (فهرست: 49) 44) - از محمد طاهر رانكوئى حائرى (زنده در 1265): نسخه: مرعشى 2323 (فهرست 6: 302 - 303) 45) جواهر الكلام، از صاحب جواهر 46) - از محمد بن حسين رضوى نسخه: آستان قدس 6493 (فهرست 5: 458) 47) حاوى المرام، از محمد باقر گلپايگانى (زنده در 1268) نسخه ها: حقوق 116 ج (فهرست: 327) گلپايگانى 6 - 7 (فهرست 1: 70 - 74) 48) نفحات الالهام، از عبد الحسين قزوينى (زنده در 1270): نسخه: مرعشى 1517 (فهرست 4: 318) 49) - از على خوانسارى همدانى (زنده در 1270) نسخه: غرب 4721 (فهرست: 146) 50) سفينة الاحكام، از محمد صالح بن مختار رودبارى (زنده در 1271): نسخه: مرعشى 4140 (فهرست 11: 159) 51) - از محمد باقر بن جعفر مراغى (زنده در 1274): نسخه: مرعشى 3052 (فهرست 9: 201 - 202) 52) - از هادى بن محمد صالح كرمانشاهى (زنده در 1280) نسخه: مجلس 5418 (فهرست 16: 327) 53) مدارك الاحكام، از مهدى قمشه اى اصفهانى (م 1281): نسخه: صاحب ذريعه (ذريعه 13: 330) 54) جامع الجوامع، از حسن بن محسن اعرجى كاظمى (اواسط 13): نسخه: مدينة العلم (فهرست: 85) 55) جامع الغرر، از محمد على بن محمد باقر شفتى (م 1282): نسخه ها: مرعشى 3 / 1995 (فهرست 5: 367) مسجد اعظم 517 (فهرست: 101) 56) - از على بن عبد الغفار (زنده در 1288): نسخه: مرعشى 2 / 3393 (فهرست 9: 180)

[ 96 ]

57) الدرة الحائرية، از على نقى بن حسن طباطبائى (م 1289)، چاپ ايران - بى تاريخ. نسخه: مجلس 5426 (فهرست 16: 331) 58) - از اسد الله بن محمد باقر موسوى شفتى (م 1290): نسخه: گلپايگانى 126 (فهرست 1: 126) 59) - از موسى بن فضل الله حسينى همدانى (زنده در 1295): نسخه: رضويه 36 (فهرست 1: 22 - 23) 60) - از محمد بن محمد حسن رضوى طوسى (زنده در 1291): نسخه: آستان قدس 7259 (فهرست 5: 384) 61) - از جعفر حسينى سبزوارى (م حدود 1292) نسخه: باقريه (ذريعه 13: 318) 62) - از محمد بن عاشور كرمانشاهى (اواخر سده 13) نسخه: مرعشى 3110 (فهرست 8: 333 - 334) 63) - از على بن خليل تهرانى (م 1296): نسخه: ملك 1449 (فهرست 1: 412) 64) مواهب الافهام، از محمد مهدى بن حسن قزوينى (م 1300) نسخه: حكيم 33 (نشريه 5: 433) 65) مخازن الاحكام، از محمد باقر بن زين العابدين يزدى (م حدود 1300) نسخه: حكيم 33 (نشريه 5: 433) 66) - از محمد كاظم بن على نقى لنگرودى (اواخر سده 13) نسخه: فيضيه 1117 (فهرست 1: 158) 67) الرسالة الرضوية، از رضا تبريزى (اواخر سده 13) نسخه: حقوق 53 ج (فهرست: 355 - 356) 68) الحقايق، از على بن محمد صادق خواتون آبادى (سده 12 - 13): نسخه: گلپايگانى 76 (فهرست 1: 82 - 83) 69) - از محمد مهدى كجورى (م 1293): نسخه: شيراز - وصال (نشريه 5: 292) 70) - از جمال الدين بن على موسوى نسخه: مرعشى 292918 (فهرست 7: 122)

[ 97 ]

71) مجمع الاحكام، از على محمد بن على حسينى. نسخه: وزيرى 150 (فهرست 1: 183 - 187) 72) - از محمد امين اهرى مشكينى نسخه: مرعشى 2307 (فهرست 6: 290) 73) - از على دزدرى نسخه: مرعشى 2574 (فهرست 7: 162) 74 - از محمد بن حسن لنگرودى. نسخه: حكيم 2057 75) - از عبد الوهاب بن احمد محلاتى نسخه: الهيات 2 / 615 د (فهرست 1: 341) 76) دلائل الاحكام، از محمد حسين بن محمد على طبيب تهرانى نسخه: ملك 1740 (فهرست 1: 311) 77) كاشف الابهام، از قاسم بن محمد نجفى نسخه: مرعشى 2873 (فهرست 8: 81) 78) المواهب الغرويه، از عبد الباقي بن على موسوى: نسخه ها: گلپايگانى 391 - 392 (فهرست 1: 325) 79) دقايق الافهام، نامعلوم نسخه: شيرازى (ذريعه 8: 234) 80) جامع الاحكام، از محمد بن حسن اعرجى كاظمى (م 1303): نسخه: مدينة العلم (فهرست: 55) 81) - از عباس بن محمد حسين جصافى (م 1306) نسخه: مدينة العلم (فهرست: 83 - 85) 82) - از على بن زين العابدين (تحرير پيش از 1307) نسخه: مجلس 421 طباطبائى 83) لوامع النكات، مجموعه تقريرات شيخ انصارى 84) هداية الانام، از محمد حسين بن هاشم كاظمى (م 1308)، چاپ نجف - 1330 - 1331. نسخه ها: آستان قدس 8099 - 8101 (فهرست الفبائى: 1074 - 1076) 85) كشف القناع، از محمد رحيم بن محمد بروجردى (م 1309)

[ 98 ]

نسخه: ملك 2695 (فهرست 1: 596) 86) - از محمد حسين عرب داماد (زنده در 1310) نسخه ها: مجلس 9526 - 9534 87) ذرايع الانام، از احمد ملايرى (تحرير پيش از 1310) نسخه ها: مرعشى 3295 (فهرست 9: 77 - 78) مسجد اعظم 2263 (فهرست: 198) 88) - از محمد على بن محمد صادق رضوى (م 1311) نسخه: آستان قدس 6524 (فهرست 5: 490) 89) معارف الاحكام، از مهدى بن صالح طباطبائى حكيم (م 1312) نسخه: حيكم (ذريعه 21: 189) 90) شوارع الاعلام، از محمد حسين بن محمد على شهرستانى (م 1315) نسخه: حقوق 248 ج (فهرست: 394) 91) ودايع النبوة، از هادى تهرانى. 92) - از يوسف بن محمد رضا گيلانى (زنده در 1321) نسخه ها: مرعشى 1235 - 1236 (فهرست 4: 34 - 35) 93) مصباح الفقيه، از رضا همدانى. 94) ذرايع الاحلام، از محمد حسن مامقانى 95) - از حسن بن احمد حسينى كاشانى (م 1342) نسخه: آستان قدس 7176 (فهرست 5: 411) 96) - از مهدى بن حسين خالصى (م 1343)، چاپ مشهد - 1342. 97) منتهى مقاصد الانام، از عبد الله بن محمد حسن، مامقانى (م 1351)، چاپ نجف - 1348 - 1349 98) - از مظفر بن محمد على بن حسينى رشتى نسخه: مرعشى 1 / 1246 (فهرست 4: 44) 99) مفتاح الكلام، از محمد هاشم بن عبد الله طسوجى خوئى (م 1358)، چاپ تبريز - 1345. 100) - از محمد حسين بن هبة الله رضوى كاشانى (م 1385) نسخه: كاشان - رضوى (فهرست: 36) 101) - از رضا شيرازى

[ 99 ]

نسخه: مسجد اعظم 3588 (فهرست: 249) 102) - 123) 22 شرح نا معلوم يا نا مشخص: (الف) فارسى، نسخه ها: ادبيات 44 ب (فهرست: 335) مجلس (وحيد 4: 646) (ب) نسخه: فيضيه 670 (فهرست 1: 150) (ج) نسخه: وزيرى 2 / 3767 (فهرست 5: 1788) (د) نسخه: ملى 2 / 1197 عربى (فهرست 9: 186) (ه‍) نسخه: مجلس 10 / 81 خوئى (فهرست 7: 90) (و) نسخه: آستان قدس 1 / 555 فقه (فهرست 5: 366) (ز) نسخه: نواب 2 / 170 اصول (فهرست 470) (ح) نسخه: فيضيه 3 / 141 (فهرست 3: 5) (ط) نسخه: حسينيه شوشتريها 610 (فهرست: 803) (ى) نسخه: مسجد اعظم 1 / 300 (فهرست: 442) (يا) نسخه: مطهرى 1 / 6683 (فهرست 4: 204) (يب) نسخه: گوهرشاد 521 (فهرست: 324) (يج) نسخه: سيمان خان 52 (فهرست: 13) (يد) نسخه ها: گوهرشاد 472، 487 (فهرست: 324) (يه) نسخه: استادى (فهرست: 23) (يو) نسخه: نواب 201 فقه (فهرست: 461) (يز) نسخه ها: مسجد اعظم 513، 521 (فهرست: 249) (يح) مسجد اعظم 535، 2215 (فهرست: 249) (يط) مسجد اعظم 2495 (فهرست: 250) (ك) مسجد اعظم 2060 (فهرست: 250) (كا) مسجد اعظم 686 (فهرست: 250) (كب) ملك 5 / 2776)

[ 100 ]

59 - العزيه نسخه ها: ملك 2 / 1147، مورخ 674 (فهرست 5: 240) استادى، مورخ 966 (فهرست: 69) مجلس 1307، قرن دهم (فهرست 4: 92) دانشگاه 1 / 1474، قرن دوازدهم (فهرست 8: 124) مدينة العلم، مورخ 1227 (فهرست: 289) نجف - مدرسه بروجردى، مورخ 1280 (فهرست: 37) آستان قدس 205 (فهرست الفبايى: 915) مرعشى 2 / 4242 (فهرست 11: 239: 240) 60 - المختصر النافع، چاپ هند - 1267، تهران - 1326، قاهره، - 1376، نجف - 1384. اقدم نسخ: ملى 1788 عربى، مورخ 752 (فهرست 10: 371) مرعشى 506، مورخ 787 (فهرست 2: 112) مرعشى 527، قرن - 7 - 8 (فهرست 2: 132) آستان قدس 8196، مورخ 804 (فهرست الفبايى: 995) الهيات 836 د، مورخ 822 (فهرست 2: 84) دانشگاه 1 / 1617، مورخ 864 (فهرست 8: 206) مرعشى 1654، مورخ 898 (فهرست 5: 52) مرعشى 1679، قرن 8 - 9 (فهرست 5: 73) دانشگاه 8176، قرن 8 - 9 (فهرست 17: 47) دانشگاه 8320، قرن نهم (فهرست 17: 107) - ترجمه فارسى: 1) ناشناخته، از اواخر قرن هفتم، چاپ تهران - 1344. نسخه: دانشگاه 2407 (فهرست 9: 1027)

[ 101 ]

2) نا شناخته، از قرن 8 - 9. نسخه ها: دهخدا 252 (فهرست: 390) مشهد - الهيات 190 (فهرست 1: 43) 3) از محمد باقر بن محمد تقى نسخه ها: رضوى 2716 (فهرست 5: 384) ببلوتيكا ناسيونال 2234 (فهرست 4: 189) 4) از علاء الدين بن محمد قمى، از سده 11 نسخه: گوهرشاد 1525 (فهرست: 91) 5) از محمد صالح بن سلطان على فراهانى نسخه: اصفهان - عمومى 3061 (فهرست 1: 66) 6) نا شناخته نسخه: تهران - پروانه (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه 2: 209) شروح وحواشى: 1) المعتبر، از نويسنده متن. 2) كشف الرموز، از آبى. 3) تحصيل المنافع، از ابن داود حلى نسخه: اصفهان - روضاتى (محفوظ 1: 16) 4) - نا معلوم (تحرير پيش از 790 / 1388) نسخه: مرعشى 2245 (فهرست 6: 230 - 231) 5) التنقيح الرايع، از مقداد 6) المهذب البارع،، از ابن فهد. 7) - از كركى. نسخه ها: ادبيات 1 / 66 د (فهرست: 200)

[ 102 ]

آستان قدس 2384، 2387، 6195 (فهرست 2: 52 - 54، 5: 413) مرعشى 4079 (فهرست 11: 91) اصفهان - عمومى 3090 (فهرست 1: 235) بنگال 623 (فهرست 1: 308) مسجد اعظم 587، 813 (فهرست: 147) دانشگاه 3 / 6963، 9259 (فهرست 16: 412، 17: 333) پرينستون 234 سرى جديد الهيات 4 / 225 د (فهرست 1: 262) مجلس 2 / 5240 (فهرست 16: 251) حقوق 2 / 62 د، 111 ب (فهرست: 326، 443) كاشان - رضوى (فهرست: 34) فيضيه 1672 (فهرست 1: 93) ليدن 3 / 967 وارن (فهرست 4: 116: 117) وزيرى 6 / 2290 (فهرست 4: 1235) رشت 1 / 43 (فهرست: 1193) مشهد - شانه چى (نشريه 5: 595) 8) - از شهيد ثانى: نسخه ها: دانشگاه 1095 (فهرست 5: 1869) مجلس 1 / 5340 (فهرست 16: 251) 9) - از عبد العالى كركى نسخه: حكيم 211 (ياد داشت آقاى حسينى اشكورى) 10) شرح ترددات النافع، از على بن ابراهيم بن سليمان قطيفى (زنده در 995) نسخه: ملك 2 / 2604 11) غاية المرام، از صاحب مدارك 12) غرر المجامع، از نور الدين على بن حسين موسوى عاملى (م 1061 - 1068) نسخه: اصفهان - دانشگاه 16890 (فهرست: 908، نشريه 5: 300) 13) الضياء اللامع، از فخر الدين بن محمد على طريحى نجفى (م 1085) نسخه ها: مرعشى 1613 (فهرست 5: 15 - 16)

[ 103 ]

ملى 9 / 225 فارسى (فهرست 1: 222 - 223) كاشانى 94 (فهرست: 193) 14) جامع الجوامع، نامعلوم، (مربوط اواخر قرن 12 واوائل 13) نسخه: مرعشى 2123 (فهرست 6: 135) 15) - از محمد على بن مؤمن (زنده در 1201) نسخه: فرهاد معتمد 147 (فهرست: 189) 16) - از وحيد بهبهانى (- 1205) نسخه: ملك 4 / 97.. 17) - از عبد الصمد همدانى (م 1216) نسخه: رشت 2 / 98 (فهرست: 1203 - 1204) 18) رياض المسائل، از صاحب رياض. 19) مجمع المسائل، از على بن محمد برغانى (اواسط سده 13) نسخه: اصفهان - روضاتى (معلم 5: 1708 - 1709) 20) - از مسيح بن محمد سعيد تهرانى (م 1263) نسخه: مسجد جامع 161 (فهرست: 327) 21) هداية المؤمنين، از صاحب رياض. 22) - از محمد حسين رضوى (م 1266) نسخه: آستان قدس 6741 (فهرست 5: 459) 23) مشارق الانوار، از اورنگزيب بن محمد تقى قاجار (زنده در 1269) نسخه: مرعشى (ذريعه 21: 33) 24) طوالع اللوامع، از محمد تقى بن عبد الرضا موسوى خشتى (م حدود 1275) نسخه: حسينيه شوشتريها 800 (فهرست: 806) 25) المنافع، از محمد بن محمد على كاشانى (م 1269) نسخه: مدينة العلم (فهرست: 77، 124 - 125) 26) - از محمد كاظم بن على نقى رشتى لنگرودى (زنده در 1281) نسخه: فيضيه 1117 (فهرست 1: 158) 27) البحر اللامع، از محمد ابراهيم بن محمد مهدى قشلاقى (م 1288) نسخه ها: مرعشى 3491 (فهرست 9: 288 - 289)

[ 104 ]

فيضيه 837، 893، 894 (فهرست 1: 30 - 31) 28) البرهان القاطع، از على بن رضا آل بحر العلوم (م 1298)، چاپ تهران - 1291 1292. نسخه: دانشگاه 750 (فهرست 5: 1791) 29) الانوار الرضوية از محمد رضا بن اسماعيل موسوى شيرازى (م حدود 1302)، چاپ تهران - 1287) 30 - از جمال الدين بن على موسوى (سده 13) نسخه: مرعشى 2 / 2929 (فهرست 8: 120) 31) منتقد المنافع، از حبيب الله بن على مدد كاشانى (م 1340)، چاپ تهران - 1394. 32) جامع المدارك، از احمد بن يوسف خوانسارى 33 - 36) پنج نسخه نا معلوم يا نامشخص: (الف) مجلس 1 / 5059 (فهرست 15: 20 - 21) (ب) فارسى، ملك 2632) (فهرست 2: 204) (ج) آستانه 6386 (فهرست: 135) (د) مجلس 9067 (ه‍) آستانه 6331 (فهرست: 135) 61 - المسائل البغدادية نسخه ها: آستان قدس 2655، مورخ 987 (فهرست 2: 137) مجلس 13 / 2761، مورخ 1116 (فهرست 9: 162) مدينة العلم، مورخ 1227 (فهرست: 289) مسجد اعظم 3 / 768 (فهرست: 474) 62 - المسائل الخواريات = المسائل الطبرية نسخه ها: دانشگاه 1 / 5923، قرن 10 - 11 (فهرست 16: 154)

[ 105 ]

دانشگاه 5 / 2319، مورخ 1075 (فهرست 9: 494) ملى 10 / 1943، مورخ 1085 (فهرست 10: 620) 63 - المسائل الكمالية نسخه: ملك 11: 1626، مورخ 854 (فهرست 5: 312) 64 - المسائل المصرية نسخه ها: آستان قدس 2654، مورخ 987 (فهرست 2: 137) مجلس 1307، قرن دهم (فهرست 4: 92) دانشگاه 2 / 5923، قرن 10 - 11 (فهرست 16: 154) مجلس 12 / 2761 مورخ 1116 (فهرست 9: 161) دانشگاه 2 / 1474، قرن دوازدهم (فهرست 8: 124) مدينة العلم، مورخ 1227 (فهرست: 289) مسجد اعظم 2 / 768 (فهرست: 474) مرعشى 3 / 4242 (فهرست 11: 240) 65 - المصطلحات الفقهية نسخه: دانشگاه 101 / 7387 (فهرست 16: 534) 66 - المعتبر چاپ تهران - 1318، قم - 1406 نسخه ها مجلس 1322، مورخ 941 (فهرست 4: 94) آستان قدس 2834، مورخ 956 (فهرست 5: 508) مرعشى 1029 و 1367، قرن دهم (فهرست 4: 140، 6: 35) مجلس 3294، مورخ 1018 (فهرست 10: 915)

[ 106 ]

اصغر مهدوى 809، مورخ 1047 (فهرست: 171) دانشگاه 6411، قرن دوازدهم (فهرست 16: 261) مرعشى 1584، مورخ 1248 (فهرست 4: 390) مسجد اعظم 426، مورخ 1249 (فهرست: 372) وزيرى 1607 (فهرست 13: 1001) استادى (فهرست: 58) 67 - نكت النهاية، چاپ تهران - 1276 (در مجموعه ء الجوامع الفقهيه) نسخه ها: دانشگاه 6746، قرن 8 - 9 (فهرست 16: 352) آستان قدس 2665، پيش از 1037 (فهرست 2: 140) آستان قدس 2666، پيش از 1067 (همان جا) ملك 2102 (فهرست 1: 776) 68 - استحباب التياسر لاهل العراق، چاپ تهران - 1307 (در ضمن روض الجنان شهيد دوم ميانه صفحات 199 - 200) وجزآن. چند نسخه منتخب: دانشگاه 4 / 882، 2 / 2888، 3 / 5923 (فهرست 5: 1838، 10: 1733، 16: 154) مجلس 8 / 3988، 22: 3280 (فهرست 10: 900 - 901، 2165) آستان قدس 7188 (فهرست 5: 430) استادى (فهرست: 69). اين رساله همچنين در كتاب المهذب البارع ابن فهد مندرج است. * حسن بن ابى طالب آبى (زنده در 672) 69 - كشف الرموز نسخه ها: چستربيتى 1 / 3877، مورخ 768 (فهرست 4: 45)

[ 107 ]

مرعشى 205، قرن 7 - 8 (فهرست 1: 235) مرعشى 1263، قرن 8 - 9 (فهرست 4: 68) گوهرشاد 1300، مورخ 913 (فهرست: 377) آستان قدس 2533، بيش از 1067 (فهرست 2: 101) مطهرى 2268، مورخ 1248 (فهرست 1: 481) دانشگاه 721 (فهرست 5: 1984) گلپايگانى (تراثنا 4: 90) حكيم (ياد داشت آقاى حسينى اشكورى) * يحيى بن سعيد (م 589) 70 - جامع الشرايع، چاپ قم - 1405 نسخه ها: مسجد اعظم 425، قرن 8 - 9 (فهرست: 100) حسينيه شوشتريها، قرن 8 - 9 (ذريعه 5: 61) مجلس 4775، مورخ 913 (فهرست 13: 172) دانشگاه 2 / 1476، مورخ 1113 (فهرست 8: 128) الهيات 2 / 452، مورخ 1203 (فهرست 1: 302) حقوق 3 / 216 ج، مورخ 1217 (فهرست: 419) ملك 1 / 2133، مورخ 1233 (فهرست 5: 429) دانشگاه 2 / 1005، مورخ 1237 (فهرست 5: 1984) پرينستون 2 / 960 سرى جديد، قرن 12 - 13 مسجد اعظم 424 (فهرست: 99) مجلس 2 / 4325 (فهرست 12: 19) مطهرى 2660 (فهرست 1: 387، 4: 12) 71 - نزهة الناظر كه از يحيى بن سعيد دانسته مى شود وگويا از مهذب الدين حسين بن محمد نيلى

[ 108 ]

است كه از دانشمندان همان دوره (نيمه قرن هفتم) بوده است (ببينيد رياض العلماء 5: 338 / ذريعه 24: 125 - 126). چاپ تهران - 1318، نجف - 1386. چند نسخه منتخب: بنگال 624، مورخ 985 (فهرست 1: 308) كاشان - رضوى 237، مورخ 986 (فهرست: 44) مجلس 8148، مروخ 995 (فهرست دستنويس) پرينستون 2320، يهودا، قرن دهم (فهرست: 137) مجلس 2766، مورخ 1037 (فهرست 9: 175) وزيرى 5 / 110 (فهرست 1: 146) مرعشى 683، 1129، 1771، 3 / 2796 (فهرست 2: 277، 3: 302، 5: 151، 7: 362) ملك 1 / 2848 گلپايگانى 3 / 1043 (فهرست 2: 222) دانشگاه 7128 (فهرست 16: 461) *... 72 - جامع الخلاف والوفاق بين الامامية وائمة الحجاز والعراق، نوشته شده در 698. نسخه: دانشگاه 6702 (فهرست 16: 336) * ابن داود حلى (زنده در 707) 73 - عقد الجواهر في الاشباه والنظائر نسخه: مرعشى 1 / 67 (فهرست 1: 77)

[ 109 ]

74 - تحصيل المنافع من كتاب النافع نسخه: اصفهان - روضاتى، مورخ 1080 (نفائس المخطوطات العربيه في ايران، از محفوظ: 16). 75 - التحفة السعدية نسخه: موزه بغداد 896، مورخ 1011 (فهرست 1: 232) 76 - المقتصر من المختصر نسخه: مجلس 404 طباطبائى * علامه حلى (م 726) 77 - اجوبة المسائل المهنائية چاپ قم - 1401 نسخه ها: دانشگاه 1 / 1022، مورخ 762 (فهرست 5: 2021) آستان قدس 2822، مورخ 883 (فهرست 5: 396) مجلس 4566، مورخ 920 (فهرست 12: 259) آستان قدس 2 - 2330، مورخ 993 (فهرست 2: 36) آستان قدس 2727، مورخ 1022 (فهرست 5: 397) گلپايگانى 1751، مورخ 1059 (فهرست 3: 45) ملك 5210، مورخ 1059 (فهرست 1: 667) دانشگاه 4 / 1474، 3 / 2144، 6 / 2477، 1 / 5396، 59 / 6710، 2 / 8778، (فهرست 8: 126، 9: 820 و 1245، 15: 4237، 16: 342، 17: 218) حقوق 2 / 10 د (فهرست: 459)

[ 110 ]

الهيات 4 / 246 د (فهرست 1: 266) آستان قدس 2799 (فهرست الفبائى: 689) مجلس 5192 (فهرست 16: 18) مرعشى 1128 (فهرست 4: 187) نواب 213 فقه (فهرست: 475) ديوان هند 1797 (فهرست 2: 309) پرينستون 1 / 960 سرى جديد 78 - أجوبة مسائل ابن زهرة نسخه ها: دانشگاه 3 / 1474، 17 / 3514 (فهرست 8: 125، 12: 2526) حكيم 548 (فهرست: 28) حقوق 1 / 178 ج (فهرست: 460) قم - طبسى حائرى 3 / 93 (نور علم 14: 103) 79 - أجوبة المسائل الفقهية نسخه ها: مجلس 2 / 5643، مورخ 728 (فهرست 17: 97) دانشگاه 5 / 2621، مورخ 1050 (فهرست 9: 1497) 80 - إرشاد الاذهان، چاب تهران - 1272، قم - 1403 به بعد (هر دو همراه مجمع الفائدة والبرهان مقدس اردبيلى) نسخ اقدم: آستان قدس 2222، مورخ 701 (فهرست 2: 5) مجلس 4941، مورخ 704 (فهرست 14: 170) مرعشى 4357، مورخ 728 (فهرست 11: 355) مجلس 1 / 2870، مورخ 730 (فهرست 10: 218) دانشگاه 3665، مورخ 764 (فهرست 12: 2675)

[ 111 ]

مرعشى 2805، مورخ 830 (فهرست 8: 7) دانشگاه 722، از 737 يا بيشتر (فهرست 5: 1771) مرعشى 4408، مورخ 854 (فهرست 12: 10) طوپقاپى سراى 1082، مورخ 863 (فهرست 2: 764) پرينستون 318 سرى جديد، مورخ 865 مرعشى 961، مورخ 866 (فهرست 3: 153) مرعشى 1487، مورخ 870 (فهرست 4: 284) مرعشى 3363، مورخ 8 - 9 (فهرست 9: 134) گلپايگانى 50، قرن 8 - 9 (فهرست 1: 63) دانشگاه 3560، قرن 8 - 9 (فهرست 12: 2580) مجلس 1 / 4645، قرن 9 (فهرست 13: 33) ملك 2320، قرن 9 (فهرست 1: 29) شروح وحواشى 1) - از فخر المحققين 2) درر النقاد، از عبد الرحمان بن محمد عتايقى (زنده در 779) نسخه: دانشگاه 1280 (فهرست 7: 2711) 3) غاية المراد، از شهيد اول 4) خلاصة التنقيح، از ابن فهد احسائى. 5) تعليق الارشاد، از كركى، 6) - از نور الدين على بن عبد العالى ميسى (م 938) نسخه: امام صادق (محفوظ 2: 250) 7) الهادى إلى الرشاد، از قطيفى. نسخه ها: ملك 2723 (فهرست 1: 801) آستان قدس 2678، 8103 (فهرست 2: 143 - 144، فهرست الفبائى: 1074) اصفهان - روضاتى (ذريعه 25: 150)

[ 112 ]

8) شرح دوم از همان شارح نسخه: آستان قدس 1 / 751 فقه (فهرست 5: 468، پاورقى 2) 9) - از شهيد ثانى نسخه ها: مرعشى 3354 (فهرست 9: 131) آستان قدس 6 فقه (فهرست 2: 3 - 4) استادى (فهرست: 5) 10) روض الجنان، از همان شارح 11) - از حسين بن عبد الصمد عاملى نسخه: حكيم 1102 12) مجمع البيان، از على بن حسين صايغ عاملى (اواخر سده 10) نسخه: دانشگاه 2 / 4412 (فهرست 13: 3375) 13) مجمع الفائدة والبرهان، از اردبيلى. 14) منهج السداد، از عبد العالى كركى نسخه: مطهرى 1 / 2486 (فهرست 1: 440، 5: 681) 15) الاقتصاد، عبد النبى بن سعد جزائرى (م 1021) نسخه ها: مجلس 5886 (فهرست 17: 281) مرعشى (ذريعه 2: 268) 16) - از بهاء الدين عاملى نسخه: دانشگاه 1983 (فهرست 8: 592) 17) - از جواد بن على كركى (اواسط سده 11) نسخه:

[ 113 ]

مرعشى (ذريعه 6: 22) 18) برهان السداد، از محمد بن احمد بن خاتون عاملى (زنده در 1039) نسخه: اصفهان - روضاتى (فهرست 1: 377 وصفحات بعد) 19) ثمرة الجنان، از محمد بن محمود طبسى (زنده در 1058) نسخه ها: الهيان 11 ج، 96 ب (فهرست 1: 502 - 503) مشهد - الهيات 106 (فهرست 1: 61 - 62) 20) ذخيرة المعاد، از سبزوارى. 21) - از ماحوزى نسخه: نجف، جزائرى (نشريه 7: 716) 22) - از فاضل هندى نسخه: گلپايگانى 1613 (فهرست 2: 107) 23) مستقصى الاجتهاد، از حسين بن محمد ابراهيم قزوينى نسخه ها: بروجردى (فهرست: 38) حقوق 119 ب (فهرست: 462 - 463) 24) تنقيح البيان، از نصر الله بن حسن حسينى استرآبادى (زنده در 1236) نسخه ها: مطهرى 2483 - 2485 (فهرست 1: 438، 3: 517 - 518) مجلس 2 / 4332 (فهرست 12: 23 - 24) 25) منهج السداد، از احمد بن على مختار گلپايگانى (اواسط سده 13) نسخه ها: گلپايگانى 190، 276 (فهرست 1: 172، 241) مرعشى 2467، 2728 (فهرست 7: 60، 290 - 291) 26) كنز الفوائد، از مؤمن اردبيلى (اواسط سده 13)

[ 114 ]

نسخه ها: نور بخش 125 (فهرست 1: 150 - 151) اصفهان - روضاتى (فهرست 1: 244 به بعد) 27) طريق الرشاد، از محمد كاظم بن رضا طبرى (اواسط سده 13) نسخه ها: فيضيه 318، 506، 1096 (فهرست 1: 181) 28) نهج السداد، از محمد رضا بن محمد جعفر تبريزى (زنده در 1258) نسخه: مرعشى 1252 (فهرست 4: 54 - 55) 29) - از محمد هادى بن محمد باقر شريف خوئى (زنده در 1258) نسخه: مسجد اعظم 3291 (فهرست: 235) 30) غنيمة المعاد، از محمد صالح بن محمد برغانى (م 1275)، چاپ تهران - 1406 ج (1، 2) نسخه ها: ملى 1939 عربى (فهرست 10: 419) مجلس 4438 (فهرست 12: 122) مطهرى 8196 (فهرست 5: 353) نواب 214 فقه (فهرست: 463) خيرات خان 71 (فهرست: 1753) معهد 1165 (فهرست: 102) مرعشى 2449 (فهرست 7: 47) وزيرى 357 (فهرست 1: 331) نجف - مدرسة السيد (ذريعه 16: 71) قم - طبسى حائرى 112 (نور علم 14: 104) 31) مسلك الراشدين، از همان نسخه ها: آستان قدس 2831 (فهرست 5: 504) مرعشى 2436، 2668 (فهرست 7: 30، 247)

[ 115 ]

مجلس 8464 حجتيه 514 (فهرست: 84) فيضيه 951 (فهرست 1: 136) 32) - از على اكبر بن ابراهيم خوانسارى (م 1271) نسخه ها: گلپايگانى 160 - 162 (فهرست 1: 146، 148 - 150) 33) منهج الرشاد، از محمد جعفر بن محمد ابراهيم كلباسى (م 1292) نسخه ها: مسجد اعظم 667، 3555 (فهرست: 399) اصفهان - روضاتى (فهرست: 227) 34) معتضد الشيعة، نامعلوم (تحرير 1277) نسخه: ملك 1875 (فهرست 1: 697) 35) - از محمد مهدى بن محمد ابراهيم كلباسى (م 1278) نسخه: معهد 1470 (فهرست: 123) 36) - از انصارى. 37) - از محمد حسن بن محمد صالح برغانى (زنده در 1288) نسخه: مرعشى 1 / 3404 (فهرست 9: 187) 38) - از عبد الحسين بن على برغانى (م حدود 1290) نسخه: مرعشى (ذريعه 13: 77) 39) - از محمد باقر بن مرتضى طباطبايى يزدى (م 1298) نسخه: مرعشى 5 / 765 (فهرست 2: 375) 40) الدرر المنظومة، از محمد بن طاهر تنكابنى (سده 13) نسخه:

[ 116 ]

مجلس 8 / 1915 (فهرست 9: 571 - 572) 41) - فارسى، از عبد السلام انصارى نسخه: دانشگاه 4408 (فهرست 13: 3368) 42) - از محمد على بن زين العابدين نورى نسخه: وزيرى 2 / 3768 (فهرست 5: 1789) 43) ذخيرة المعاد، از على بن على رضا يزدى مدرس (م 1316) نسخه: مجلس 4649 (فهرست 13: 34 - 38) 44 - 48) شش شرح نا معلوم يا نا مشخص: (الف) دانشگاه 3 / 1643 (فهرست 8: 220) (ب) مطهرى 2487 (فهرست 1: 436) (ج) فيضيه 1090 (فهرست 1: 136) (د) فارسى، مجلس 5743 (فهرست 17: 183 - 184) (ه‍) فارسى، زنجان (فهرست: 111 - 112) (و) ملك 7 / 5806. 81 - تبصرة المتعلمين كه مكرر به چاپ رسيده است. نسخ اقدم: نواب 15 فقه، مورخ 749 (فهرست 451) آستان قدس 2281، مورخ 753 (فهرست 2: 22) مجلس 9 / 4953، مورخ 759 (فهرست 14: 229) امير المؤمنين 2 / 512، مورخ 828 (نشريه 5: 412) آستان قدس 2280، مورخ 850 (فهرست 2: 21) آستان قدس 6432، مورخ 878 (فهرست 5: 374) مجلس 1 / 8834، مورخ 889 (فهرست دستنويس) مرعشى 2 / 2074، مورخ 895 (فهرست 6: 87)

[ 117 ]

ترجمه ها: 1) فارسى، نا معلوم، پيش از 994 تحرير شده نسخه ها: سنا (مجلس 2) 2 / 1463 (فهرست 2: 276) دانشگاه 5466 (فهرست 16: 17) تبريز - ثقة الاسلام (نشريد 5: 271) 2) فارسى، از محيى بن محمد كرمانى، اوائل قرن 10 نسخه: ميكروفيلم 3020 از نسخه اى در شيراز (فهرست 2: 28) 3) فارسى، نا معلوم نسخه ها: معارف 1229 (فهرست: 83) مسجد اعظم 2834 (فهرست: 74) 4) فارسى، ازز. ذو المجدين، چاپ تهران - 1368 - 9 5) اردو، از فيض حسين، چاپ هند (ذريعه 14: 186) ترجمه منظوم، از شيخ حسين: نسخه: وزيرى 2476 (فهرست 4: 1309) شروح وحواشى: 1) صراط اليقين، از احمد بن زين الدين احسائى (م 1241)، چاپ تبريز - 1273 - 1276 (در مجموعة جوامع الكلم) 2) التكملة للتبصرة = التذكرة في شرح التبصرة (ذريعه 4: 23 - 24) از محمد جعفر بن محمد على كرمانشاهى (م 1254) نسخه ها: الهيات 126 - 127 آل آقا (فهرست 1: 754، 756 - 759) حكيم (يادداشت آقاى حسينى اشكورى) مرعشى 3722، 4160 (فهرست 10: 121، 11: 176) 3) قرة العين الناظرة، از محمد اسماعيل بن محمد ابراهيم فدائى كزازى (م 1263)

[ 118 ]

نسخه: مسجد اعظم 455 4) - از محمد جعفر استرآبادى نسخه: مرعشى 3078 (فهرست 8: 302) 5) المرشد، از محمد حسين بن على اكبر خوانسارى (زنده در 1263) نسخه: گلپايگانى 122 (فهرست 1: 116) 6) المواهب السنية، از على بن محمد جعفر استرآبادى (م 1316) نسخه: مرعشى 3097 (فهرست 7: 319) 7) الآية المبصرة، از عباس بن اسماعيل قزوينى زنده در 1311) نسخه: گلپايگانى 2 / 306 (فهرست 1: 265) 8) اللمعات النيرة، از خراسانى 9) - از حسين بن محمد حسن همدانى (زنده در 1330) نسخه: مرعشى 3843 (فهرست 10: 228) 10) - از موسى بن جعفر كرمانشاهى (م 1340) نسخه: كاشانى 75 (فهرست: 168) 11) - آمال المجتهدين، از نور الدين على بن ابوالقاسم (زنده در 1337) نسخه: 4409، اصل (فهرست 12: 10) 12) التكملة، از اسماعيل بن على نقى ارومى، چاپ تبريز - 1337 - 1338. 13) - از ضياء الدين عراقى. 14) - از محسن بن عبد الكريم امين عاملى (م 1371)، چاپ دمشق - 1343، 1379. 15) كفاية المحصلين، از محمد على بن محمد طاهر تبريزى مدرس (م 1373)، چاپ تبريز -

[ 119 ]

1353. 16) فقه الصادق، از محمد صادق حسين روحانى، چاپ قم - 1373 - 82 - تحرير الاحكام الشرعية، چاپ تهران - 1314. نسخ اقدم: ادبيات 497 امام جمعه كرمان، مورخ 699 (فهرست: 78) حضرت عبد العظيم 45، مورخ 721 (فهرست: 63) مجلس 5281، مورخ 724 (فهرست 16: 50) الهيات مشهد 53، مورخ 726 (فهرست 1: 28) دانشگاه 1127، مورخ 728 (فهرست 5: 1813) مرعشى 2631، مورخ 731 (فهرست 7: 205) مرعشى 3751، مورخ 735 (فهرست 10: 144) مرعشى 385، مورخ 737 (فهرست 1: 402) ملك 1429، مورخ 737 (فهرست 1: 109) گلپايگانى 130، مورخ 763 (فهرست 1: 123) دانشگاه 1004، مورخ 763 (فهرست 5: 1808) ملى 925 عربى، مورخ 787 (فهرست 8: 425) مجلس 4007 و 233 طباطبائى، هردو از قرن هشتم (فهرست 11: 10) شروح وحواشى: 1) - نا معلوم (مربوط سده 9) نسخه: شيرازى (ذريعه 13: 141) 2) - از كركى نسخه: مجلس 4 / 81 خوئى (فهرست 7: 82) 3) - از حسين بن عبد الصمد عاملى نسخه: ملى 12 / 1943 عربى (فهرست 10: 621)

[ 120 ]

4) - نامعلوم نسخه: مجلس 8 / 81 (فهرست 7: 81) 5) المصانع بامر قديم الصانع، از حسين بن محمد بجستانى خراسانى (زنده در 1256) نسخه اصل: مرعشى 3952 (فهرست 10: 336) 83 - تذكرة الفقهاء، چاپ تهران - 1272 وجزآن. نسخ اقدم: مرعشى 3745، مورخ 720 (فهرست 10: 141) حقوق 4 ج، مورخ 725 (فهرست: 289) تهران - فخر الدين نصيرى، مورخ 764 (يادداشت آقاى سيد عبد العزيز طباطباباى) حقوق 24 ج، مورخ 766 (فهرست: 289) حكيم 318، مورخ 867 (فهرست 1: 111) سنا (مجلس 2)، 1117، مورخ 867 (فهرست 2: 123) فيضيه 441، مورخ 870 (فهرست 1: 42) الهيات مشهد 66، مورخ 874 (فهرست 1: 39) دار الكتب 20018، مورخ 875 (فهرست 1: 149) تبريز - قاضى، مورخ 890 (نشريه 7: 513) ديوان هند 1791، قرن نهم (فهرست 2: 307) امير المؤمنين، قرن نهم (يادداشت طباطبائى) (نسخه اخير ونسخ الهيات مشهد وفيضيه به خط يك كاتب وظاهرا اجزاء يك دوره است). 84 - تلخيص المرام نسخه ها: مرعشى 472، مورخ 726 (فهرست 2: 77) مجلس 5314، مورخ 735 (فهرست 16: 228)

[ 121 ]

مجلس 4253، قرن هشتم (فهرست 11: 268) آستان قدس 2275، قرن هشتم (فهرست 2: 20) آستان قدس 2274 (همان جا) مجلس 4818 (فهرست 13: 229) شروح: 1) كشف الحقايق، از محمد بن بهرام (ساخته پيش از 954) نسخه: آستان قدس 2532 (فهرست 2: 101) 2) خزائن الاحكام، از على بن خليل طهرانى (م 1296). نسخه ها: آستان قدس 7632، 7633 (فهرست الفبائى: 741) 85 - قواعد الاحكام، چاپ تهران - 1272، 1315، 1329، 9 / 1387 (همراه ايضاح القواعد فخر المحققين). نسخ اقدم: دانشگاه 1273، مورخ، 709 (فهرست 7: 2769) كتابخانه بريتانيا 7511، مورخ 712 (فهرست ريو: 23) دانشگاه 1 / 704، مورخ 713 (فهرست 5: 1970) مدينة العلم، مورخ 713 (فهرست: 89) فيضيه 34، مورخ 717 (فهرست 1: 204) مرعشى 4273، مورخ 718 (فهرست 11: 275) دانشگاه 1407، مورخ 724 (فهرست 8: 84) دانشگاه 705، پيش از 725 (فهرست 5: 1977) مرعشى 1310، پيش از 726 (فهرست 4: 98) گوهرشاد 387، پيش از 726 (فهرست: 370) آستان قدس 3516، مورخ 727 (فهرست 2: 95) مجلس 1 / 5643، مورخ 728 (فهرست 17: 97) الهيات 175 ج، مورخ 732 (فهرست 1: 630)

[ 122 ]

مجلس 603 طباطبائى، مورخ 737 حسينيه شوشتريها 790، مورخ 739 (فهرست: 808) مرعشى 1729، مورخ 756 (فهرست 5: 116) پرينستون 529 سرى جديد، مورخ 758 مرعشى 4094، مورخ 765 (فهرست 11: 111) نواب 94 فقه، مورخ 773 (فهرست: 464) غرب 927، مورخ 776 (فهرست: 170) حجتيه 379، قرن هشتم (فهرست: 75) فيضيه 143، قرن هشتم (فهرست 1: 206) سليمان خان 54، قرن هشتم (فهرست: 16) ترجمه فارسى، از محمد بن محمد بن عبد الله (ساخته پيش از 858). نسخه: خيرات خان 39 (فهرست: 1726) شروح وحواشى: 1) شرح علامه نسخه: دانشگاه 23 / 3514 (فهرست 12: 2527 - 2528) 2) تحرير التحرير، از ضياء الدين عبد الله بن محمد اعرجى حلى (زنده در 740) نسخه ها: دانشگاه 2 / 704، 2 / 1192 (فهرست 5: 1864 - 61865: 2154) 3) كنز الفوائد، از سيد عميد الدين 4) ايضاح المقاصد، از فخر المحققين 5) جوامع الفوائد، شرح خطبة القواعد، از همان شارح. نسخه ها: حسينيه شوشتريها 790 (فهرست: 808) دانشگاه 1 / 1193 (فهرست 6: 2198) مجلس 1 / 2748، 1 / 5219 (فهرست 9: 118، 16: 51) آستان قدس 1 / 2529، 6307 (فهرست 2: 99، 6: 60)

[ 123 ]

پرينستون 529 سرى جديد ديوان هند 1 / 1800 (فهرست 2: 310) مطهرى 224 (فهرست 1: 380 - 381) دار الكتب 19895 ب (فهرست 1: 204) امير المؤمنين 55 (ذريعه 13: 224) 6) المسائل المظاهرية، از همان شارح 7) معنى قول العلامة في القواعد: (على إشكال)، از همان شارح نسخه ها: دانشگاه 2 / 6340، 1 / 6369 (فهرست 16: 246، 253) 8) حواشى از همان شارح نسخه: مرعشى 1310 (فهرست 6: 98) 9) نا معلوم (مربوط به سده 8) نسخه: مجلس 5136 (فهرست 15: 125) 10) وسيلة القاصد از ابن متوج نسخه ها: آستان قدس 2782، 5727 (فهرست 5: 528، 529) دانشگاه 35 / 2144 (فهرست 9: 828) 11) - از جمال الدين احمد بن نجار (م 823 - 835): چاپ تهران - 1315 نسخه ها: سنا (مجلس 2) 780 (فهرست 2: 59) دانشگاه 1193 (فهرست 6: 2194) وزيرى 1323 (فهرست 3: 928) غرب 4584 (فهرست: 113) حضرت عبد العظيم 194 (فهرست: 463) 12) سديد الافهام، از فخر الدين احمد بن محمد سبيعى (زنده در 854) 13) شرح مسألة النهبيه من قواعد الاحكام از رضى الدين عبد الملك بن اسحاق بن فتحان

[ 124 ]

قمى (م 851 - 877)، چاپ قم - 1393 (در رساله خاندان فتحان تأليف نگارنده) نسخه: مجلس 1231 طباطبائى 14) - از على بن هلال جزائرى (زنده در 909) نسخه: مرعشى 1706 (فهرست 5: 99) 15) جامع المقاصد، از كركى 16) - شرح ديگرى از همان شارح نسخه ها: دانشگاه 1193 (فهرست 6: 2198) مرعشى 944، 3984، 4523 (فهرست 3: 131، 10: 363، 12: 104) وزيرى 434 (فهرست 1: 386) ملى 1825 عربى (فهرست 10: 409 - 410) 17) كشف الفوائد از قطيفى نسخه: مجلس 5 + 2 / 81 خوئى (فهرست 7: 165، 232 - 236) 18) فوائد القواعد، از شهيد دوم. 19) - از نور الدين على بن احمد بن ابى جامع عاملى (اواخر سده 10) نسخه: غرب 75 (فهرست: 150) 20) جامع الفوائد، از عبد الله بن حسين تسترى. 21) حل عبارة معضلة من القواعد: (لو كان الاخلال...)، از بهاء الدين عاملى نسخه ها: دانشگاه 13 / 8918 (فهرست 5: 1866) ملك 2 / 1023 (فهرست 5: 224) مجلس 2 / 1145 خوئى، 58 / 1805 (فهرست 7: 161 - 162، 9: 360) آستان قدس 2358 (فهرست 2: 54) حضرت عبد العظيم 3 / 200 (فهرست: 443)

[ 125 ]

پرينستون 524 سرى جديد (برگهاى 21 ب 26 ب) مرعشى 2 / 2802 (فهرست 8: 4) ملى فارس 1 / 273 (فهرست 1: 253) 22) شرح مسألة من مسائل ميراث القواعد، نا معلوم (تحرير پيش از 1040) نسخه: مسجد اعظم 8 / 631 (فهرست: 465) 23) دلائل الاحكام، از داماد، چاپ تهران - 1401 (در مجموعه اثنى عشر رسالة للداماد) نسخه ها: حكيم 1590 يزد - علومى 9 / 613 (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه 1: 702) 24) نا معلوم (تحرير پيش از 1070) نسخه: دانشگاه 7252 (فهرست 16: 499) 25) فارسى وعربى، از محمد بن حسن شيروانى (م 1098) بر چند عبارت قواعد نسخه ها: آستان قدس (ذريعه 14: 38) دانشگاه 25 + 18 + 16 - 15 / 7008، 10 - 9 / 7091 (فهرست 16: 426 - 427، 480) فيضيه 1665 (فهرست 3: 113 - 114) 27) - از محمد هادى بن محمد صالح مازندرانى (م حدود 1134) نسخه ها: مرعشى 4528 (فهرست 12: 108) دانشگاه 1841 (فهرست 8: 338) گلپايگانى 2113 (فهرست 3: 165) 28 كشف اللثام، از فاضل هندى 29) منتخب الفوائد، فارسى، از ابراهيم بن سلامه نجفى (زنده در 1223) نسخه: دانشگاه 5794 (فهرست 16: 92 - 93) 30) مفتاح الكرامة، از جواد عاملى

[ 126 ]

31) - از كاشف الغطاء 32) - از صاحب مقابس نسخه: مدينة العلم (فهرست: 126) 33) تكملة القواعد، از محمد على بن محمد باقر هزارجرينى (م 1246) نسخه آستان قدس 6487 (فهرست 5: 388) 34) تكملة القواعد، از محمد حسين بن محمد على نجفى (زنده در 1260) نسخه: آستان قدس 14306 35) شوارع الانام، از محمد جعفر بن سيف الدين استرآبادى (م 1263) نسخه ها: مرعشى 4022، 3073 - 3074، 3885 (فهرست 8: 299، 300، 10: 270، 11: 24) فيضيه 290 (فهرست 1: 155) مطهرى 1 / 2224 (فهرست 5: 145، 257) حكيم 45 (نشريه 5: 423) 36) - از مسيح بن محمد سعيد تهرانى (م 1263) نسخه: مسجد جامع 122 (فهرست: 326) 37) - از عبد الحسين بن على برغانى (زنده در 1266) نسخه: مرعشى (ذريعه 14: 19) 38) مناهج الاحكام، از محمد بن حسين رضوى نسخه ها: آستان قدس 6713، 6741 (فهرست 5: 459) 39) نظام الفرائد، از على بن گل محمد تار پوزآبادى زنجانى (م 1290)، چاپ تهران - 1332 نسخه ها الهيات 12 ب (فهرست 1: 682)

[ 127 ]

فيضيه 1280 (فهرست 1: 288) مرعشى 2387 (فهرست 6: 361) 40) - از فخر الدين بن مهدى بن عبد الصاحب نراقى (م 1325) نسخه ها: دانشگاه 4847 - 4851 (فهرست 14: 3866 - 3867) 41) جوامع الكلام، از محمد رحيم بروجردى نسخه ها: آستان قدس 3837 - 3848 (فهرست 5: 298 - 401) ملك 2151، 2354، 2363 - 2377، 2616، 2634 - 2635 (فهرست 1: 207 - 212) 42) - از محمد حسن مظفر (م 1374)، چاپ نجف - 1378 43 - 48) هفت شرح نامعلوم يا نامشخص: (الف) برلين 371 (فهرست 4: 240) (ب) دانشگاه 6912 (فهرست 16: 397) (ج) فيضيه 680 (فهرست 1: 155) (د) مجلس 5 / 81 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 100) (ه‍) غرب 10431 (فهرست: 151) (و) دار الكتب 20308 ب (فهرست 1: 264) (ز) حسينيه ء شوشتريها 916 (فهرست: 804) 86 - مختلف الشيعة، چاپ تهران - 4 / 1323، قم - 1403. نسخ اقدم: دانشگاه 707، اصل؟ (فهرست 5: 2006) مجلس 1317، مورخ 704 (فهرست 4: 91) مرعشى 1052، مورخ 705 (فهرست 3: 241) آستان قدس 7923، مورخ 708 (فهرست 2: 109) كاظميه - الامام الصادق، مورخ 717 (المخطوطات العربية في العراق، از محفوظ: 250) مرعشى 4434، مورخ 720 (فهرست 12: 29) مرعشى 1545، مورخ 721 (فهرست 4: 347)

[ 128 ]

حكيم، مورخ 724 (فهرست نوادر مخطوطات مكتبة آية الله الحكيم: 54) نجف - مدرسة الخليلى، مورخ 725 (ذريعه 20: 219) آستان قدس 2563 - 2564، مورخ 724 - 727 (فهرست 2: 109) مرعشى 1229، مورخ 733 (فهرست 4: 30) دانشگاه 6699، مورخ 759 (فهرست 16: 335) وزيرى 1596، مورخ 764 (فهرست 3: 997) دانشگاه 6888، مورخ 773 (فهرست 16: 389) غرب 4591، مورخ 787 (فهرست: 183) شروح وحواشى: 1) - از كركى نسخه ها: آستان قدس 2363 (فهرست 2: 47) مجلس 679 طباطبائى وزيرى 2095 (فهرست 4: 1163) 2) نا معلوم (تحرير پيش از 917) نسخه: مرعشى 7 / 2564 (فهرست 7: 153) 3) - از داماد، چاپ تهران - 1401 (در مجموعه اثنا عشر رسالة للداماد) نسخه ها: آستان قدس 5194 (فهرست 5: 413) دانشگاه، ميكروفيلم 3450 (فهرست 2: 146) 4) - از رفيع الدين محمد بن حيدر حسينى طباطبائى نائينى (م 1082) نسخه ها: آستان قدس 6647 (فهرست 5: 414) مرعشى 2875 (فهرست 8: 82) 5) - نا معلوم (مربوط به سده 11) نسخه: استادى (فهرست: 16)

[ 129 ]

87 - منتهى المطلب، چاپ تبريز - 33 / 1316. نسخ اقدم: حكيم، اصل (نوادر مخطوطات مكتبة آية الله الحكيم: 60) گوهرشاد 554، قرن هشتم (فهرست: 416) مدينة العلم، مورخ 972 (فهرست: 125) فيضيه 777، مورخ 974 (فهرست 1: 272) ملك 1012، مورخ 981 (فهرست 1: 745) آستان قدس 2850، مورخ 982 (فهرست 5: 520) مرعشى 4461، پيش از 984 (فهرست 12: 48) پاريس - كتابخانه ملى 6658، مورخ 989 (فهرست 2: 330) آستانه قم 5990، مورخ 990 (فهرست: 177) امام جمعه زنجان، مورخ 997 (فهرست: 165) مسجد اعظم 1 / 3603، قرن دهم (فهرست: 363) شرح عبارتى در مبحث اوانى از كتاب طهارت منتهى المطلب، از محمد مهدى بن هدايت الله حسينى مشهدى (م 1218 ق). نسخه: مجلس 5 / 1804 (فهرست 9: 321) 88 - نهاية الاحكام نسخه ها: دانشگاه 6662، قرن 7 - 8 (فهرست 16: 328) كاشان - آثار ملى 433، مورخ 853 (نشريه 4: 358) آستان قدس 2659، مورخ 859 (فهرست الفبائى: 1063) حكيم 40، مورخ 859 (نوادر مخطوطات مكتبة آية الله الحكيم: 61) مجلس 8794، مورخ 861 ملك 1928، مورخ 883 (فهرست 1: 779) غرب 400، قرن نهم (فهرست: 202)

[ 130 ]

نواب 85 فقه، مورخ 960 (فهرست: 480) پرينستون 1256 سرى جديد، مورخ 1072 همدان - مدرسه دامغانى (نشريه 5: 384) ملك 2967، 6 / 3275 (فهرست 1: 780) غرب 477 (فهرست: 202) آستان قدس 2661 (فهرست الفبائى: 1063) مجلس 5487 (فهرست 16: 385) وزيرى 531 (فهرست 2: 461) نور بخش 374 (فهرست 2: 95) 89 - حواشى قواعد الاحكام، (رك: ذيل قواعد به شماره ء 85) 90 - رسالة في المواريث نسخه: مسجد اعظم 7 / 631 (فهرست: 465) 91 - رسالة في واجبات الحج نسخه: ملك 24 / 5712 * ضياء الدين عبد الله بن محمد اعرجى حسينى حلى (زنده در 840) 92 - تحرير التحرير (رك: ذيل قواعد به شماره 85)

[ 131 ]

* سيد عميد الدين (م 754) 93 - كنز الفوائد نسخه ها: مجلس 180 - 181 امام جمعه خوئى، مورخ 756 (فهرست 7: 337 - 339) حكيم 107، مورخ 758 (نشريه 5: 425) مسجد اعظم 432، مورخ 764 (فهرست: 335) مجلس 4387 - 4388، مورخ 782 (فهرست 12: 94 - 95) سنا (مجلس 2) 537، قرن هشتم (فهرست 1: 343) دانشگاه 1857، مورخ 825 (فهرست 8: 450) غرب 1075، قرن نهم (فهرست: 177) آستان قدس 2529، مورخ 992 (فهرست 2: 99) بوهار 181 عربى، قرن دهم (فهرست: 205) گوهرشاد 194، قرن يازدهم (فهرست: 380) مطهرى 2264، مورخ 1245 (فهرست 1: 466) دانشگاه 766 (فهرست 5: 1989) 94 - المسألة النافعة للمباحث الجامعة لاقسام الوارث = شرح مناسخات الارث = شرح الفرائض النصيرية، چاپ تهران 1315 (در مجموعه كلمات المحققين)، 1318 (همراه درر الفوائد آخوند خراسانى) نسخه ها: ملى 2 / 795 فارسى (فهرست 2: 323) مجلس 7 / 2719 (فهرست 9: 42 - 43) گلپايگانى 2 / 2397 (فهرست 3: 245) مرعشى 3 / 2362 (فهرست 6: 345) مسجد اعظم 2 / 1551 (فهرست: 112)

[ 132 ]

* فخر المحققين (م 771) 95 - ايضاح الفوائد، چاپ قم - 9 / 1387. اقدم نسخ: دانشگاه 706:، مورخ 756 (فهرست 5: 1785) دانشگاه 5237، مورخ 759 (فهرست 15: 4172) مجلس 95 طباطبائى، مورخ 761 مرعشى 231 و 561، هردو از قرن هشتم (فهرست 1: 256، 2: 162) حقوق 3 ج، مورخ 802 (فهرست: 258) نواب 204 فقه، مورخ 802 (فهرست: 450) مرعشى 2606، مورخ 847 (فهرست 7: 188) مرعشى 305، مورخ 848 (فهرست 1: 349) آستان قدس 2229 - 2230، مورخ 853 (فهرست 2: 8) مرعشى 283، مورخ 855 (فهرست 1: 310) مجلس 27 امام جمعه ء خوئى، مورخ 856 (فهرست 7: 24) مرعشى 265، پيش از 858 (فهرست 1: 296) آستان قدس 7459، مورخ 868 (فهرست 2: 612) سليمان خان 90، مورخ 876 (فهرست: 6) عمومى اصفهان 2947، مورخ 879 (فهرست 1: 184) ملك 1241، مورخ 885 (فهرست 1: 77) 96 - حاشية الارشاد، حواشى اوبرارشاد الاذهان علامه وبرخى تقريرات درسى اوست كه وسيله ظهير الدين على بن يوسف نيلى تدوين شده است. نسخه ها: دانشگاه 768، مورخ 787 (فهرست 5: 1856) دانشگاه 6929، مورخ 947 (فهرست 16: 403) آستان قدس 2377، مورخ 947 (فهرست 2: 50 و 5: 405 پاورقى 2)

[ 133 ]

حكيم 105، مورخ 973 (نوارد مخطوطات مكتبة آية الله الحكيم: 48) مجلس 1296، 4452 (فهرست 4: 71، 12: 133) مطهرى 237 مشير (فهرست 4: 140) مرعشى 2474 (فهرست 7: 65) 97 - حواشى متفرقه اوبرارشاد (رك: ذيل ارشاد به شماره 80) 98 - جامع الفوائد في شرح خطبة القواعد (رك: ذيل قواعد به شماره 85) 99 - معنى قول العلامة في القواعد: على اشكال (رك: ذيل قواعد به شماره 85) 100 - المسائل الآمليات نسخه ها: دانشگاه 2 / 1012، اصل (فهرست 5: 2015) دانشگاه 2 / 2144، قرن دهم (فهرست 9: 820) 101 - مسائل بعض الاجلة نسخه ها: دانشگاه 5 / 1474 (فهرست 8: 127) مرعشى 1 / 457 (فهرست 2: 59) 102 - مسائل بعض الفضلاء نسخه: الهيات 5 / 106، مورخ 1054 (فهرست 1: 235) 103 - المسائل الفقهية نسخه ها: دانشگاه 1804، اصل (فهرست 8: 380)

[ 134 ]

دانشگاه 3 / 5396، قرن يازدهم (فهرست 15: 4237) دانشگاه 5237 (فهرست 11: 4172) حكيم 548، مورخ 1248 (فهرست 1: 28) 104 - المسائل المظاهرية، گردآورى زين الدين على بن حسن بن مظاهر حلى (زنده در 786). نسخه: دانشگاه 1 / 1192، مورخ 818 - 827 (فهرست 6: 2341) 105 - المسائل الناصريات نسخه: ملك 649، اصل (فهرست 1: 667) 106 - الفخرية في معرفة النية، چاپ تهران - 1315 (در مجموعه كلمات المحققين). اقدم نسخ: مجلس 7 / 4953 (فهرست 14: 228) پرينستون 1886 سرى جديد مرعشى 2 / 611، 2704، 2 / 2248 (فهرست 2: 207، 6: 88 و 232) ادبيات اصفهان (نشريه 5: 303) آستان قدس 2432 (فهرست 2: 68) - ترجمه فارسى، از صدر الدين تبريزى (اوائل قرن يازدهم) نسخه: دانشگاه 12 / 3382 (فهرست 11: 2382) 107 - رسالة في الحج المتمتع وواجباته نسخه ها: دانشگاه 3 / 1022 (فهرست 5: 1871) مرعشى 3 / 3307 (فهرست 9: 88)

[ 135 ]

* عبد الرحمن بن محمد العتايقى (زنده در 779) 108 - درر النقاد، شرح ارشاد الاذهان علامه (رك: ذيل ارشاد، به شماره 80) * شهيد اول (م 786) 109 - أجوبة المسائل الفقهية، گرد آورده فرزند او. نسخه ها: آستان قدس 2369 - 2370، مورخ 780 (فهرست 2: 39) آستان قدس 2351، مورخ 786 (همان جا) 110 - أجوبة مسائل محمد بن مجاهد نسخه: حكيم 742 (فهرست 1: 29) 111 - - أجوبة مسائل مقداد بن عبد الله السيورى = المسائل السيوريه نسخه ها: آستان قدس 421، 7210 (فهرست 2: 130، 5: 355) ملك 5 / 1722، 18 / 2147 (فهرست 5: 347، 437) 112 - أربع مسائل فقهيه نسخه: دانشگاه 2711، مورخ 1095 (فهرست 10: 1591)

[ 136 ]

113 - البيان چاپ تهران - 1319 و 1322 اقدم نسخ: مجلس 1 / 2750، مورخ 822 (فهرست 9: 124) مرعشى 2 / 67، مورخ 843 (فهرست 1: 78) نواب 8 فقه، قرن نهم (فهرست: 451) عمومى اصفهان 3055، مورخ 924 (فهرست 1: 194) دانشگاه 1800، مورخ 931 (فهرست 8: 372) مرعشى 1677، مورخ 940 (فهرست 5: 72) حسينيه شوشتريها 1 / 840، مورخ 947 (فهرست: 876) 114 - الدروس الشرعية، چاپ تهران - 1269. اقدم نسخ: نواب 27 فقه، اصل؟ (فهرست: 457) سنا 807، مورخ 785 (فهرست 2: 65) الهيات 163 ج، مورخ 798 (فهرست 1: 549) دانشگاه 6599، قرن هشتم (فهرست 16: 305) حكيم 1230، مورخ 817 (يادداشت آقاى حسينى اشكورى) مرعشى 1880 و 3967، هر دو مورخ 820 (فهرست 5: 258، 10: 351) مجلس 8825، مورخ 821 آستان قدس 4201، مورخ 822 (فهرست 2: 58) الهيات 13 ج، مورخ 823 (فهرست 1: 550) مرعشى 2172، مورخ 826 (فهرست 6: 174) - تكمله دروس از جعفر بن احمد حليوس حسينى (زنده در 836) نسخه ها: آستان قدس 14133 (يادداشت آقاى سيد عبد العزيز طباطبائى) مرعشى 1 / 3156 (فهرست 8: 388)

[ 137 ]

- شروح وحواشى 1) - از حسن بن حسم (اواسط سده 9) نسخه: غرب 4568 (فهرست: 123) 2) مشارق الشموس، از حسين خوانسارى 3) تكملة مشارق الشموس، از رضى الدين محمد بن حسين خوانسارى (اواسط سده 12)، چاپ تهران - 1311 نسخه ها: فيضيه 2 / 744 (فهرست 1: 146، 3: 19) مشهد - ادبيات 147 فياض (فهرست: 227) 4) انارة الطروس، از بهاء الدين محمد بن محمد باقر مختارى نائينى (م حدود 1140) نسخه: مرعشى 3 / 3382 (فهرست 9: 159) 5) - از صاحب رياض نسخه: دانشگاه 1 / 7712 (فهرست 16: 982) 6) - مشكاة الانوار الحسينية، از محمد ابراهيم بن على حائرى قزوينى (زنده در 1229) نسخه ها: مرعشى 2872 (فهرست 8: 80) فيضيه 1431 (فهرست 1: 241) 7) - نا معلوم. نسخه: ملك 34 / 604 (فهرست 5: 108) 115 - ذكرى الشيعة، چاپ تهران - 1271 اقدم نسخ: دانشگاه 1906، مورخ 784 (فهرست 8: 521) امام جمعه زنجان، مورخ 847 (فهرست: 108) ملى 1842 عربى، مورخ 883 (فهرست 10: 421) سليمان خان 36، مورخ 883 (فهرست: 12) الهيات 245 ب، مورخ 909 (فهرست 1: 551) ملك 5340، مورخ 909 (فهرست 1: 324) حاشيه از وحيد بهبهانى (م 1205) نسخه: ملك 14 / 2801 حاشيه از وحيد بهبهانى (م 1205)

[ 138 ]

نسخه: ملك 14 / 2801 116 - غاية المراد، چاپ تهران - 1271 و 1302. اقدم نسخ: نواب 1 / 262 فقه، مورخ 770 (فهرست: 472) آستان قدس 2497، مورخ 802 (فهرست 2: 89) همدان - همراه، مورخ 875 (فهرست شهرستانها 3: 1693) فرهاد معتمد 131، مورخ 917 (فهرست: 201) دانشگاه 8267، مورخ 920 (فهرست 17: 94) مرعشى 1407، مورخ 933 (فهرست 4: 183) مطهرى 2467، مورخ 947 (فهرست 1: 441) زنجانى 51، مورخ 956 (فهرست: 207) دانشگاه 6739، مورخ 960 (فهرست 16: 349) 117 - اللمعة الدمشقيه، چاپ تهران - 1381. اقدم نسخ: آستان قدس 337 فقه، مورخ 849 (فهرست 2: 105) مرعشى، مورخ 863 (نشريه 6: 338) مرعشى، 1 / 2247، مورخ 898 (فهرست 6: 231) آستان قدس 2811، مورخ 907 (فهرست 5: 486) دانشگاه 6298، مورخ 947 (فهرست 16: 236) دانشگاه 8217، مورخ 948 (فهرست 17: 59) مرعشى 959، مورخ 951 (فهرست 3: 151) آستان قدس 6207، مورخ 958 (فهرست 2: 106، 5: 486) آستان قدس 6208، مورخ 960 (همان جا) ملك 1054، مورخ 967 (فهرست 1: 620) نظم لمعه دمشقيه: 1) التحفة القوامية، از قوام الدين محمد بن محمد مهدى سيفى قزوينى (اوائل سده 12)،

[ 139 ]

چاپ تهران - 1365 - 1366 (در حاشيه روضة البهيه شهيد ثانى) نسخه ها: مطهرى 6156 (فهرست 3: 375) نواب 181 فقه (فهرست: 452) حكيم 1523 (فهرست 1: 103) دانشگاه 756 (فهرست 5: 1821) ملك 2565 (فهرست 1: 122) گلپايگانى 278 (فهرست 1: 242) بروجردى (ذريعه 22: 369) (محمد جعفر استرآبادى شرحى تحت عنوان ينابيع الحكمة في شرح نظم اللمعة براين منظومه نوشت: نسخه ها: مرعشى 3 / 1541، 2001، 3150، 3859، 4020، 4021 (فهرست 4: 344، 6: 14، 8: 388، 10: 246، 11: 23 - 24) حقوق 114 ج (فهرست: 507) تهران - مينوى 1 (نشريه 6: 690) 2) الهداية المهديه، از عبد الكريم جرجانى (زنده در 1304) نسخه: الهيات 182 ج (فهرست 1: 694) 3) لؤلؤ الاحكام، از على بن محمد جعفر استرآبادى (وى بعدا دوشرح براين منظومه نوشت: ا - كنز الدرر الايتام نسخه: مرعشى 3096، 3862، 3878، 4713 (فهرست 8: 319، 10: 248، 264) ب - لب الاسلام: نسخه ها: مرعشى 3879، 1 / 3880 شروح: 1) الروضة البهية، از شهيد ثانى 2) الشرايع النبوية، نا معلوم (تحرير پيش از 1250) نسخه: دانشگاه 1721 (فهرست 7: 2752) 3) - از محمد رضا بن محمد مهدى آل بحر العلوم (م 1253)

[ 140 ]

نسخه: حقوق 21 ب (فهرست: 384) 4) توضيح المشكلات، از محمد شفيع بن محمد حسين (اواسط سده 13) نسخه: مرعشى 2408 (فهرست 7: 9 - 10) 5) التحفة الرضوية، از محمد بن معصوم رضوى قصير (م 1255) نسخه ها: رضوى 7155 (فهرست 5: 460) ملك 816 (فهرست 1: 118) مسجد اعظم 755 (فهرست: 262) 6) التحفة الغروية، از خضر بن شلال عفكارى (م 1255) نسخه ها: مرعشى 2206 (فهرست 6: 199) دار الكتب (فهرست الكتب) العربية فهرست عمومى 1: 569) مجلس 39 - 45 امام جمعه خويى (فهرست 7: 36 - 42) ملك 1 / 2891 7) كشف النقاب، از مسيح بن محمد سعيد تهرانى نسخه ها: نواب 44 فقه (فهرست: 461) مسجد جامع 122، 160 - 161 (فهرست 1: 335) 8) - از محمد بن حسين رضوى نسخه: آستان قدس 6713 (فهرست 5: 461) 9) الانوار الغروية = المشكاة الغرويه، از محمد جواد بن تقى نجفى ملا كتاب (زنده در 1267) نسخه ها: معهد 1518 (فهرست 4: 318 - 319) آستان قدس 7760 - 7769 (فهرست الفبايى: 883) 11) - از محمد على شفتى (م 1282) نسخه: مرعشى 4 / 1995 (فهرست 5: 367) 12) الدرة الحائرية، از على نقى بن حسن طباطبائى (م 1289) نسخه: مجلس 4302 (فهرست 11: 315 - 316) 13) منية الالباب، نا معلوم (متعلق به قرن 13) نسخه: مجلس 4455 (فهرست 12: 135) 14) الغرة الغروية، از ملا على (تحرير 1303)

[ 141 ]

نسخه ها: بروجردى (ذريعه 16: 34) قم - طبسى حائرى 395، 478 (نور علم 14: 97، 112) 15) - از محمد على رضوى نسخه: آستان قدس 6524 (فهرست 5: 490) 16 - 17) دو شرح نا معلوم يا نا مشخص (الف) نسخه: مجلس 18 / 3936 (فهرست 10: 2054) (ب) نسخه: استادى (فهرست: 15، 16) 118 - الالفية، چاپ تهران - 1271، 1308، 1312، 1319، بيروت - 1403. نسخ اقدم: پرينستون 9 / 1886 سرى جديد گوهرشاد 1 / 1129 (فهرست: 219) گلپايگانى 1 / 258 (فهرست 1: 225) مرعشى 6 / 67، 2 / 680 (فهرست 1: 80، 2: 273) الهيات مشهد 2 / 471 (فهرست 1: 296) آستان قدس، 2250، 2246، 2695 (فهرست 2: 12 - 13، 5: 366) مدرسه نواب 1 / 150 فقه (فهرست: 469) آستانه قم 1 / 5844 (فهرست: 218) مجلس 5 / 4339 (فهرست 12: 39) - ترجمه هاى فارسى: 1) نا شناخته، مربوط به پيش از 928 نسخه: آستان قدس 36 فقه (فهرست 2: 12) 2) - از عزيز الله بن هدايت الله حسينى خلخالى (زنده در 953). نسخه: ملى 1 / 1955 فارسى (فهرست 4: 422) 3) زينبيه، نا شناخته، از قرن دهم. نسخه: گوهرشاد 5 / 1166 (فهرست: 130) 4) نا شناخته، نوشته شده پيش از سال 1053. نسخه: كراچى - انجمن ترقى اردو 18: 1 (فهرست: 24)

[ 142 ]

5) - از محمد معصوم بن محمد رضا هاشمى حسينى (زنده در 1075) نسخه: گوهرشاد 2 / 1191 (فهرست: 86) 6) - از محمد هادى بن ميرلوحى حسينى (زنده در 1096) نسخه: دانشگاه 8 / 5914 (فهرست 16: 150) 7) - از احمد بن على اصفهانى. نسخه: مسجد اعظم 2341 (فهرست: 83) 8) فرائض يوميه، از محمد مهدى بن محمد باقر خوانسارى (م 1324)، چاپ تهران - 1313 (ذريعه 16: 151). 9 - 13) چند ترجمه نا شناخته ديگر به اين شرح: دانشگاه 7586 (فهرست 16: 642) دانشگاه 1 / 1593 (فهرست 8: 195) مرعشى 3 / 4208 (فهرست 11: 209) مسجد اعظم 3940 (فهرست: 84) ملك 5 / 1712 (فهرست 5: 344) الهيات 5 / 551 د (فهرست 1: 395) - نظم الفيه به شعر عربى: 1) الحمانة البهية، از حسن بن راشد حلى (زنده در 825) نسخه: مرعشى 7 / 67 (فهرست 1: 80) 2) الدرة الصفية، از نور الدين على بن عبد الصمد عاملى (زنده در 954). نسخه: دانشگاه 2 / 4316 (فهرست 13: 3279) شروح وحواشى: 1) شرحى نا شناخته كه پيش از 822 نوشته شده است. نسخه: پرينستون 3 / 3992 يهودا (در فهرست ذكر نشده است) 2) الانوار العلية، از فخر الدين احمد بن محمد السبيعى. نسخه: دار الكتب 20039 ب (فهرست 1: 85) 3) النجاة، نا شناخته، نوشته شده پيش از 877. نسخه ها: مرعشى 3 / 611 (فهرست 2: 208) نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 24: 60)

[ 143 ]

4) المسالك الجامعية از ابن ابى جمهور احسائى (زنده در 920)، چاپ تهران - 1314 (همراه المقاصد العلية شهيد دوم). چند نسخه منتخب: مجلس 2981 (فهرست 10: 675 - 677 و 1033) آستان قدس 2581 (فهرست 2: 115) مرعشى 1 / 2261 (فهرست 6: 245) آستانه قم 1 / 5844 (فهرست: 218) مسجد اعظم 545 (فهرست: 361) 5) - از محقق كركى (م 940)، چاپ تهران - 4 / 1312 (در هامش المقاصد العلية شهيد دوم) چند نسخه منتخب: مرعشى 1 / 680، 1461 (فهرست 2: 275، 4: 258) آستان قدس 2386، 2481، 2482 (فهرست 2: 53، 84، 86) دانشگاه 4 / 872 (فهرست 5: 1859 - 1860) نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 13: 113) گلپايگانى 2 / 258 (فهرست 1: 225) آستانه قم 1 / 5844، 1 / 8335 (فهرست: 187 و 218) استادى (فهرست: 57) الهيات 5 / 225 د (فهرست 1: 262) ملك 5840، 2 / 4039 (فهرست 1: 216) ملى 1605 عربى (فهرست 10: 142) بادليان 37 (Pocccke فهرست 1: 66، 2: 570) دار الكتب 20038 (فهرست 2: 34) لوس آنجلس 2 / 1283 م (فهرست: 722) 6) - از ابراهيم بن سليمان قطيفى (زنده در 945) نسخه: مجلس 8 / 81 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 156 - 157) 7) شرحى ديگر، از همان قطيفى. نسخه: مجلس 13 / 81 خوئى (فهرست 7: 147 - 148)

[ 144 ]

8) المقاصد العلية، از شهيد دوم (م 966). چاپ تهران - 4 / 1312. چند نسخه منتخب: الهيات 844 (فهرست 1: 87) امام جمعه ء زنجان (فهرست: 164) آستان قدس 2846 (فهرست 5: 513) پرينستون 4 / 1399 سرى جديد وزيرى 958 (فهرست 2: 789) مرعشى 1 / 2773 (فهرست 7: 331) مسجد اعظم 1 / 245 (فهرست: 433) 9) حاشيه اى از شهيد دوم (جز شرح بالا) نسخه ها: مجلس 7: 81 امام جمعه خويى (فهرست 7: 80) غرب 762 (فهرست: 93) مفتاح 249 (فهرست: 231) 10) حاشيه اى ديگر از شهيد دوم. نسخه ها: مرعشى 2 / 53 (فهرست 1: 63) آستان قدس 2371 (فهرست 2: 49) 11) - از نظام الدين عبد الحى بن عبد الوهاب حسينى اشرقى گرگانى (ميانه قرن دهم). نسخه ها: گوهرشاد 821 (فهرست: 314 - 315) ملك 5 / 1712 (فهرست 5: 344) 12) الاعلام الجلية، از حسين بن على اوالى هجرى (زنده در 950). نسخه ها: آستان قدس 2238 (فهرست 2: 9 - 10) امام جمعه زنجان (فهرست: 92) 13) حاشيه على بن حسين بن محمد صائغ عاملى (م 980). نسخه:

[ 145 ]

مرعشى 4391 (فهرست 11: 391) 14) شرح حسين بن عبد الصمد عاملى (م 984) نسخه ها: آستان قدس 2482، 2483 (فهرست 2: 84 - 85) غرب 4550 (فهرست: 138) مطهرى 2526 (فهرست 1: 445) فيضيه 1 / 1600 (فهرست 3: 105) مرعشى 2 / 1968، 2828، 3614، (فهرست 5: 339، 8: 35، 10: 13). پرينستون 283 سرى جديد 15) شرح عبد العلى بن محمود خادم جاپلقى (اواخر قرن دهم) به عربى. نسخه: پرينستون 283 سرى جديد 16) شرح ديگرى از همان جاپلقى، به فارسى نسخه ها: گوهرشاد 1 / 978 (فهرست: 314) آستان قدس 2484 (فهرست 2: 85) 17) حاشيه صاحب مدارك (م 1009) چاپ تهران، 4 / 1312 (در حاشيه المقاصد العليه شهيد دوم). نسخه ها: دانشگاه 1096، 1858، (فهرست 5: 1861 - 1862، 8: 458) ملك 5 / 1588، 5 / 2468 (فهرست 5: 272) مسجد جامع تهران 1 / 299 (فهرست: 377) مجلس 2 / 5960 (فهرست 17: 344) 18) شرح محمد بن نصار حويزى (از قرن نهم - دهم) نسخه: حكيم 2 / 22 رشتى (فهرست: 42) 19) حاشيه عبد الله بن حسين شوشترى (م 1021)

[ 146 ]

نسخه ها: دانشگاه 6274 (فهرست 16: 231) آستان قدس 2375، 2780 (فهرست 2: 50، 5: 406) حسينيه شوشتريها 1 / 857 (فهرست: 877) 20) شرح محمد بن على بن خاتون عاملى (زنده در 1003). نسخه: آستان قدس 2361 (فهرست 2: 46) 21) شرح على بن تاج الدين انصارى. نسخه: گوهرشاد 1 / 1666 (فهرست: 314) 22) شرح محمد بن نظام الدين استرآبادى (قرن يازدهم). نسخه ها: آستان قدس 2486 (فهرست 2: 86) وزيرى 5 / 3201 (فهرست: 1569) 23) شرح سلطان محمد كاشانى به فارسى. نسخه: آستان قدس 3841 (فهرست 2: 85) 24) حاشيه ميرداماد (م 1040) نسخه: آستان قدس 2758 (فهرست 5: 384) 25) حاشيه على بن محمد عاملى، نگارنده در المنثور (م 1104). نسخه: كاظميه - جوادين (ذريعه 6: 24) 26) حاشيه جواد بن على بن عبد العالى ميسى (زنده در 1117) نسخه: فيضيه 1731 (فهرست 1: 73) 27) حاشيه محمد جعفر بن محمد باقر سبزوارى (زنده در 1127) نسخه:

[ 147 ]

آستان قدس 2777 (فهرست 5: 454) 28) التحفة الحسينية، نا شناخته نسخه: آستان قدس 2287 (فهرست 2: 24) 29) حاشيه ميرزاى قمى (م 1232 ق) مندرج در جوامع الرسائل او 30) مشكاة الورى، از محمد جعفر بن سيف الدين استرآبادى شريعتمدار (م 1263). نسخه ها: مرعشى 2 / 3081، 3846 (فهرست: 305، 10: 203) دانشگاه 1 / 1242 (فهرست 7: 2739) محمد حسين بن محمد اسماعيل بسطامى شرحى براين اثر به نام مصابيح الاسرار نگاشته كه نسخه آن در مجلس 1 / 3319 (فهرست 10: 972 - 973) هست. 31) قنطار الوظائف، از محمد يوسف محمد بن صادق حسينى گيلانى. نسخه: آستان قدس 2317 (فهرست 6: 297) 32) شرح ضياء الدين حسينى. نسخه: آستان قدس 6439 (فهرست الفبائى: 855) 33) الجواهر المضيئة في شرح الالفية نسخه: ملك 3 / 3011 34 - 45) چند شرح وحاشيه ناشناخته ديگر به شرح زير: ملك 28 / 1142 (فهرست 5: 239) ملك 1 / 3011 ملك 3 / 4039 ملك 5 / 5806 مرعشى 4 / 4696 آستان قدس 7235 (فهرست 5: 406)

[ 148 ]

حكيم 391 (ياد داشت آقاى حسينى اشكورى) گوهرشاد 4 / 1666 (فهرست: 257) غرب 3 / 4809 (فهرست: 414) گوهرشاد 966 (فهرست 313 - 314) فيضيه 4 / 1415 (فهرست 3: 90) وزيرى 3444 (فهرست 5: 1656) اصفهان - روضاتى (ذريعه 6، 25) آستان قدس 2779 (فهرست 5: 454) 119 - رسالة في ابداع السفر في شهر رمضان نسخه ها: مجلس 11 / 4566 (فهرست 12: 263) آستان قدس 7735 (فهرست الفبايى: 809) امام جمعه زنجان (فهرست: 137) 120 - رسالة في خلل الصلاة، چاپ تهران - 1322 (همراه كتاب البيان او). 121 - خلاصة الاعتبار في الحج والاعتمار، چاپ صيدا - 1384 (در ضمن معادن الجواهر سيد محسن امين عاملى 1: 265 - 270). نسخه ها: سنا (مجلس 2) 6 / 417 (فهرست 1: 250) تهران - محيط طباطبائى (ذريعه 7: 214) 122 - مسائل تزاحم الحقوق نسخه: تهران - مدرس رضوى (ذريعه 20: 340)

[ 149 ]

123 - القواعد والفوائد، چاپ تهران - 1308، نجف - 1399. چند نسخه منتخب: مرعشى 2579، 4694، 1152، 1659 (فهرست 3: 325، 5: 55، 7: 168). فيضيه 700 (فهرست 1: 208) الهيات 2 / 121 ب (فهرست 1: 134) پرينستون 3962 يهودا (فهرست: 138) نواب 53 - 54 فقه (فهرست: 464) دانشگاه 1011 (فهرست 5: 1980) گوهرشاد 710 (فهرست: 371) مجلس 5833 (فهرست 17: 246) غرب 620 (فهرست: 172) ادبيات 214 امام جمعه كرمان (فهرست: 101) تلخيص وتنظيم: 1) جامع الفوائد في تلخيص القواعد، از فاضل مقداد (م 826). نسخه: آستان قدس 2313 (فهرست 2: 31 - 32) 2) نضد القواعد الفقهية، از فاضل مقداد، چاپ قم - 1403. نسخه ها: آستان قدس 2663، 8046، 8047 (فهرست 2: 139) مرعشى 2508، 461 (فهرست 2: 67، 7: 95) دانشگاه، ميكروفيلم 2170 (فهرست ميكروفيلم ها 1: 394) حجتيه 2 / 504 (فهرست: 111) 3) تمهيد القواعد، از شهيد دوم، چاپ تهران - 1271. چند نسخه منتخب: مجلس 1339 (فهرست 4: 106) آستان قدس 2862 (فهرست الفبائى، 668) ملى 1 / 1384 عربى (فهرست 9: 389)

[ 150 ]

نواب 11 فقه (فهرست: 453) برلين 548. (Pet فهرست 4: 248) نواده شهيد دوم، شيخ على بن محمد عاملى نگارنده الدر المنثور (م 1103) براين اثر شرحى نوشته كه نسخه هاى آن در دانشگاه 1802 (فهرست 8: 375) وكتابخانه غرب 1 / 215 و 4320 (فهرست: 96 و 228) هست. حواشى وشروح: 1) حواشى از بهاء الدين محمد عاملى (م 1030). چاپ شده در هامش چاپ تهران - 1308 از كتاب قواعد. نسخه: سامراء - مدرسه شيرازى (ذريعه 6: 173) 2) القلائد السنية، از محمد بن على حرفوشى عاملى (م 1059) كه بخشى از آن در هامش همان چاپ قواعد به طبع رسيده است. چند نسخه منتخب: دانشگاه 1812، اصل (فهرست 8: 400) امير المؤمنين، مورخ 1108 (نشريه 5: 415) مرعشى 2705 (فهرست 7: 275) مسجد اعظم 677 (فهرست: 316) اصفهان - روضاتى، دو نسخه (فهرست 1: 252 - 260) 124 - التكليفيه نسخه ها: آستان قدس 8289 (فهرست الفبائى: 666) مرعشى 2 / 1176 (فهرست 3: 347) 125 - المنسك الكبير نسخه: ملك 14 / 2147 (فهرست 5: 436)

[ 151 ]

* ابن المتوج (م 820) 126 - الفرائض نسخه ها: مرعشى 3 / 3457، 2005، 2 / 2362 (فهرست 4: 8، 6: 343 - 344، 9: 256) گلپايگانى 1 / 1993 (فهرست 3: 130) دانشگاه اصفهان 1 / 17058 (فهرست: 928) 127 - كفاية الطالبين نسخه ها: ملك 8 / 2146، 3 / 1420 (فهرست 5: 265 و 433) آستان قدس 2805، 7217 (فهرست 2: 102، 5: 482 - 484) مرعشى (ذريعه 18: 93) 128 - مجمع الغرائب = غرائب المسائل نسخه: آستان قدس 2495 (فهرست 2: 88) 129 - وسيلة القاصد نسخه ها: آستان قدس 2782، 5727 (فهرست 5: 528 - 529) * زين الدين على بن حسن خطى بحرانى (اوائل قرن نهم) 130 - رسالة في خلل الصلاة نسخه: ملك 15 / 2147 (فهرست 5: 436 - 437)

[ 152 ]

131 - الفرائض نسخه ها: مرعشى 3 / 3457، 2005، 2 / 2362 (فهرست 4: 8، 6: 343 - 344، 9: 256) گلپايگانى 1 / 1993 (فهرست 3: 130) دانشگاه اصفهان 1 / 17058 (فهرست: 928) * فاضل مقداد (م 826) 132 - التنقيح الرائع، چاپ قم 5 / 1404. اقدم نسخ: آستان قدس 2271، مورخ 821 (فهرست 2: 19) ملك 1302، مورخ 834 (فهرست 1: 176) دانشگاه شيراز (رؤيت) مرعشى 3566، مورخ 867 (فهرست 9: 354) سنا (مجلس 2) 1390، پيش از 916 (فهرست 2: 243) آستان قدس 2272، مورخ 918 (فهرست 2: 19) الهيات 95، مورخ 927 (فهرست 1: 759) دانشگاه 6857، مورخ 939 (فهرست 16: 383) مرعشى 3567، مورخ 956 (فهرست 9: 354) مجلس 5509، مورخ 962 (فهرست 16: 409) نواب 10 فقه، مورخ 967 (فهرست: 453) حكيم 81، مورخ 968 (نوادر مخطوطات مكتبة الحكيم: 35) مسجد اعظم 1082، مورخ 971 (فهرست: 94) گوهرشاد 269، مورخ 978 (فهرست: 244) استادى، مورخ 992 (فهرست: 10) حكيم 516، مورخ 1000 (فهرست 1: 137)

[ 153 ]

پرينستون 545، سرى جديد، قرن دهم 133 - كنز العرفان، چاپ تهران (دوبار، بارسوم در 5 / 1384) نجف بى تاريخ. چند نسخه منتخب: دانشگاه 5129 (فهرست 15: 4121) وزيرى 634 (فهرست 2: 535) الهيات 74 آل آقا (فهرست 1: 794) مطهرى 1591 (فهرست 5: 451) ملى تبريز 3379 (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران 3: 245) مجلس 4439 (فهرست 12: 123) فيضيه 623 (فهرست 1: 222) آستان قدس 6149 (فهرست 4: 401) 134 - جامع الفوائد نسخه: آستان قدس 2313 (فهرست 2: 31 - 32) 135 - نضد القواعد الفقهية، چاپ قم - 1403. نسخه ها: آستان قدس 2663، 8046، 8047 (فهرست 2: 139) مرعشى 2508، 461 (فهرست 2: 67، 7: 95) دانشگاه، ميكروفيلم 2170 (فهرست ميكروفيلمهاى 1: 394) حجتيه 2 / 504 (فهرست: 111) 136 - التحفة الناجية في التقربات الالهية نسخه: امام جمعه زنجان (فهرست: 141)

[ 154 ]

* ابن فهد (م 841) 137 - اجوبة المسائل الفقهية نسخه ها: ملك 1 / 1722 (فهرست 5: 347) مشهد - مدرسه باقريه (ذريعه 12: 242) 138 - أجوبة المسائل، مجموعه سؤال وجواب هاى فقهى است از ابن فهد ومفلح بن حسن صيمرى، گويا ترتيب وتنظيم فرزند صيمرى - حسين بن مفلح (م 933). نسخه: ملك 13 / 2147 (فهرست 5: 436) 139 - الفتاوى نسخه: ملك 5 / 3560 140 - اللوامع نسخه ها: آستان قدس 2633، 2637، 6537 (فهرست 2: 130 - 131، 5: 487) مجلس 16 / 4566 (فهرست 12: 265) زنجانى 3 / 23 (فهرست: 198) ملك 4 / 1722 (فهرست 5: 347) 141 - المسائل البحرية نسخه ها: آستان قدس 2632 (فهرست 2: 130)

[ 155 ]

مجلس 15 / 4566 (فهرست 12: 265) ملك 3 / 1722 (فهرست 5: 347) 142 - المسائل الشامية الاولى = مسائل سألها الشيخ ظهير الدين بن الحسام العاملى نسخه ها: مجلس 14 / 4566 (فهرست 12: 265) دانشگاه 7 / 6963 (فهرست 16: 413) آستان قدس 2636، 2639 (فهرست 2: 129، 131) ملك 2 / 1722، 12 / 2147 (فهرست 5: 347 و 436) 142 - المحرر نسخه ها: لوس آنجلس 6 / 93 م (فهرست: 661) آستان قدس 7919 (فهرست الفبائى: 993) 144 - المقتصر نسخه ها: لوس آنجلس 1 / 930 م، مورخ 839 (فهرست: 700) مرعشى 2524، قرن 9 - 10 (فهرست 7: 110) حقوق 1 / 62 د، مورخ 1031 (فهرست: 477) آستان قدس 2848، 8002، 2648 (فهرست 2: 135، 5: 514 / فهرست الفبائى: 1032) دانشگاه 1 / 1158 (فهرست 5: 2067) ملك 2840، 1 / 2604 (فهرست 1: 725) 145 - الموجز نسخه ها: مجلس 2 / 2750، مورخ 822 (فهرست 9: 124)

[ 156 ]

پرينستون 1 / 3992، يهودا، مورخ 822 (فهرست: 138) وزيرى 2 / 949، مورخ 977 (فهرست 2: 779) گوهرشاد 947، مورخ 993 (فهرست: 420) گلپايگانى 1 / 682، قرن 10 - 11 (فهرست 2: 201) دانشگاه 11 / 1476، 2 / 5396 (فهرست 8: 128، 15: 4237) ديوان هند 1808 (فهرست 2: 312) آستان قدس 8028 (فهرست الفبائى: 1051) - شرح از مفلح بن حسن صيمرى با نام كشف الالتباس - ذيل آثار مفلح 146 - المهذب البارع اقدم نسخ: دانشگاه 6736، مورخ 812، وتصحيح شده وسيله خود مؤلف (فهرست 16: 347) مرعشى 275، تصحيح شده وسيله مؤلف در 835 (فهرست 1: 304) آستان قدس 8034، مورخ 854 (فهرست الفبائى: 1052) ملك 1182، مورخ 863 (فهرست 1: 759) فيضيه 214، قرن نهم (فهرست 1: 285) زنجانى 142، قرن نهم (فهرست: 249) دانشگاه 2372، مورخ 916 (فهرست 9: 969) واتيكان 1717 عربى، مورخ 226 (فهرست 2: 105) نواب 169 فقه، مورخ 959 (فهرست: 480) نجف - مدرسه سيد، مورخ 969 (ذريعه 23: 293) دانشگاه 711، مورخ 969 (فهرست 5: 2078) موزه بغداد 1633، مورخ 976 (فهرست: 260) آستان قدس 2599، مورخ 979 (فهرست 2: 120) فيضيه 369، مورخ 982 (فهرست 1: 286) امام جمعه زنجان، مورخ 991 (فهرست: 167) نواب 60 فقه، مورخ 991 (فهرست: 480) مرعشى 3553، قرن دهم (فهرست 9: 344)

[ 157 ]

مجلس 5510، قرن دهم (فهرست 16: 410) دانشگاه 7238، قرن دهم (فهرست، 16: 496) 147 - رسالة في أحكام عقد النكاح نسخه: مجلس 5 / 2750 (فهرست 9: 126) 148 - بغية الراغبين = رسالة في كثير الشك نسخه: كاظميه - جوادين (ذريعه 3: 132) 149 - رسالة في فقه الصلاة نسخه: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 16: 293) 150 - غاية الايجاز، چاپ تهران - 1300. نسخه ها: پرينستون 5 / 3992 يهودا (فهرست: 149) گوهرشاد 4 / 1129 (فهرست: 354) مجلس 2 / 4645 (فهرست 13: 34) مرعشى 959 (فهرست 3: 151) دانشگاه 36 / 2144، 7 / 1015، 2 / 5876 (فهرست 5: 1951، 9: 828، 16: 387) آستان قدس 2500 (فهرست 2: 90) مسجد اعظم 4 / 2200 (فهرست: 542) ملك 29 / 1142، 1 / 1561، 3 / 5712 (فهرست 5: 239 و 290)

[ 158 ]

151 - الهداية = واجبات الصلاة نسخه ها: لوس آنجلس 4 / 1313 م (فهرست: 724) اصفهان - روضاتى (ذريعه 25: 164) 152 - مسألة في الاحباط والتفكير وحكم الصوم اذا ارتد الصائم نسخه: مجلس 4 / 2750 فهرست 9: 126) 153 - رسالة في خلل الصلاة = السهويه نسخه: سامراء - الامام المهدى المخطوطات العربية في العراق، از حسين على محفوظ: 212) 154 - كفاية المحتاج نسخه: لوس آنجلس 3 / 1313 م (فهرست: 724) 155 - اللمعة الجلية في معرفة النية نسخه ها: لوس آنجلس 1 / 1313 م. (فهرست: 724) ملك 2308، 1 / 2057 (فهرست 1: 619، 5: 417) دانشگاه 6 / 879، 2 / 2312، 7 / 882، 11 / 5396 (فهرست 5: 1992 - 1993، 9: 945، 15: 4238) گلپايگانى 21 (فهرست 1: 29) مرعشى 6 / 680، 1 / 3612، 7 / 3733 (فهرست 2: 274، 10: 11 و 133) آستان قدس 2553، 6207، 8221 (فهرست 2: 107، 5: 485) مفتاح 2 / 240 (فهرست: 230)

[ 159 ]

وزيرى 2310 (فهرست 4: 1253) الهيات 1 / 306 ج (فهرست 1: 205) مدينة العلم (فهرست: 100) واتيكان 1 / 720 عربى (فهرست 1: 68) 156 - رسالة في مناسك الحج نسخه ها: لوس آنجلس 2 / 1313 م (فهرست: 724) آستان قدس 2372 (فهرست 2: 49) 157 - مصباح المبتدى نسخه ها: لوس آنجلس 8 / 1313 م (فهرست: 724) حسينيه شوشتريها 1 / 873 (فهرست: 878 - 879) آستان قدس 2652، 2651، 6038، 13280 (فهرست 2: 136، 5: 506) كاشانى (فهرست: 252) فيضيه 2 / 1835 (فهرست 3: 252) ملك 7 / 1626 (فهرست 5: 312) مرعشى 1 / 4150، 7 / 4079 (فهرست 11: 90 و 165) دانشگاه 7045 (فهرست 16: 438) الهيات 2 / 583 د (فهرست 1: 336) وزيرى 2 / 2456، 3 / 3201 (فهرست 5: 1300 و 1569) گلپايگانى 1 / 999 (فهرست 2: 219) مسجد اعظم 5 / 3326 (فهرست: 623) 158 - شذرة النضيد نسخه ها: لوس آنجلس 6 / 1313 م (فهرست: 724)

[ 160 ]

مجلس 3 / 8834 (فهرست دستنويس) 159 - مسألة في صلاة الميت نسخه: مجلس 3 / 2750 (فهرست 9: 125) 160 رسالة في تحمل العبادة عن الغير وكيفية الاستنابة = رساله إلى اهل الجزائر نسخه ها: ملك 12 / 1742، 14 / 1838 (فهرست 5: 355 و 379 / ذريعه 11: 140) 161 - رسالة في نيات الحج نسخه: ملك 23 / 5712 162 - رسالة في نيات العبادات نسخه: مرعشى 2 / 4150 (فهرست 11: 165 * ابن فهد احسائى - شهاب الدين احمد بن محمد بن فهد (م 840) 163 - خلاصة التنقيح نسخه ها: حكيم 302 (نشريه 5: 424) دانشگاه 4 / 2621 (فهرست 9: 1496)

[ 161 ]

* قطان - شمس الدين محمد بن شجاع حلى (نيمه اول قرن نهم) 164 - معالم الدين في فقه آل ياسين نسخه ها: دانشگاه 1821، 1157 (فهرست 5: 2056، 7: 417) مرعشى 399 (فهرست 1: 414) ملك 781 (فهرست 1: 696) عمومى رشت 227 م (فهرست: 1175) - شرح: ذخائر المجتهدين، از ابوالمجد محمد رضا بن محمد حسين مسجد شاهى اصفهانى (م 1360). نسخه: اصفهان - روضاتى (ببينيد ذريعه 10: 7 و 18) * ابراهيم بن ليث حسينى (ميانه قرن نهم) 165 - المقدمة الفرعية نسخه: پرينستون 2 / 3992 يهودا (فهرست: 149) * شمس الدين على تولانى نحاريرى عاملى (ميانه قرن نهم) 166 - كفاية المهتدى = التولانية نسخه ها: آستان قدس 2283، 2718، 6187 (فهرست 2: 22، 5: 390)

[ 162 ]

الهيات 3 / 168 د (فهرست 1: 251) دانشگاه 1 / 1163 (فهرست 6: 2233) ملى 1 / 1190 عربى (فهرست 9: 175) لوس آنجلس 5 / 97 م (فهرست: 663) 167 - المسائل الفقهية = مسائل ابن طى نسخه ها: مجلس 12 / 4566 (فهرست 12: 263 - 264) دانشگاه 1227، 10 / 5396 (فهرست 6: 2457 - 2460 و 15: 4238) حضرت عبد العظيم 1 / 235 (فهرست: 445) 168 - الدر المنضود في صيغ العقود نسخه ها: آستان قدس 6496 (فهرست 5: 420) الهيات مشهد 192 (فهرست 1: 113) * فخر الدين احمد بن محمد سبيعى عاملى (زنده در 854) 169 - سديد الافهام (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) 170 - الدرة الدرية 171 - الانوار العلية (رك: ذيل اللمعة الدمشقية، به شماره 117)

[ 163 ]

* مفلح بن حسن بن راشد صيمرى (زنده در 887) 172 - غاية المرام، شرحى بر شرائع الاسلام محقق حلى نسخه ها: گلپايگانى 155 (فهرست 1: 143) دانشگاه 780، 7748، 8215 (فهرست 5: 1952 - 1954، 16: 688، 17: 58) مشهد - شانه چى (نشريه 5: 599) گوهرشاد 153، 58 (فهرست: 355) آستان قدس 2790، 6518 (فهرست 5: 468) حكيم 109 (نشريه 5: 425) مجلس 4224 (فهرست 11: 243) مسجد اعظم 23 (فهرست: 298) 173 - كشف الالتباس، شرح الموجز ابن فهد نسخه ها: مرعشى 2830، 3693، 939، 1811، 4462 (فهرست 3: 127، 5: 195، 8: 36، 10: 91، 12: 49) تبريز - قاضى (نشريه 7: 519) مجلس 3973، 5946 (فهرست 10: 2112، 17: 332) ملك 1224، 2733 (فهرست 1: 591) ديوان هند 1089 (فهرست 1: 313) دانشگاه 6788 (فهرست 16: 360)

[ 164 ]

174 - التنبيه على غرائب من لا يحضره الفقيه نسخه: مجلس 11 / 2761 (فهرست 9: 161) 175 - رسالة في سهو الصلاة اليومية نسخه: مجلس 6405 (فهرست 16: 309) 176 - جواهر الكلمات نسخه ها: كربلا - جعفريه (خزائن كتب كربلا، از سلمان هادى طعمة: 31) مجلس 5 / 5405 (فهرست 16: 310) آستان قدس 6464، 2326، 2596 (فهرست 2: 34 - 35، 5: 403) موزه ايران باستان 4329 (فهرست 203) مرعشى 2 / 2255، 3702، 2 / 133 (فهرست 1: 153، 6: 240، 10: 104) گوهرشاد 1120 (فهرست: 255) ملى 5 / 1668 عربى (فهرست 10: 250) ملك 2862 (فهرست 1: 214) دانشگاه 3702 (فهرست 12: 2706) وميكروفيلم 2 / 6192 (فهرست 3: 244) مسجد اعظم 2 / 3812 (فهرست: 641) 177 - النبذة العقودية في الصيغ النكاحية نسخه: مجلس 6 / 5405 (فهرست 16: 311)

[ 165 ]

* محقق كركى (م 940) 178 - فوائد الشرائع، حواشى او بر شرائع الاسلام محقق حلى نسخه ها: دانشگاه 703، 7012، 7050، 1708، 7175 (فهرست 5: 934، 16: 428، 439، 456، 474) ملك 1 / 1759، 3 / 1716، 2075، 270 (فهرست 1: 229، 5: 346، 358) مطهرى 2600 (فهرست 1: 393) حجتيه 592 (فهرست: 50) نواب، فقه 21، 26 (فهرست: 455) حكيم (1640، 1642، 540 مرعشى 1 / 1280، 2509، 3352، 1155 (فهرست 3: 327، 4: 80، 7: 95، 9: 129) مجلس 667، طباطبائى 615، طباطبائى 5356، 8783، 3534 (فهرست 10: 1492 - (1493، 16: 266) حسينيه شوشتريها (ذريعه 6: 107) گلپايگانى 47، 2237 (فهرست 1: 57: 3: 204) آستانه قم 5788 (فهرست: 107) ملى، 1381، 1516 عربى (فهرست 9: 380، 10: 12) گوهرشاد 965، 551 (فهرست: 269) حضرت عبد العظيم 87 (فهرست: 75) لوس آنجلس 87 م (فهرست: 199) پرينستون 695 سرى جديد ديوان هند 1788 (فهرست 2: 306) دار الكتب 19909، 29938 (فهرست 1: 248، 266) مسجد اعظم 3461 (فهرست: 134)

[ 166 ]

فيضيه 1418، 1964 (فهرست 1: 82) وزيرى 1902، 2420 (فهرست 3: 1090، 4: 1288) غرب، 4 نسخه (فهرست: 100) آستان قدس 7 نسخه (فهرست 2: 45 - 46، فهرست الفبايى: 713: 730) ملى فارسى 171 (فهرست 1: 150) حاشيه از لطف الله بن عبد الكريم ميسى عاملى (م 1033) نسخه: ملك 1 / 1759 (فهرست 5: 358) 179 - جامع المقاصد، شرحى نا تمام بر قواعد الاحكام علامه حلى، از آغاز تا كتاب نكاح، چاپ تهران - 1272 نسخه ها: مجلس 4310 (فهرست 12: 4) نواب 211، 16، فقه (فهرست: 454) ملى 1156 عربى (فهرست 9: 145) زنجانى 1 / 23 (فهرست: 198) گوهرشاد 1337، 1865 (فهرست: 249) مطهرى 2538 (فهرست 1: 385) نجف - مدرسه بروجردى (فهرست: 13) منچستر 783 (فهرست: 1146) ديوان هند 1803 (فهرست 1: 311) هاروارد (نشريه 9: 351) دار الكتب 19895 ب، 20306 (فهرست 1: 311) لوس آنجلس 100 م (فهرست: 186) مسجد اعظم 2170 (فهرست: 101) ملك 2 / 1759 (فهرست 5: 358) شروح: 1) - از لطف الله بن عبد الكريم ميسى عاملى (م 1033) نسخه ها:

[ 167 ]

زنجانى 1 / 23 (فهرست: 198) ملى 1156 عربى (فهرست 9: 145) 2) - از ع. ط (عبد المطلب؟)، پس از 1081 نوشته شده نسخه: دانشگاه 2347 (فهرست 9: 959) 180 - تعليق الارشاد، حواشى او بر ارشاد الاذهان علامه حلى نسخه ها: گوهرشاد 772 (فهرست: 256) مجلس (7782، 5638، 5357، 80 خوئى (فهرست 7: 79، 16: 267، 17: 9405) الهيات 210 آل آقا (فهرست 1: 762) آستان قدس 2376 و 6 نسخه ديگر (فهرست 2: 50 - 52، فهرست 698 - 700) دانشگاه 4166، 6893، 785، 7185، 7684 (فهرست 5: 1858 - 1859، 13: 3134 - 3135، 16: 390، 478، 670) بنگال 633، 634 (فهرست 1: 312 - 313) گلپايگانى 41 (فهرست 1: 48) عمومى اصفهان 3073 (فهرست 1: 218) كرمانشاه - نجومى (فهرست: 265) مطهرى 1 / 2600، 1 / 2488 (فهرست 1: 396 - 397، 4: 141 - 142) حسنينه شوشتريها 1 / 159 (فهرست: 837) امام صادق (ذريعه 6: 16) خيرات خان 1 / 53، 1 / 85 (فهرست 1735 - 1736، 1790) حضرت عبد العظيم 2 / 130 (فهرست: 439) مرعشى 79 (فهرست 1: 97) فيضيه 1146 (فهرست 1: 72) وزيرى 1291 (فهرست 3: 918) استادى (فهرست: 13) رشت 1 / 43 (فهرست: 1193)

[ 168 ]

مفتاح 228 (فهرست: 141) حكيم 1686 تربيت 36 (فهرست: 36) دار الكتب (20038 ب، 20307 ب (فهرست 1: 243، 265) مسجد اعظم 2690 (فهرست: 127) ملك 2 / 2400، 6 / 2580) 181 - أجوبة المسائل الفقهية، گردآورده فضل الله حسينى استرآبادى. نسخه ها: دانشگاه 43 / 2144 (فهرست 9: 829) مجلس 17 / 4566، 3 / 5340 (فهرست 12: 266، 16: 252) مطهرى 3 / 6041 (فهرست 4: 110) استادى (فهرست: 68) آستان قدس 677 (فهرست الفبائى: 847) ترجمه فارسى از محمد صادق سركانى (زنده در 1033) نسخه: وزيرى (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه تهران 1: 702) 182 - أجوبة المسائل الفقهية نسخه ها: آستان قدس 2333 - 2334 (فهرست: 2: 36 - 37) دانشگاه 5 - 4 / 6963 (فهرست 16: 412) حسينيه شوشتريها (ذريعه 12: 247) 183 - أجوبة المسائل الصيمرية = الفوائد الوافية او المسائل التى ارسلها الشيخ حسين بن مفلح الصيمرى نسخه ها: ملك 3 / 1954 (فهرست 5: 400)

[ 169 ]

سامراء - مدرسه ء شيرازى (ذريعه 2: 89، 5: 204) 184 - أجوبة مسائل وردت في محرم سنة 929 عن السادة العلماء نسخه: دانشگاه 1 / 872 (فهرست 5: 1807) 185 - أجوبة مسائل مولانا يوسف المازندرانى نسخه: مطهرى 2 / 6041 (فهرست 5: 120) 186 - أجوبة المسائل الفقهية، گرد آورده على بن ابى الفتح مزرعى عاملى. چاپ صيدا - 9 / 348 (در معادن الجواهر سيد محسن امين عاملى 1: 345 - 351) 187 - أجوبة المسائل الفقهية، پاسخهاى وى به سؤالات مختلف فقهى كه چند مجموعه از آن در دست است: 1) نسخه: ملك 1302 (فهرست 1: 176) 2) نسخه: حكيم 1697 (فهرست 1: 166) 3) نسخه: گلپايگانى 827 (فهرست 2: 8) 4) نسخه: مطهرى 2333 (فهرست 1: 409، 5: 561) 5) نسخه: همان كتابخانه 1 / 1176 (فهرست 3: 285 - 286) 6) نسخه: دانشگاه 6 / 6963 (فهرست 16: 413)

[ 170 ]

7) نسخه: همان كتابخانه 7 / 7177 (فهرست 16: 475) 8) نسخه: همان كتابخانه 98 / 7387 (فهرست 16: 534) 9) نسخه: ملك 1 / 5806 10) نسخه ها: همان كتابخانه 14 / 5806 مسجد اعظم 15 / 1345، 6 / 3051 (فهرست: 510 و 611) 188 - فتاوى نسخه ها: آستانه قم 2 / 5844 (فهرست: 219) ملى فارس 3 / 226 (فهرست 1: 200) 189 - المسموعة، به فارسى، پاسخهاى او به پرسشهاى فقهى كه وسيله شمس الدين محمد متقال باف گردآورى شده است. نسخه: نجف - مدرسة السيد (ذريعه 21: 25) 190 - رسالة في التقية نسخه ها: مجلس 10 / 4566 (فهرست 12: 263) دانشگاه 9 / 6963 (فهرست 16: 413) مسجد اعظم 5 / 351 (فهرست: 611) ملك 9 / 5806 گلپايگانى 7 / 1751 (فهرست 3: 41) پرينستون 2 / 1935 سرى جديد

[ 171 ]

191 - رسالة في وجوب الطهارة لمس كتاب الله نسخه: مدرسة خيرات خان 2 / 53 (فهرست: 1736) 192 - رسالة في ما تنجس بعضه واشتبه موضع النجاسة نسخه ها: دانشگاه شيراز، اصل (در مجموعه اى از چهارده رساله كركى همه به خط او) دانشگاه 40 / 2144 (فهرست 9: 828) 193 - الالفية نسخه ها: مدينة العلم (فهرست: 67) گلپايگانى 2 / 43 (فهرست 1: 54) 194 - الجعفرية، چاپ تهران - 1314 و 1318 چند نسخه منتخب: آستان قدس 2319، 2316، 2321، 2325 (فهرست 2: 32 - 33) مجلس 546 طباطبائى، 1161 طباطبائى، 2 / 3112 (فهرست 10: 674) وزيرى 1 / 952 (فهرست 2: 784) حضرت عبد العظيم 1 / 122 (فهرست: 438) دانشگاه 7 / 872 (فهرست 5: 1841 - 1842) اصغر مهدوى 1 / 500 (فهرست: 120) مرعشى 1 / 680 (فهرست 2: 273) مدرسه نواب 18 فقه (فهرست: 454) دار الكتب 21237 (فهرست 1: 400) بانكيپور 844 (فهرست عربى 1: 84)

[ 172 ]

ترجمه هاى فارسى: 1) از حسن بن عبد الغفار (نيمه اول قرن دهم). نسخه: مجلس 1 / 3112 (فهرست 10: 673) 2) از ابوالمعالى ابن بدر الدين حسن حسينى استرآبادى (زنده در 935) نسخه ها: تفليس 10 / 699 نشريه 8: 260) نجف - صاحب الذريعة (ذريعه 4: 94 و 104) 3) از على بن حسن زوارى (ميانه قرن دهم). نسخه: وزيرى 2 / 2284 (فهرست 4: 1232) 4) از حسن بن غياث استرآبادى (قرن دهم). نسخه ها: مرعشى 2 / 4208 (فهرست 11: 209) الهيات 304 د (فهرست 1: 28) 5 - 7) سه ترجمه ناشناخته ديگر: مسجد جامع تهران 4 / 313 (فهرست: 383) ديوان هند 121 (Ashburmer فهرست: 78) بانكيپور 1247 (فهرست فارسى 1: 199) به نظم عربى: العايديه في نظم الجعفريه، از عبد الحسين بن عبد الرضا كاظمى (زنده در 1120). نسخه: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 15: 204) شروح وحواشى: 1 - حواشى خود كركى. نسخه ها: دانشگاه 7 / 872 (فهرست 5: 1862) آستان قدس 2 / 113 فقه (فهرست 2: 34)

[ 173 ]

2 - المطالب المظفرية في شرح الجعفرية، از محمد بن ابى طالب موسوى استرآبادى (زنده در 940). چند نسخه منتخب: آصفيه 146 فقه شيعه (فهرست 2: 245 - 246) آستان قدس 2622، 2623، 2478، 2479، 2480، 6497 (فهرست 2: 83 - 84 - 126 - 127، 5: 506 - 507) حجتيه 121 (فهرست: 86) حقوق 31 د، 320 ج (فهرست: 469) ملك 2380، 2797 (فهرست 1: 688) مجلس 33، 139 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 153) دانشگاه 1 / 2694، 6659، 8683 (فهرست 10: 1577، 16: 327، 17: 194) موزه بغداد 2806، 3038 (فهرست 1: 256) ديوان هند 1811 (فهرست 2: 314) 3 - الغروية في شرح الجعفرية، از شرف الدين على حسينى استرآبادى (زنده در 938). نسخه ها: آستان قدس 2499 (فهرست 2: 90) پرينستون 1 / 1935 سرى جديد حكيم 58 (نشريه 5: 423) 4 - الحيدريه في شرح الجعفريه، از شاه طاهر بن رضى الدين حسينى اسماعيلى دكنى (م 952). نسخه ها: آستان قدس 2621 (فهرست 5: 455 و 507) لوس آنجلس 829 م (فهرست: 216) 5 - حاشيه نور الدين على بن عبد العالى ميسى (م 938). نسخه: امام جمعه زنجان (فهرست: 113) 6 - شرح خطبة الجعفريه از محمد مهدى رضوى مشهدى (زنده در 954). نسخه:

[ 174 ]

الهيات 1 / 99 (فهرست 1: 715) 7 - شرح نظام الدين عبد الحى بن عبد الوهاب حسينى اشرقى گرگانى (ميانه قرن دهم). نسخه: بنگال 634 (فهرست 1: 313) 8) الفوائد العلية، از فاضل جواد (زنده در 1044). نسخه ها: غرب 1132 (فهرست: 167) مرعشى 1712 (فهرست 5: 103 - 104) مجلس 9391 (فهرست دستنويس) سامراء - مدرسه شيرازى (ذريعه 16: 350) اصفهان - روضاتى (فهرست 1: 260) 9) الاشعة البدرية، از محمد اسماعيل بن محمد ابراهيم فدائى كزازى (م 1263). نسخه ها: مسجد اعظم 3، 289، 593 (فهرست 22 - 23) 10) شرح على اكبر بن ابراهيم خوانسارى (م 1271). نسخه: گلپايگانى 89 (فهرست 1: 92) 12 - 11) ناشناخته. نسخه ها: گوهرشاد 560 (فهرست: 318) مسجد اعظم 4 / 3051 (فهرست: 611) 195 - حاشيه تحرير الاحكام (رك: ذيل تحرير، به شماه 82) 196 - حاشيه قواعد الاحكام (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) 197 - حاشيه الالفية (رك: ذيل الفية، به شماره 118)

[ 175 ]

198 - حاشيه مختلف الشيعة (رك: ذيل مختلف، به شماره 86) 199 - حاشيه مختصر النافع (رك: ذيل مختصر، به شماره 60) 200 - النجمية، در اصول عقائد واحكام نماز: نسخه ها: اصغر مهدوى 2 / 500 (فهرست: 120) آستان قدس 2746 (فهرست 5: 526) گلپايگانى 4 / 43 (فهرست 1: 54) لوس آنجلس 1051 م (فهرست: 707) - شرح: الكواكب الدرية، از حسين بن على اوالى هجرى (زنده در 950) نسخه: آستان قدس 2543 (فهرست 2: 104) 201 - معانى افعال الصلاة. نسخه: غرب 6 / 4712 (فهرست: 380) 202 - رسالة في القبلة نسخه ها: ملى 11 / 1493 عربى (فهرست 10: 621) دانشگاه 6 / 3597 (فهرست 15: 4240) 203 - رسالة في جواز السجود على التربة الحسينية المشوية. نسخه ها: دانشگاه شيراز، اصل (در مجموعه اى از چهارده رساله كركى همه به خط خود او)

[ 176 ]

مرعشى 2 / 1280 (فهرست 4: 80) دانشگاه 1 / 2888 (فهرست 10: 1732) دار الكتب 20325 (فهرست 1: 388) قادريه 523 (فهرست 2: 323) ملك 4 / 1954 (فهرست 5: 400) 204 - رسالة في صلاة الجمعة، چاپ قم - 1395 (در مجموعه آشنايى با چند نسخه خطى: 273 - 283). نسخه ها: آستان قدس 2423 (فهرست 2: 65) مرعشى 3 / 110، 6 / 1409 (فهرست 1: 132، 4: 187) زنجانى 2 / 23 (فهرست: 198) دانشگاه 1 / 4412 (فهرست 13: 3374) ملك 3 / 804، 31 / 1142، 2 / 1838 (فهرست 5: 182، 139 و 378) گوهرشاد 3 / 1721 (فهرست: 346) مدينة العلم (فهرست: 102) ترجمه فارسى از محمد صادق سركانى (زنده در 1033) كه ميكروفيلمى از آن در دانشگاه هست (فهرست ميكروفيلمها 1: 703) 205 - رسالة في خلل الصلاة، چاپ تهران - 1322 (همراه البيان شهيد اول). چند نسخه ء منتخب: آستان قدس 2358، 2448، 6980 (فهرست 2: 53 و 73، 5: 418) گوهرشاد 3 / 1655 (فهرست: 296) حقوق 3 / 56 د (فهرست: 336) مجلس 8 / 6342 الهيات 4 / 106 د (فهرست 1: 235) مطهرى 4 / 2913، 4 / 8180 (فهرست 4: 64 و 395) ملى 3 / 1190 عربى (فهرست 9: 176)

[ 177 ]

مرعشى 5 / 1003، 2 / 4709، 3 / 1466، 3 / 2261 (فهرست 3: 199، 4: 258، 6: 246، 11: 89) مسجد اعظم 7 / 3051، 5 / 3840 (فهرست: 611، 642) حسينيه شوشتريها (ذريعه 12: 267، 14: 212) ملك 13 / 5806 پرينستون 3 / 976 سرى جديد 206 - فوائد في صلاة المسافر نسخه ها: دانشگاه 2144، برك 81 - 86 (فهرست 9: 806) مسجد اعظم 3 / 3051 (فهرست: 611) پرينستون 3 / 1935 سرى جديد 207 - رساله في الحج والعمرة نسخه ها: الهيات 3 / 142 و (فهرست 1: 246) ملى 7 / 1957 فارسى، 2 / 1190 عربى (فهرست 4 / 430، 9: 175) مجلس 9 / 4339 (فهرست 12: 41) مسجد اعظم 2 / 3051 (فهرست: 611) آستان قدس 2641 (فهرست 2: 132 - 133) 208 - صيغ العقود والايقاعات، چاپ تهران - 1315 (در كلمات المحققين) و 1318. چند نسخه منتخب: آستان قدس 2488، 2489، 7094، (فهرست 2: 86، 5: 465) مرعشى 3 / 680، 4 / 22، 1 / 133 (فهرست 1: 34 و 153، 2: 273) مجلس 10 / 4339، 2 / 5354 (فهرست 12: 41 - 42، 16: 264) ملى 6 / 1957 فارسى، 2 / 1956 عربى (فهرست 6: 429 - 430، 10: 638) دانشگاه 2 / 5397، 10 / 6963 (فهرست 15: 4239، 16: 413)

[ 178 ]

ملك 647 (فهرست 1: 487) بنگال 645 (فهرست 1: 618) ترجمه فارسى، از محمد يوسف استرآبادى (اواخر قرن سيزدهم) كه چندين بار چاپ شده است. 209 - انيس التوابين، نظرات فقهى، گردآورده حافظ كاشانى. نسخه: مرعشى 4 / 1003 (فهرست 3: 199) 210 - قاطعة اللحاج، چاپ تهران - 1313 (در مجموعه كلمات المحققين). چند نسخه منتخب: شيراز - دانشگاه (در ضمن مجموعه اى از چهارده رساله به خط او) آستان قدس 2527، 2528، 2798 (فهرست 2: 99) دانشگاه 2 / 872 - 7202 (فهرست 5: 1967، 16: 486) مجلس 5650 (فهرست: 17: 106) ملى 1906 عربى (فهرست 10: 566) سامراء - الامام المهدى (محفوظ 2: 212) ملك 597، 1 / 2629، 6 / 2710 (فهرست 1: 559) لوس آنجلس 4 / 1283 م (فهرست: 722) ترجمه فارسى از محمد باقر بن ابوالفتوح موسوى (اواخر قرن يازدهم). نسخه: تبريز - ثقة الاسلام (نشريه 7: 532) 211 - رسالة في تحقيق البيع بشرط الخيار نسخه: دانشگاه 2 / 2888 (فهرست 10: 1733)

[ 179 ]

212 - رسالة في تصرف المشترى في زمن الخيار نسخه: مجلس 6 / 3333 (فهرست 10: 1130 - 1131. نيز ببينيد ذريعه 11: 148 - 149) 213 - رسالة في شروط النكاح نسخه: مرعشى 4 / 680 (فهرست 2: 273) 214 - رسالة في الرضاع، چاپ تهران - 1313 (در مجموعه كلمات المحققين). چند نسخه منتخب: مرعشى 7 / 680، 2 / 2773 (فهرست 2: 274، 7: 332) مجلس 13 / 4566 (فهرست 12: 264) حسينيه شوشتريها (ذريعه 11: 192) مطهرى 10 / 2533 (فهرست 5: 54) پرينستون 1399 سرى جديد ملك 9 / 804، 1 / 1613، 5 / 2880، 4 / 2965، 5 / 5809 (فهرست 5: 183 و 307) 215 - رسالة في المتعة نسخه ها: دانشگاه 2144 (فهرست 9: 806) ليدن 3 / 967 (Warn فهرست 4: 117) 216 - رسالة في طلاق الغائب نسخه ها: دانشگاه شيراز، اصل (ضمن مجموعه اى از چهارده رساله كركى همه به خط او) مطهرى 21 / 2919 (فهرست 5: 306)

[ 180 ]

217 - رسالة في الارض المندرسة نسخه ها: آستان قدس 2443، 7618 (فهرست 2: 69، فهرست الفبائى: 784 و 798) دانشگاه 1 / 6958 (فهرست 16: 411) مطهرى 2 / 3392 (فهرست 3: 111) مجلس 8 / 3147 (فهرست 10: 725) مرعشى 3 / 1409 (فهرست 4: 186) گلپايگانى 146 (فهرست 1: 136) فيضيه 13 / 1290 (فهرست 3: 75) ملك 10 / 804، 7 / 2965 (فهرست 5: 183) 218 - شرح مبحث الميراث من المختصر النافع (ببينيد: ذريعه 6: 193 - 194). نسخه ها: دانشگاه 4 / 1643 (فهرست 8: 220. نيز ببينيد 16: 369 و 629 براى دو نسخه محتمل ديگر شماره هاى 2 / 6817 و 2 / 7564) 219 - رسالة في العدالة = رسالة في معرفة الكبائر نسخه ها: دانشگاه 3 / 5397، 39 / 2144، 2 / 6963، 5 / 2888، 3 / 1015 (فهرست 5: 1496 1497، 9: 828، 10: 1733، 15: 4239، 16: 412) مجلس 7 / 4339 (فهرست 12: 40) آستان قدس 3538، 7615 (فهرست 2: 90، 5: 44) مرعشى 4 / 1409 (فهرست 4: 186) ادبيات 2 / 282 امام جمعه كرمان (فهرست: 43) ملك 13 / 675، 5 / 804، 1 / 1838، 8 / 2965 (فهرست 5: 145 و 182 و 378) لوس آنجلس 451 م (فهرست: 241).

[ 181 ]

* ابراهيم بن سليمان قطيفى (زنده در 945) 220 - رسالة في النية نسخه: آستان قدس 2451 (فهرست 2: 74) 221 - الرسالة النجفية في سهو الصلاة اليومية نسخه ها: مجلس 2 / 9398، 5405 (فهرست 16: 309) آستان قدس 1449، 2448 (فهرست 2: 103) مدينة العلم (فهرست: 100) اصفهان - روضاتى (ذريعة 11: 227 - 228) 222 - السراج الوهاج، چاپ تهران - 1313 (در مجموعه كلمات المحققين) 223 - رسالة في الرضاع، چاپ تهران - 1313 (در همان مجموعه) نسخه ها: دانشگاه 8 / 7043 (فهرست 16: 437) ملك 2 / 2595 آستان قدس 7622 (فهرست الفبايى: 826) 224 - الهادى إلى الرشاد (رك: ذيل ارشاد، به شماره ء 80) 225 - حاشيه ارشاد (رك: ذيل ارشاد، به شماه 80) 226 - كشف الفوائد (رك: ذيل قواعد، به شماره 85)

[ 182 ]

227 - شرح الالفية (رك: ذيل ألفيه، به شماره 118) 228 - حاشية الالفية (رك: ذيل ألفية، به شماره 118) * محمد بن حارث منصورى بحرانى (زنده در 952) 229 - السيفية، در اصول عقائد واحكام نماز نسخه: مجلس 2 / 4339 (فهرست 12: 38) 230 - رسالة في معرفة القبلة نسخه: ملى فارس 8 / 472 (فهرست 2: 66) 231 - مسألة في اشتراط استقرار الحياة في الذبيحة نسخه: مجلس 7 / 2761 (فهرست 9: 159) * على بن أحمد بن هلال منشار عاملى (ميانه قرن دهم) 232 - صيغ العقود والايقاعات نسخه: مجلس 7185 (فهرست دستنويس)

[ 183 ]

* شهيد دوم (م 966) 233 - فوائد القواعد، شرحى برقواعد الاحكام علامه حلى نسخه ها: وزيرى 1585 (فهرست 3: 993) مجلس 1307 (فهرست 4: 78 - 90) امام جمعه زنجان (فهرست: 104) مدينة العلم (فهرست: 95) اصفهان - دانشگاه 2 / 16917 (فهرست: 923) تبريز - قاضى (نشريه 7: 517) قزوين - حاج سيد جوادى (نشريه 5: 343) مرعشى 1 / 4242 (فهرست 11: 239) 234 - حاشية الشرايع، حواشى او بر شرايع الاسلام محقق حلى نسخه ها: مجلس 1 / 5354، 4360 (فهرست 12: 73، 16: 264) بانكيپور 847 (فهرست عربى 1: 84) تبريز - ملى 3349 (فهرست 1: 404) نواب 25 فقه (فهرست: 455) شيرازى (ذريعه 6: 106 - 107) 235 - مسالك الافهام، شرحى برهمان شرايع محقق كه مكررا به چاپ رسيده است. چند نسخه منتخب: مرعشى 1328، 1205، 1621، 4444 (فهرست 4: 6، 111 - 112، 5: 25 - 26، 12: 38) مجلس 4646 (فهرست 13: 34 - 35)

[ 184 ]

دانشگاه 762، 1121 (فهرست 5: 2037 - 2039) وزيرى 24 (فهرست 1: 40) حضرت عبد العظيم 197 (فهرست: 476) نواب 64 فقه (فهرست: 476) 236 - روض الجنان، شرح ناتمام بر ارشاد الاذهان علامه كه فقط در بخش طهارت وصلاة آن نوشته شده است، چاپ تهران - 1303 و 1307. چند نسخه منتخب: آستان قدس 2770 اصل (فهرست 5: 449) سنا (مجلس 2) 502 (فهرست 1: 293) نواب 28 فقه (فهرست: 457) 237 - الروضة البهية، شرح اللمعة الدمشقية شهيد اول كه مكررا به چاپ رسيده است. چند نسخه منتخب: دانشگاه 709 (فهرست 5: 1908 - 1916) آصفيه 11 فقه شيعه (فهرست 2: 239 - 240) موزه بغداد 262، 276 (فهرست 1: 240 - 242) آستان قدس 14856 مجلس 4886 (فهرست: 2809) آستانه قم 5956 (فهرست: 123) مسجد اعظم 1909 (فهرست: 210) - شروح وحواشى 1) كشف الرموز الخفية، از محمد بن حسن عاملى (م 1030) نسخه ها: آستان قدس 2354 - 2356، 6517، 7142 (فهرست 2: 44، 5: 407 فهرست الفبايى: 712، 730) مجلس 2 / 3362 (فهرست 10: 1188)

[ 185 ]

وزيرى 4 (فهرست 1: 4 - 5) 2) شرح احمد بن محمد تونى (زنده در 1097)، چاپ تبريز 1291 وچاپهاى ديگر. (همه در هامش الروضة البهية) چند نسخه منتخب: مجلس 1 / 3362 (فهرست 10: 1187) مسجد اعظم 1334 (فهرست: 133) خيرات خان 57 (فهرست: 1738) آستانه قم 6036 (فهرست: 107) تبريز - قاضى (نشريه 7: 513) 3 - شرح عبد الحسين ابن ابوالحسن عاصى (زنده در 1081) نسخه: مدينة العلم (فهرست: 83) 4) شرح محمد بن قاسم اصفهانى ديلماج (زنده در 1084) بخشى چاپ شده (فهرست مشار: 282) نسخه ها: ملك 2 / 3568 فيضيه (فهرست 1: 81) الهيات 283 آل آقا (فهرست 1: 763) 5) شرح ابراهيم بن حسين مرعشى خليفه سلطان (م 1098) چاپ تبريز 1291 و چاپهاى ديگر (همه در هامش الروضة البهية) نسخه ها: مرعشى 1 / 3060 (فهرست 8: 281) دانشگاه 2 / 4107 (فهرست 13: 3085) مجلس 3 / 3362 (فهرست 10: 1188 - 1189) 6) شرح فخر الدين محمد موسوى (اواخر قرن 11؟) نسخه: مرعشى 1 / 2016 (فهرست 6: 17) 7) شرح ابوطالب ابن ميرزابيگ موسوى فندرسكى (سده 11؟)

[ 186 ]

نسخه: دانشگاه 1 / 874 (فهرست 3: 134، 5: 1863 - 1864) 8) الزهرات الذوية از على بن محمد عاملى، چاپ تبريز، 1291 وچاپهاى ديگر (همه در هامش الروضة البهية) نسخه ها: مرعشى 1 / 4320، اصلى (فهرست 11: 313) آستانه قم 1 / 6202 (فهرست: 185) غرب 1 / 1085، 4511 (فهرست 135 - 136، 287) الهيات 1 / 91 د (فهرست 1: 233) آصفيه 90 - 91 فقه شيعه (فهرست 1: 241 - 242) دانشگاه 6643 (فهرست 16: 324) گلپايگانى 277 (فهرست 1: 241) 9) الرد على اعتراضات خليفه سلطان على الروضة البهية، از همان نويسنده نسخه ها: مرعشى 2 / 4320، اصل (فهرست 11: 313) مجلس 1295 (فهرست 4: 70 - 71) الهيات 2 / 91 د (فهرست 1: 233) آستانه قم 1 / 6202 (فهرست: 185) دانشگاه 2 / 7725 (فهرست 16: 684) آستان قدس 144 فقه (فهرست 2: 45) 10) شرح جعفر بن عبد الله حويزى قاضى (م 1115) نسخه ها: مجلس - امام جمعه خوئى 89 (فهرست 7: 89 - 90) مطهرى 2558 (فهرست 1: 396) ملك 2243 فهرست 1: 226) دانشگاه 7039 (فهرست 16: 435) گلپايگانى 1107 (فهرست 2: 56) وزيرى 1193، 1548 (فهرست 3: 889 - 890، 987)

[ 187 ]

11) شرح محمد ابراهيم بن محمد معصوم حسينى قزوينى (م 1149) نسخه: غرب 9 - 28 / 188 (فهرست: 224) 12) كشف اللسان من منطق الطيور والحيوان = رساله در شرح لغات اطمعه شرح لمعه، از اسماعيل بن محمد ملك يزدى عقدائى (زنده در 1117) نسخه ها: مسجد اعظم 11 / 798، 2 / 2647 (فهرست: 478 و 575) 13) - نا معلوم، پيش از 1119 تحرير شده. نسخه: ملك 6357 (فهرست 1: 225) 14) شرح جمال الدين خوانسارى، چاپ تهران، 1272 نسخه: مسجد اعظم 328: اصل (فهرست: 134) 15) المناهج السوية، از فاضل هندى 16) تعليق على مبحث الزوال من الروضة البهية، از احمد بن ابراهيم بحرانى. 17) العين في تعارض حقي المتبايعين، از مختارى. 18) شرح محمد بن محمد صالح حسينى خاتون آبادى (م 1148) نسخه ها: آستان قدس 6495 (فهرست 5: 409) ادبيات 153 كرمان (فهرست 84) 19) شرح محمد رفيع بن فرج گيلانى (زنده در 1150) نسخه: ملك 1066 (فهرست 1: 228) 20) اشارات الفقه، از صدر الدين محمد بن محمد نصير طباطبائى يزدى (م 1154) نسخه: وزيرى 2 / 320 (فهرست 1: 303) 21) الابانة المرضية، از محمد صالح بن محمد سعيد خلخالى (زنده در 1175)، چاپ تهران - 1313).

[ 188 ]

نسخه ها: مرعشى 2786 (فهرست: 349 - 350) دانشگاه 5830 (فهرست 16: 100) 22) شرح عبارة مشكلة في مبحث صلاة الميت، از حسين بن ابوالقاسم خوانسارى (م 1191، چاپ اصفهان 1377 (با النهريه محمد باقر خوانسارى). 23) شرع عبارة مشكلة في مبحث صلاة الخوف، از همان نويسنده. نسخه: سنا (مجلس 2) 5 / 1135 (فهرست 1: 129) 24) شرح محمد صادق (سده 12) نسخه: غرب 77 (فهرست: 131) 25) المفردات الفارقة، از عبد القادر بن صدر الدين حسينى مازندرانى. نسخه: دانشگاه 2 / 2865 (فهرست 10: 1712) 26) شرح حسين قزوينى. نسخه: ملى 1945 عربى (فهرست 10: 624) 27) شرح كرمانشاهى نسخه ها: آستان قدس 179 فقه، 7141 (فهرست 2: 54، 5: 410) گوهرشاد 1972 (فهرست: 267) خيرات خان 56 (فهرست: 1738 - 1739) مشهد - الهيات 1080، 1099 (فهرست 2: 230، 240) لوس آنجلس 29 (M فهرست: 198) 28) شرح اسماعيل بن خداداد هزار جريبى استرآبادى (زنده در 1226) نسخه ها: دانشگاه 7291، 7747 (فهرست 16: 506، 688) 29) شرح عبد الله بن محمد تقى هزار جريبى تيلكى (م پيش از 1233)

[ 189 ]

نسخه: مسجد اعظم 85 (فهرست: 133) 30) شرح محمد مهدى بن محمد جعفر موسوى (زنده در 1237) نسخه: فيضيه 186 (فهرست 1: 114) 31) شرح محمد جعفر بن صفر همدانى (م 1238) نسخه: غرب 77 (فهرست 131) 32) شرح موسى بن جعفر كاشف الغطاء (م 1243) نسخه ها: خيرات خان 2 / 21، 1 / 61 (فهرست: 1779 - 1780، 1784) 33) شرح محمد رضا آل بحر العلوم نسخه: حقوق 21 ب (فهرست: 384) 34) مخزن الاسرار الفقهية، از محمد على هزار جريبى. نسخه ها: مرعشى 4509، 2469 (فهرست 7: 61، 12: 84) گلپايگانى 185، 404، 457 (فهرست 1: 168، 2: 163 - 164) وزيرى 641 (فهرست 2: 544) دانشگاه 6628 (فهرست 16: 320) آستان قدس 7924 (فهرست الفبائى: 997) خيرات خان 1 / 97 (فهرست: 1791) لوس آنجلس 944 (M فهرست: 349) 35) شرح احمد بن محمد مهدى نراقى (م 1245) نسخه: دانشگاه 9213 (فهرست 17: 321) 36) شرح عبد الله بن محمد جعفر كرمانشاهى (زنده در 1253) نسخه:

[ 190 ]

الهيات 7 / 819 و (فهرست 2: 21) 37) شرح على آل كاشف الغطاء 38) فصل الخطاب الابراهيمية، از ابراهيم بن محمد حسين مدنى شيرازى (م حدود 1255) نسخه: تربيت 62 (فهرست: 51) 39) رساله سهله در شرح قبله، فارسى، از على اكبر بن على بن محمد اسماعيلى (زنده در 1255) نسخه: دانشگاه 3703 (فهرست 12: 2707) 40) شرح مسيح بن محمد سعيد تهرانى نسخه: نواب 44 فقه (فهرست: 461) 41) شرح محمد نائينى (زنده در 1259) نسخه: مطهرى 6028 (فهرست 4: 202) 42) مجمع الآراء، از محمد جعفر استرآبادى نسخه ها: مرعشى 2 / 3082، 3850 (فهرست 8: 307: 10: 236) لوس آنجلس 4 / 103 (M فهرست: 664) 43) شرح محمد رضا بن على شريف گوگدى گلپايگانى (زنده در 1264) نسخه: دانشگاه 1953 (فهرست 8: 568) 44) لمعات، فارسى، از محمد بن مقيم بارفروشى مازندرانى (زنده در 1264) نسخه ها: مسجد اعظم 3 / 284 (فهرست: 439) فيضيه 1559 (فهرست 2: 89) 45) اللوامع از همان نويسنده

[ 191 ]

نسخه ها: مرعشى 2401، 2717 (فهرست 7: 3: 283) 46) شرح محمد باقر گلپايگانى (زنده در 1267) نسخه: گلپايگانى 234 (فهرست 1: 201) 47) منهاج الامة، از نصير الدين بن محمد نراقى (م 1273) نسخه ها: نواب 57 - 59 (فهرست: 479) 48) شرح محمد جعفر بن محمد صفى آباده اى (م 1280) نسخه: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 16: 292) 49) شرح محمد ابراهيم قشلاقى نسخه: فيضيه 108 (فهرست 1: 114) 50) الحديقة النجفية، از محمد تقى بن حسينعلى هروى اصفهانى (م 1299) نسخه ها: گوهرشاد 1602 (فهرست: 288) الهيات 269 د، 603 د (فهرست 1: 541) مرعشى 2018 (فهرست 6: 19، 20) نجف - حسينيه كاشف الغطاء (ذريعه 6: 390) تبريز - قاضى (همان مأخذ) 51) - از جعفر كزازى نسخه: مسجد اعظم 812 (فهرست: 133) 52) صفاء الروضة، از محمد صالح بن حسن موسوى داماد (م 1301) نسخه ها: مرعشى 3140 (فهرست 8: 369 - 370) آستان قدس 6851 (فهرست 5: 457)

[ 192 ]

53) - از حسن بن احمد حسينى گيلانى (زنده در 1306) نسخه: فيضيه 323 (فهرست 1: 116) 54) التعليقة الانيقة، از محمد عباس بن على اكبر موسوى تسترى لكنهوى (م 1306)، چاپ لكنهو، 1339 (فهرست آصفيه 4: 477) 55) حديقة الروضة = منهاج النجاح، از محمد على بن احمد قراچه داغى (م 1310)، چاپ تبريز - 1291 وچاپهاى ديگر (همه در هامش الروضة البهيه 56) - از جواد بن عبد الحسين نجفى (م 1311) نسخه: مجلس 4331 (فهرست 12: 22) 57) - از محمد على رضوى نسخه: آستان قدس 6587 (فهرست 5: 410) 58) - از محمد طاهر بن اسماعيل موسوى دزفولى (زندره در 1311) نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 13: 293 - 294) 59) المقاصد العليه، از على بن محمد اعرجى (زنده در 1322) نسخه: مدينة العلم (فهرست: 120 - 122) 60) منهاج النجات، از على بن عبد الله عليارى (م 1327)، چاپ تبريز - 1309، 1340. 61) منهاج الملة، از همان نويسنده. نسخه: مرعشى (ذريعه 23: 176) 62) - از محمد على بن محمد نصير گيلانى مدرس (م 1334)، بخشى در تهران چاپ شده 1323. نسخه: مرعشى 1 / 2078 (فهرست 6: 91)

[ 193 ]

63) - از محمد حسين بن محمد قاسم قمشه اى (م 1336) نسخه ها: حسينيه شوشتريها 819 - 820 (فهرست: 800) 64) - از حسن بن احمد حسينى كاشانى (م 1342) نسخه: آستان قدس 7140 (فهرست 5: 411) 65) الحاشية الرضيه، از امجد حسين بن منور على الله آبادى (زنده در 1343)، چاپ هند - 1343. 66) سراج الامة، از محمد حسن بن صفر على بارفروشى (م 1345)، چاپ تهران - 1324، 1366. 67) - از مرتضى حسينى سدهى اصفهانى نسخه: مرعشى (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه، 2: 174) 68) - از محمد جعفر بن محمد طاهر نسخه: مجلس 271 طباطبائى 69) از عبد الغنى نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 14: 38) 70 - 80) 11 شرح نامعلوم يا نا مشخص الف) نسخه: دانشگاه 1 / 6996 (فهرست 16: 423) ب) نسخه: ملك 2545 (فهرست 1: 225) ج) نسخه: آستان قدس 180 فقه (فهرست 2: 54 - 55) د) نسخه: فيضيه 60 (فهرست 1: 81) ه‍) نسخه: رضويه 2 / 49 (فهرست: 48) و) نسخه: دانشگاه 2 / 2526 (فهرست 9: 1326) ز) نسخه: فيضيه 307 (فهرست 1: 81) ح) نسخه: مرعشى 2 / 2078 (فهرست 6: 92)

[ 194 ]

ط) نسخه: مجلس 2 / 88 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 88) ى) نسخه: مسجد اعظم 3529 (فهرست: 133) يا) نسخه: همان جا 3 / 2424 (فهرست: 557) 238 - أجوبة مسائل حسين بن ربيعة المدنى نسخه: مجلس 6 / 5192 (فهرست 16: 21) 239 - اجوبة مسائل ابن فروج نسخه: مجلس 5 / 5192 (فهرست 16: 21) 240 - اجوبة المسائل المازحية نسخه ها: حقوق 5 / 228 ج (فهرست: 231) آستان قدس 160 فقه (فهرست 2: 48) مرعشى 3 / 1259 (فهرست 4: 60) ملك 10 / 1858 (فهرست 5: 388) 241 - اجوبة المسائل النجفية نسخه: آستان قدس 1 / 7245 (فهرست 5: 496 - 497) 242 - اجوبة المسائل الشامية نسخه: آستان قدس 2 / 7245 (فهرست 5: 496 - 497)

[ 195 ]

243 - اجوبة مسائل شكر بن حمدان نسخه: دانشگاه 22 / 3414 (فهرست 12: 2527) 244 - اجوبة مسائل السيد شرف الدين السماكى نسخه ها: دانشگاه 5 / 2099 (فهرست 8: 727) حقوق 4 / 288 ج (فهرست: 231) آستان قدس 159 فقه (فهرست 2: 48) حضرت عبد العظيم 235 (فهرست: 445) بنگال (فهرست 1: 320) حكيم (ذريعه 20: 6 - 7) 245 - فوائد متفرقه نسخه: آستان قدس 2897 (فهرست 5: 469) 246 - مجموعة الافادات = الرسائل، مجموعه 12 رساله كه 8 رساله از آن جمله در مباحث فقهى است به اسامى زير: رسالة في ميراث الزوجه رسالة في الحبوة واحكامها رسالة في طلاق الحائض والغائب نتائج الافكار في حكم المقيم في الاسفار رسالة في وجوب صلاة الجمعة رسالة في حكم ما إذا تيقن الطهارة والنجاسة وشك في السابق منهما رسالة في ما إذا احدث المجنب في اثناء غسل الجنابة رسالة في انفعال ماء البئر، چاپ تهران - 1313.

[ 196 ]

چند نسخه منتخب: مجلس 265، 8 / 4471، 3 / 5354 (فهرست 12: 146، 16: 265) حقوق 228 ج (فهرست: 232، 285، 311، 328، 330، 401، 492) آستان قدس 2364 - 2368 (فهرست 2: 47 - 48، 141 - 142) دانشگاه 2099، 8 / 3205، 1 / 6255، 7203 (فهرست 7: 272 - 278، 9: 2163، 16: 228، 486) امام جمعه زنجان (فهرست: 140 - 141) دار الكتب 19179 ب، 3326 ج (فهرست 1: 278، 381، 388، 391) لوس آنجلس 120 M، 169 (M فهرست: 667) ملك 1858 (فهرست 5: 387) حسينيه شوشتريها 140 (فهرست: 835 - 836) باكو 140 (141 - M نشريه 9: 242) حكيم 1656 م. حضرت عبد العظيم 235 (فهرست: 445) مرعشى 1777، 2362، 7 / 444 (فهرست 2: 49، 5: 157 - 158، 6: 346) گلپايگانى 5 / 1751 (فهرست 3: 41) مسجد اعظم 2 - 1 / 3269 (فهرست: 619) 247 - مسائل التلميذ نسخه: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 20: 341) 248 - المختار من مواضع الخلاف في مسائل كتاب اللمعة الدمشقية نسخه: بنگال 640 (فهرست 1: 316) 249 - التنبيه على مسائل ادعى فيها الشيخ الطوسى الاجماع مع انه نفسه خالف في حكم ما ادعى الاجماع فيه = رساله في اجماعات شيخ الطائفة.

[ 197 ]

چاپها: تهران - 1308 (باالالفيه شهيد اول)، مشهد - 1392 (در مجموعه الذكرى الالفية للشيخ الطوسى: 789 - 798) نسخه ها: گلپايگانى 1484 (فهرست 2: 45) دانشگاه 3 / 6369 (فهرست 16: 253) الهيات 3 / 561 (فهرست 1: 328 - 329) امير المؤمنين 358 (نشريه 5: 414) 250 - حاشيه مختصر النافع (رك: ذيل مختصر، به شماره 60) 251 - رسالة في النية نسخه ها: ملك 10 / 2395 فيضيه 2 / 1743 (فهرست 2: 127) 252 - الاقتصاد والارشاد نسخه ها: الهيات 538 د، 2 / 561 د (فهرست 1: 328، 460 - 461) گلپايگانى 3 / 1020 (فهرست 2: 221) 253 - الاسطنبولية في الواجبات العينية نسخه ها: آستان قدس 7244، 6197، 7437 (فهرست 5: 428، الفبائى: 780) حكيم 1757 م (فهرست 1: 52) دانشگاه 4 / 1301 (فهرست 7: 2719) 254 - حاشيه ارشاد (رك: ذيل ارشاد، به شماره 80)

[ 198 ]

255 - تمهيد القواعد (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) 256 - المقاصد العليه، شرح الفيه شهيد اول (رك: ذيل الفيه، به شماره 118) 257 - حاشية الالفية (رك: ذيل الفية، به شماره 118) 258 - حاشية ديگرى بر الفية (رك: ذيل الفيه، به شماره 118) 259 - مقالة في وجوه البحث على صلاة الجمعة نسخه: دانشگاه 5 / 4412 (فهرست 13: 3375) 260 - رسالة في خلل الصلاة نسخة: مجلس 8 / 580 اخوى (مجله وحيد 5: 299) 261 - مناسك الحج الكبير نسخه ها: آستان قدس 2630، 6073 (فهرست 2: 129، 5: 514) دانشگاه 10 / 2099 (فهرست 8: 727) مرعشى 5 / 2796 (فهرست 7: 363) الهيات 1 / 206 د (فهرست 1: 259) ملك 7 / 2395، 13 / 5712 262 - مناسك الحج نسخه ها: مرعشى 2 / 3307 (فهرست 9: 87)

[ 199 ]

سنا (مجلس 2) 13 / 1229 (فهرست 2: 174) دانشگاه 1 / 7065 (فهرست 16: 443) ملك 18 / 5712 مجلس 183 / 3455 (فهرست 10: 1353 - 1354) سامراء - مدرسه شيرازى (ذريعه 24: 441) ديوان هند 1812 (فهرست 2: 314) 263 - صيغ العقود نسخه ها: كاظميه - جوادين (ذريعه 5: 278، 15: 109) گلپايگانى 2 / 682 (فهرست 2: 201) غرب 2 / 786 (فهرست: 276) 264 - حاشية على كتاب الفرائض من المختصر النافع نسخه: مجلس 1 / 5340 (فهرست 16: 251) 265 - رسالة في العدالة نسخه ها: مطهرى 2 / 7461 (فهرست 5: 314) مرعشى 4 / 444، 4 / 1445 (فهرست 2: 48، 4: 232) دانشگاه 2 / 7019 (فهرست 16: 431) الهيات 5 / 561 د (فهرست 1: 329) * على بن حسين صائغ عاملى (زنده در 969) 266 - مجمع البيان، شرح ارشاد الاذهان (رك: ذيل ارشاد، به شماره 80)

[ 200 ]

* حسين بن عبد الصمد عاملى (م 984) 267 - مسألتان = رسالة في حكم الحصر والبوارى وحكم سهم الامام نسخه ها: مرعشى 2 / 744 (فهرست 2: 345) ملى 3 / 1943 عربى (فهرست 10: 616 - 617) گلپايگانى 3 / 48 (فهرست 1: 58) مجلس 12 / 1836 (فهرست 9: 489 - 491) ملك 13 / 804، 2 / 2411 (فهرست 5: 184) 268 - مسائل فقهية نسخه: مطهرى 1 / 2333 (فهرست 1: 409، 5: 561) 269 - التساعية = تسع مسائل نسخه ها: مجلس 53 / 1805، 48 / 4900، 3 / 5960 (فهرست 9: 356، 14: 74، 17: 344 - 345) پرينستون 3 / 538 يهودا (فهرست: 149) 270 - الواجبات الملكية نسخه: گلپايگانى 3 / 8 (فهرست 1: 18) 271 - حاشيه ء ارشاد (رك: ذيل شماره 80)

[ 201 ]

272 - شرح الالفية (رك: ذيل شماره 118) 273 - تحفة أهل الايمان نسخه ها: مجلس 9 / 1836 (فهرست 9: 487 - 488) ملى 4 / 1943 (فهرست 10: 617) گوهرشاد 2 / 1750 (فهرست: 368) گلپايگانى 1 / 48 (فهرست 1: 58) آستان قدس 7386 (فهرست الفبايى: 633) 274 - قبلة عراق العجم وخراسان نسخه ها: مرعشى 4 / 744 (فهرست 2: 346) فيضيه 1 / 1679 (فهرست 3: 117) گلپايگانى 4 / 48 (فهرست 1: 58) 275 - رسالة في وجوب صلاة الجمعة نسخه ها: مجلس 11 / 1836 (فهرست 9: 489) حكيم 451 م (يادداشت آقاى حسينى اشكورى) مدينة العلم (فهرست: 103) 276 - رسالة في حلية جوائز السلطان نسخه ها: ملى 2 / 1943 عربى (فهرست 10: 616) حكيم 1506 مجاميع (فهرست 1: 37 - 38)

[ 202 ]

277 - رسالة في الاقرار نسخه ها: دانشگاه 6 / 918 (فهرست 5: 1865 - 1866) مجلس 49 / 4900 (فهرست 14: 74) 278 - رسالة في الرضاع نسخه ها: حكيم 2226 (ذريعه 20: 6 - 7) مجلس 2 / 5168، 613 طباطبائى (فهرست 15: 305) ملك 1 / 2595 فيضيه 2 / 1430 (فهرست 3: 91) 279 - رسالة في اليدو الشياع نسخه: ملك 11 / 804، 3 / 2411، 5 / 2706 (فهرست 5: 183) ملى 9 / 1919، 1 / 1943 (فهرست 10: 583 و 615) حسينيه شوشتريها 15 / 300 (فهرست: 851) نجف - صاحب الذريعه (ذريعه 11: 153) 280 - العقد الحسينى، چاپ يزد - بى تاريخ. چند نسخه منتخب: قادريه 500 (فهرست 2: 319) مطهرى 2013 (فهرست 1: 485) ملك 12 / 804، 1 / 2411 (فهرست 5: 184) لنين گراد 52 (نشريه 8: 103) ملى 1 / 1259، 1 / 1262 (فهرست 9: 245 و 250) دانشگاه 2 / 5387 (فهرست 15: 4232)

[ 203 ]

مجلس 1306 (فهرست 4: 78) وزيرى 11 / 320 (فهرست 1: 305) ملى فارس 8 / 698 (فهرست 2: 285) * عبد العالى بن على بن عبد العالى كركى (م 993) 281 - رسالة في البلوغ وحده نسخه: مطهرى 2 / 2595 (فهرست 1: 433) 282 - النظامية شرح: هادى المضلين ومرشد المصلين، از عبد الهادى بن رفيع الدين حسين حسينى دليجانى (زنده در 1048) نسخه ها: مرعشى 801، 1167، 2153 (فهرست 3: 1، 339، 6: 160) 283 - رسالة في الكبائر نسخه: مطهرى 20 / 2919 (فهرست 5: 423) 284 - حاشيه مختصر النافع (رك: ذيل مختصر، به شماره 60) 285 - منهج السداد (رك: ذيل شماره 80)

[ 204 ]

* حسن بن على بن عبد العالى كركى (اواخر قرن دهم) 286 - البلغة في صلاة الجمعة البلغة في اعتبار اذن الامام في مشروعية صلاة الجمعة نسخه ها: مرعشى 1 / 4697 مدينة العلم (فهرست: 103) 287 - الامر بالمعروف والنهى عن المنكر نسخه ها: وزيرى 2077 (فهرست 4: 1150) ادبيات 12 / 120 حكمت (فهرست: 42) * مقدس اردبيلى (م 993) 288 - مجمع الفائدة والبرهان، شرح ارشاد الاذهان علامه حلى، چاپ تهران - 1274، قم - 1403 به بعد. چند نسخه منتخب: مرعشى 1852 (فهرست 5: 237 - 238) مجلس 3377 - 3378 (فهرست 10: 1226 - 1228) دانشگاه 6717 (فهرست 16: 344) ملك 2195 (فهرست 1: 642) آستان قدس، 3 نسخه (فهرست 2: 124 - 125) ملى، 4 نسخه (فهرست 7: 49، 147، 472) گلپايگانى، 3 نسخه (فهرست 2: 159 - 160) كاشان - بهنيا (رهنماى كتاب 21: 695)

[ 205 ]

موسسه اسماعيلى 597 (فهرست 2: 93) شروح: 1) - از بهبهانى نسخه ها: مجلس 4451 (فهرست 12: 133) دانشگاه 3 / 770 (فهرست 5: 1866 - 1869) وزيرى 1 / 23 (فهرست 1: 36) خيرات خان 2 / 61 (فهرست: 1785) الهيات 153 آل آقا (فهرست 1: 766) حسينيه شوشتريها 2 / 672 (فهرست: 873) آستان قدس 14375 (يادداشت آقاى سيد عبد العزيز طباطبائى) 2) - نا معلوم نسخه: مجلس 135 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 145) 3) - نا معلوم نسخه: دانشگاه 742 در حاشيه (فهرست 5: 2001 - 2002) 289 - زبدة البيان، چاپ تهران - 1368 و 1386 چند نسخه منتخب: دانشگاه 1808 (فهرست 8: 394) آستان قدس 1208، 1209 (فهرست 2: 402) عمومى اصفهان 2677، 2695، 2883، 3062 (فهرست: 174) مسجد اعظم 2990، 360 (فهرست: 221) حضرت عبد العظيم 285 (فهرست: 467) برلين 1 / 717 (Ldg فهرست 4: 254) پرينستون 3 و 705 سرى جديد شروح وحواشى: 1) المتعة في شرح الزبدة، از سيد ميرزا خالد نسخه: مطهرى 3 / 4509 (فهرست 5: 498)

[ 206 ]

2) مفاتيح الاحكام، از محمد سعيد بن قاسم حسينى طباطبائى قهپائى (م 1092). نسخه ها: مجلس 4828 (فهرست 12: 198) نور بخش 200 (فهرست 1: 195) مرعشى 2140 (فهرست 6: 150 - 151) 3) - از محمد بن عبد الفتاح تنكابنى سراب (م 1124) نسخه ها: وزيرى 1290 (فهرست 3: 918) اصغر مهدوى 10 / 592 (فهرست: 125) 4) تحصيل الاطمينان، از محمد ابراهيم بن محمد معصوم حسينى قزوينى (م 1149) نسخه ها: مجلس 5553 (فهرست 16: 415) غرب 10198 (فهرست: 70 - 71) 5) - از محمد رفيع گيلانى (ميانه قرن دوازدهم) نسخه: مسجد اعظم 6 / 1239 (فهرست: 503) 290 - مناسك حج، به فارسى نسخه ها: آستان قدس 2373 (فهرست 2: 49) گوهرشاد 3 / 998 (فهرست: 107) دانشگاه 6 / 878 (فهرست 6: 1870 - 1871) حجتيه 2 / 597 (فهرست: 115) مرعشى 5 - 4 / 3008 (فهرست 8: 185) 291 - رسالة في الخراج، چاپ تهران - 1313 (در مجموعة كلمات المحققين) و 1318 (در هامش درر الفوائد آخوند خراسانى) چند نسخه منتخب:

[ 207 ]

مطهرى 4 / 1446 (فهرست 4: 364) ملى 1889 عربى (فهرست 10: 533) دانشگاه 99 / 7387 (فهرست 16: 534) 292 - رسالة مختصرة في الخراج، همراه رساله پيش چاپ شده ودرهمان نسخه ها آمده است. 293 - مسالة في الذبح = رسالة في كفاية بسملة الذابح الجنب وان قصد قرائة احدى السور العزائم نسخه: تبريز - قاضى (نشريه 7: 522) 294 - رساله در صلاة وصوم (رك: ذيل شماره 1085) * على بن ابراهيم بن سليمان قطيفى (زنده در 995) 295 - شرح ترددات النافع (رك: ذيل مختصر، به شماره 60) * ماجد بن فلاح بن حسن شيبانى (اواخر قرن دهم) 296 - رسالة في حرمة التصرف في الآجر والحجارات المستخرجة من خرابات الكوفة والحائر وطوس وغيرها نسخه: مرعشى (ذريعه 11: 172) 297 - رسالة في حل الخراج چاپ تهران - 1313 (در مجموعه كلمات المحققين). نسخه:

[ 208 ]

مرعشى (ذريعه 11: 179) 298 - رسالة في وجوب الاتجار بمال الصغير واستنمائه له. نسخه: مرعشى (ذريعه 25: 29) 299 - رسالة في الرضاع = رسالة في اثبات الحرمة نسبا ورضاعا نسخه ها: دانشگاه 4 / 2105، 7 / 7043 (فهرست 8: 740، 16: 437) 300 - رسالة في حلية العنب والزبيب الملقيين في الخل لكسب الحموضة نسخه: مرعشى (ذريعه 11: 177) * نور الدين على بن احمد بن ابى جامع عاملى (اواخر قرن دهم) 301 - شرح قواعد الاحكام (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) * عبد العلى بن محمود خادم جاپلقى (پايان قرن دهم) 302 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه: دانشگاه 1 / 972 (فهرست 5: 2089 - 2090) 303 - رسالة در نماز جمعه، به فارسى نسخه:

[ 209 ]

دانشگاه 2 / 972 (فهرست 5: 2090 - 2091) 304 - شرح الالفية (رك: ذيل الفيه، به شماره 118) 305 - شرح فارسى الفيه (ذيل همان شماره) * سيد حسين مجتهد كركى - حسين بن حسن حسينى (م 1001) 306 - رسالة في النية نسخه: مجلس 2 / 3988 (فهرست 10: 2160) 307 - رسالة في استقبال القبلة نسخه: مجلس 9 / 3988 (فهرست 10: 2166) 308 - رسالة في الاوانى نسخه: دانشگاه 45 / 2144 (فهرست 9: 832) 309 - رسالة في القبلة ترجمه فارسى آن از محمد صادق سركانى (زنده در 1033) در دست است (استادى: 68) 310 - البلغة في عدم عينية صلاة الجمعة نسخه ها: گلپايگانى 9 / 146 (فهرست 1: 136) مدينة العلم (فهرست: 101 - 102)

[ 210 ]

311 - رسالة النيات وصيغ العقود والايقاعات نسخه: ملك 3 / 1847 (فهرست 5: 384) 312 - رسالة في حكم ذبائح اهل الكتاب نسخه: مجلس 7 / 3988 (فهرست 10: 2165) 313 - رسالة في تنازع الزوجين في متاع البيت نسخه: مرعشى 3 / 2785 (فهرست 7: 348) * عبد الله بن خليل (زنده در 1006) 314 - شرح الفرائض النصيرية (رك: ذيل فرائض، به شماره 57) 315 - رسالة في المواريث نسخه ها: مسجد اعظم 6 / 631، 2 / 627 (فهرست: 464 و 465) آستان قدس 2757 (فهرست 5: 445) دانشگاه 7684 (فهرست 16: 670) سنا 7 / 225 (فهرست 1: 106)

[ 211 ]

على بن محيى الدين جامعى عاملى (زنده در 1008) 316 - رسالة في الميراث نسخه ها: ادبيات 8 / 243 امام جمعه كرمان (فهرست: 38) وزيرى 2 / 2344 (فهرست 4: 1258) فيضيه 5 / 1484 (فهرست 3: 94) * صاحب مدارك (م 1009) 317 - هداية الطالبين = غاية المرام، شرحى بر مختصر نافع محقق حلى نسخه ها: دانشگاه 1471، 6598 (فهرست 8: 122، 16: 304) حكيم 106 (نشريه 5: 425) جعفريه (نشريه 5: 436) فيضيه 101 (فهرست 1: 192 - 193) الهيات 2 ب / 54 (فهرست 1: 128) آستان قدس 7586 (فهرست 5: 461) مجلس 3370، 4641، 5310 (فهرست 10: 1213 - 1215، 13: 31، 16: 226) مرعشى 546 (فهرست 2: 148) وزيرى 1691 (فهرست 3: 1022) ملك 2897 (فهرست 1: 442) مسجد جامع 144 (فهرست: 332) كنگره 38 عربى (فهرست: 30 - 31) شرح: از بهبهانى

[ 212 ]

نسخه: اصفهان - روضاتى (ذريعه 20: 72) 318 - مدارك الاحكام، شرح بخش عبادات از شرايع محقق، چاپ تهران - 1268، 1274، 1298، 1322. چند نسخه منتخب: آستان قدس 7931 (فهرست 5: 496) مجلس 4202، 3374، 193 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 339، 10: 1224، 11: 219 - 220) نواب 61 - 62 فقه، 97 فقه (فهرست: 475) غرب 4510 (فهرست: 184) موزه بغداد 2900، 3886 (فهرست 1: 253) بوهار 183 عربى (فهرست: 207) برلين 523 (Ldg فهرست 6: 66) هاروارد (نشريه 9: 380) شروح وحواشى: 1) - از رفيع الدين نائينى نسخه: مرعشى 3309 (فهرست 9: 90 - 91) 2) - از ابراهيم بن حسين مرعشى خليفه سلطان نسخه: مرعشى 2 / 3060 (فهرست 8: 281 - 282) 3) - از محمد ابراهيم بن محمد معصوم حسينى قزوينى نسخه: غرب 233 (فهرست: 116) 4) - از محمد اسماعيل بن حسين خاجويى (م 1173) نسخه ها: موزه بغداد 205، 1036 (فهرست: 144) ملك 10 و 28 / 1606 (فهرست 5: 305 - 306) 5) تدارك المدارك، از صاحب الحدائق نسخه ها: مجلس 2 / 47 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 43 - 44) گلپايگانى 8 / 1870 (فهرست 3: 91) 6) - از بهبهانى، چاپ تهران - 1268، 1322 (هر دو با مدارك الاحكام)

[ 213 ]

نسخه ها: مطهرى 2653 (فهرست 4: 267) ملك 2587 (فهرست 1: 246) مرعشى 4312 (فهرست 11: 303) دانشگاه 6809 (فهرست 16: 365) آستان قدس 7587 (فهرست الفبايى: 727) آستان قدس 14375 گلپايگانى 1029 (فهرست 2: 60) مسجد اعظم 454 (فهرست: 147) 7) - الفذالك، از كرمانشاهى. 8) - از محمد جعفر همدانى نسخه: مرعشى 2538 (فهرست 7: 122 - 123) 9) كشف المدارك، از محمد رفيع گيلانى اصفهانى (زنده در 1236)، چاپ تهران - 1269 (در حاشيه دره بحر العلوم)، 1322 (با مدارك الاحكام) نسخه ها: دانشگاه 1 / 3698 (فهرست 12: 2703) مسجد اعظم 1655 (فهرست: 332) 10) - از ضياء الدين محمد حسينى مرعشى نسخه: مرعشى 1762 (فهرست 5: 145) 11) - از محمد جعفر استرآبادى نسخه: مرعشى 3854 (فهرست 10: 242) 12) - نا معلوم نسخه: حسينيه شوشتريها 2 / 192 (فهرست: 840) 319 - حاشيه الالفية (رك: ذيل الفية، به شماره 118)

[ 214 ]

* با يزيد ثانى - ابومحمد على بن عنايت الله بسطامى (زنده در 1011) 320 - معارج التحقيق نسخه: مجلس 1321 (فهرست 4: 93 - 94) 321 - اوقات الصلاة نسخه: دانشگاه 11 / 944 (فهرست 5: 1784 - 1785) 322 - التحفة المرضية = السلامية نسخه: دانشگاه 7 / 944 (فهرست 5: 1825) * صاحب معالم (م 1011) 323 - معالم الدين، كه تنها بخشى از آغاز طهارت آن نگاشته شده است، چاپ تبريز - 1322. چند نسخه منتخب: الهيات اب / 54 (فهرست 1: 128) ملى 2 / 436 (فهرست 7: 371 - 370) مسجد اعظم 415 324 - اجوبة مسائل محمد بن جويبر المدنى = المسائل المدنيات نسخه ها: حكيم 903 م (فهرست 1: 165)

[ 215 ]

دانشگاه 6 / 7312 (فهرست 16: 510) ملك 3 / 1049، 8 - 7 / 2576 (فهرست 5: 227) 325 - الاثنا عشريه نسخه ها: ملك 1 / 574، 4 / 1561، 6 / 2625 (فهرست 5: 87 و 290) مطهرى 1 / 6062 (فهرست 3: 42 - 43) دانشگاه 4 / 3702 (فهرست 11: 2016) ملى فارس 9 / 698 (فهرست 2: 286) گلپايگانى (تراثنا 4: 104) شروح وحواشى 1) الانوار القمرية، از فضل الله بن عبد القاهر حسينى تفرشى (م 1025) نسخه: كرمانشاه - نجومى (فهرست: 293) 2) شرح محمد بن حسن عاملى، فرزند نگارنده كتاب (م 1030) نسخه ها: آصفيه 96 فقه (فهرست 2: 243 - 244) همدان - مدرسه دامغانى (نشريه 5: 384) 3) حاشيه بهاء الدين محمد عاملى (م 1030) نسخه ها: ملك 2 / 574 (فهرست 5: 88) آستان قدس 2729 (فهرست 5: 405) دانشگاه 12 / 918 (فهرست 5: 1855 - 1856) ادبيات 3 / 14 و (فهرست: 197 - 198) مجلس 6 / 3718، 1 / 5960 (فهرست 10: 1694 - 1695، 17: 344) گلپايگانى (تراثنا 4: 104) مسجد جامع تهران 2 / 299 (فهرست: 377) مطهرى 1 / 7939 (فهرست 4: 139 - 140) 4) الفوائد الغروية، از شرف الدين على بن حجة الله شولستانى (زنده در 1063) نسخه ها:

[ 216 ]

مجلس 1 / 4944 (فهرست 17: 327 - 328) آستان قدس 2509 (فهرست 2: 92) مطهرى 6065 (فهرست 5: 386) مرعشى 4325 (فهرست 11: 318) 326 - مناسك الحج نسخه: مرعشى 1 / 1691 (فهرست 5: 85) * قاضى نور الله بن شريف حسينى شوشترى (م 1019) 327 - نهاية الاقدام نسخه: بانكيپور 1096 (فهرست، عربى 1: 108) 328 - البحر الغزير في تقدير الماء الكثير نسخه: حكيم 4 / 152 (نشريه 5: 427) 329 - رسالة في تحقيق ما لا تتم الصلاة فيه نسخه: الهيات 9 / 51 د (فهرست 1: 127) 330 - رسالة في صلاة الجمعة = اللمعة نسخه ها: حكيم 5 / 375 (نشريه 5: 427) مدينة العلم (فهرست: 103)

[ 217 ]

* ملا عبد الله شوشترى (م 1021) 331 - رساله در نماز جمعه، به فارسى نسخه: بخشى از آن در آستان قدس 4 / 7055 (فهرست 5: 488) 332 - رسالة في حقيقة الصوم نسخه: ملك 6 / 804 (فهرست 5: 183) 333 - رسالة في وكيل الزوجة - ترجمه فارسى از محمد صادق سركانى (زنده در 1033) نسخه: دانشگاه، ميكروفيلم 2501 (فهرست ميكروفيلمها 1: 705) 334 - حاشية الالفية (رك: ذيل الفيه، به شماره 118) 335 - جامع الفوائد، شرحى بر قواعد الاحكام علامه حلى. نسخه ها: ملك 3968 (فهرست 1: 195) دانشگاه 6828 (فهرست 16: 371) تربيت 112 (فهرست: 32) ادبيات 23 كرمان (فهرست: 82) آستان قدس 6736 (فهرست 5: 392 - 393)

[ 218 ]

336 - الرسائل، مجموعه 20 رساله با عناوين مختلف نسخه ها: آستان قدس 7055 (فهرست الفبايى: 982) نجف - شريعت (ذريعه 5: 243، 245، 302، 11: 47، 64، 149، 155، 156، 157، 15: 175، 16: 55، 18: 84، 88، 103، 24: 105، 25: 110) * عبد النبى بن سعد جزائرى (م 1021) 337 - الاقتصاد، شرح ارشاد الاذهان (رك: ذيل ارشاد، به شماره 80) * ميرفيض الله بن عبد القاهر حسينى تفرشى (م 1025) 338 - الانوار القمرية (رك: ذيل شماره 325) * ميرزا محمد بن على حسينى استرآبادى (م 1028) 339 - آيات الاحكام، چاپ تهران - 1392 (؟) چند نسخه منتخب: مطهرى 2053 (فهرست 1: 86، 3: 26) آستان قدس 1436 (فهرست 2: 403) ملى 1300 عربى (فهرست 9: 285)

[ 219 ]

* ماجد بن هاشم بحرانى (م 1028) 340 - اليوسفية نسخه: مرعشى 1 / 2249 (فهرست 6: 233 - 234) * ممد بن حسن بن زين الدين عاملى (م 1030) 341 - رسالة في الارض المفتوحة عنوة نسخه: نجف - حسينيه كاشف الغطاء 55 (ذريعه 11: 60) 342 - كشف الرموز الخفية (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237) 343 - حاشيه اثنا عشريه صاحب معالم (رك: ذيل اثنا عشريه به شماره 325) * بهاء الدين محمد عاملى (م 1030) 344 - الحبل المتين كه تنها بخش طهارت، صلاة وميراث آن نوشته شده است، چاپ تهران - 1321. نسخه ها: پرينستون 110 سرى جديد دانشگاه 1797، 3119، 6812، 5 / 1935 (فهرست 7: 368، 552، 11: 2073، 16: 366)

[ 220 ]

زنجانى 3 (فهرست: 190) ملك 2174، 2702 (فهرست 1: 253 - 254) ملى 781 عربى (فهرست 8: 285) ببلوتيكا ناسيونال 776 (فهرست 1: 169، 2: 129، 130) مجلسى 1297 (فهرست 4: 72) آستان قدس 7182، 2855، 2732، 2733، 2735 (فهرست 5: 416) مسجد اعظم 1 / 5 (فهرست: 428) مرعشى 3975 (فهرست 10: 356) 345 - مشرق الشمسين كه تنها مربوط به طهارت از آن نوشته شده است، چاپ تهران - 1321 (همراه الحبل المتين او) چند نسخه منتخب: آستان قدس 2626، 2649، 2632 (فهرست 2: 128، 135) مسجد اعظم 1 / 3285 (فهرست: 620) ملك 1009 (فهرست 1: 677) مجلس 1320 (فهرست 4: 92 - 93) مرعشى 80، 222 (فهرست 1: 98، 249) الهيات 160 ج (فهرست 1: 662 ملى 1 / 79 عربى (فهرست 7: 76 - 77) سنا (مجلس 2) 125 (فهرست 1: 65) گلپايگانى 3 / 979 (فهرست 2: 216) باكو 2 / 140 (M نشريه 9: 239) ملى فارس 1 / 698 (فهرست 2: 282) 346 - الاثنا عشريات، پنج رساله در عبادات، رساله صلاة، چاپ تهران - 1309 (با تبصرة المتعلمين علامه) نسخه ها: سنا (مجلس 2) 1 / 225 (فهرست 1: 105)

[ 221 ]

حكيم 9 رشتى (فهرست: 27) دانشگاه 4 / 918، 6 / 7087، 8731 (فهرست 5: 1758 - 1759، 16: 449، 17: 206) ادبيات 120 حكمت (فهرست: 41) مرعشى 75، 3 / 104 (فهرست 1: 87، 125) آستان قدس 2683 (فهرست 5: 352) ميرزا جعفر 148 (فهرست: 40) نور بخش 590 (فهرست 2: 235 - 236) نواب 6 فقه (فهرست: 449) استادى (فهرست: 57) فرهنگ (فهرست 40 - 41) مطهرى 2 / 2670 (فهرست 3: 45 - 45) پرينستون 1 / 538 يهودا (فهرست: 149) بودلين، عربى 175 تفليس 7 / 699 (نشريه 8: 260) باكو 140 (M نشريه 9: 239) ملى فارس 3 و 4 / 698 (فهرست 2: 283) ترجمه: فارسى، از صدر الدين محمد بن محب على تبريزى (زنده در 1013). نسخه ها: مرعشى (ذريعه 4: 74) لنين گراد 643 (A فهرست فارسى 1: 241) دانشگاه 4 - 3 / 5884، 2 / 7242 (فهرست 16: 130، 497) شروح وحواشى: 1) - از خود شيخ، بر رسالة صلاة. نسخه: آستان قدس 2728 (فهرست 5: 404 - 405) 2) - نا معلوم، در 1012 نوشته شده. نسخه: دانشگاه 8 / 7087 (فهرست 16: 449)

[ 222 ]

3) - نا معلوم، پيش از 1030 نوشته شده نسخه: مرعشى 2398 (فهرست 6: 378 - 379) 4) الفوائد العلية، از هارون بن خميس جزائرى (زنده در 1036) نسخه: آستان قدس 2509 (فهرست 2: 93، 5: 353) 5) - نا معلوم، پيش از 1042 نوشته شده نسخه: الهيات 6 / 184 (فهرست 1: 724) 6) الانوار البهية، از نور الدين على بن حسين موسوى عاملى (م 1068) نسخه ها: مرعشى 81 (فهرست 1: 99) مجلس 4670 (فهرست 13: 52 - 53) 7) الفطرة الملكوتيه، از عبد الحسيب بن احمد عاملى (زنده در 1058) نسخه: آستان قدس 2792 (فهرست 5: 471) 8) از خاجويى نسخه: گوهرشاد 1702 (فهرست: 256) 9) - از عبد الحسين بن قاسم حلى (م 1375) نسخه: امير المؤمنين (ذريعه 13: 62) 10) - نا معلوم نسخه: آستان قدس 2728 (فهرست الفبايى: 700) 347 - جامع عباسى: به فارسى، در احكام عبادات كه مكررا به چاپ رسيده. چند نسخه منتخب: مطهرى 2531 (فهرست 1: 15) با دليان، فارسى 1784 (فهرست 3: 1031 - 1032) واتيكان، فارسى 15 (فهرست، فارسى: 41) ليدن 1283 شولت (فهرست 4: 178) ترجمه: عربى، نا معلوم نسخه: خالصى (فهرست: 56)

[ 223 ]

تكمله: 1) از نظام الدين محمد بن حسين ساوجى (م 1038)، كه مكررا چاپ شده. 2) از زين العابدين حسينى (اواسط سده 11) در مزار وميراث. نسخه ها: فيضيه 17 / 847 (فهرست 3: 30) آستانه قم 6054 (فهرست: 192) مجلس 45 (فهرست 1: 13) شروح وحواشى: 1) - از علاء برهان تبريزى (زنده در 1054) نسخه: آصفيه 176 فقه شيعه (فهرست 4: 481) 2) - از محمد بن على بن خاتون عاملى (م 1057) نسخه ها: ملك 1434، 5878 (فهرست 2: 499) تبريز، ملى 3076 (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه، 2: 57) 348 - أجوبة مسائل الشيخ جابر نسخه: دانشگاه 6 / 2621 (فهرست 9: 1497) 349 - أجوبة مسائل الشيخ صالح بن حسن الجزائرى = جوابات المسائل الحائرية نسخه ها: دانشگاه 3 / 4316، 7 / 1130، 9 / 3598، 6 / 5873 (فهرست 5: 1797 - 1798، 13: 3279، 15: 4241، 16: 117) حكيم 7 / 18 رشتى (فهرست: 39) مجلس 7 / 5192 (فهرست 16: 22) ادبيات 11 / 120 حكمت (فهرست: 42) سنا (مجلس 2) 6 / 1245 (فهرست 2: 181) مرعشى 3 / 1691 (فهرست 5: 86)

[ 224 ]

مطهرى 4 / 4510 (فهرست 2: 277) زنجان (فهرست: 89) ملك 35 / 1142 (فهرست 5: 240) ترجمه: به فارسى، از محمد صادق سركانى نسخه: وزيرى (فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه 2: 266) 350 - جواب مسائل شاه عباس، به فارسى نسخه ها: مطهرى 3 / 8150 (فهرست 3: 276) دانشگاه 11 / 7013 (فهرست 16: 429) ملى (فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه 2: 266) 351 - المسائل الفقهية نسخه: مجلس 10 / 2761 (فهرست 9: 160 - 161) 352 - المسائل المدنيات = اجوبة مسائل على بن شدقم نسخه ها: ملك 2 / 278 (فهرست 5: 9) ملى فارس 12 / 698 (فهرست 2: 287) 353 - حاشيه على قواعد الاحكام (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) 354 - حاشيه على ارشاد الاذهان (رك: ذيل ارشاد، به شماره 80) 355 - حاشيه على القواعد والفوائد (رك: ذيل قواعد، به شماره 123)

[ 225 ]

356 - الكرية، چاپ تهران - 1321 (همراه حبل المتين او) چند نسخه منتخب: مجلس 1805، 54 / 4900 (فهرست 9: 359 - 360، 14: 77) دانشگاه 7 / 4316، 2 / 8731 (فهرست 13: 3279، 17: 206) فرهنگ مشهد 38 الف (فهرست: 40 - 41) ملى 6 / 1404 عربى (فهرست 9: 417) سنا (مجلس 2) 9 / 417 (فهرست 1: 250) باكو 15 / 149 م (نشريه 9: 239) ملك 23 / 829، 1 / 2825، 9 / 3229 (فهرست 5: 200) 357 - حاشيه اثنا عشريه صاحب معالم (رك: ذيل اثنا عشريه، به شماره 325) 358 - رسالة مختصره في فقه الصلاة نسخه: با دليان 175 عربى 359 - رسالة في تحقيق جهة القبلة چند نسخه منتخب: دانشگاه 4 / 821، 9 / 918، 3 / 987، 2 / 1626، 6 / 4005، 5 / 4316 (فهرست 5: 1853 - 1854، 8: 210، 12: 2993، 13: 3279) مطهرى 6 / 2670، 9 / 7539، 4 / 7542، 12 / 8190 (فهرست 1: 419 - 420، 3: 44، 4: 133) مرعشى 4 / 104، 5 / 1003 (فهرست 1: 126، 3: 195) گلپايگانى 2 / 48، 2 / 146، (فهرست 1: 58 و 135) ملك 3 / 2880، 2 / 2965 پرينستون 2 / 151 سرى جديد آستان قدس 6544 (فهرست 5: 438)

[ 226 ]

360 - الحريرية، چاپ تهران - 1315 (در مجموعه كلمات المحققين) و 1318 (در هامش درر الفوائد آخوند خراسانى) نسخه: دانشگاه 3 / 918 (فهرست 5: 1875) 361 - رسالة في استحباب السورة في الصلاة نسخه ها: آستان قدس 242 فقه (فهرست 2: 74) مرعشى 9 / 1003 (فهرست 3: 196) 362 - رسالة في سجود التلاوة نسخه ها: دانشگاه 5 / 7087 (فهرست 16: 449) ملك 5 / 278، 2 / 804 (فهرست 5: 9 و 182) 363 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه ها: ملك 8 / 1023 (فهرست 5: 224) دار الكتب 20324 ب (فهرست 1: 391) 364 - رسالة في التخيير بين القصر والاتمام في الاماكن الاربعة نسخه ها: دانشگاه 14 / 918 (فهرست 5: 1968) مجلس 54 / 1805، 50 / 4900 (فهرست 9: 356 - 357، 14: 75)

[ 227 ]

365 - مسألة في الصوم نسخه ها: دانشگاه 11 / 918 (فهرست 5: 1796 - 1797) مجلس 57 / 1805، 53 / 4900 (فهرست 9: 358 - 359، 15: 76) 366 - رسالة في جواز منع الزوجة نفسها عن الزوج حتى تقبض المهر نسخه ها: مجلس 55 / 1805، 51 / 4900 (فهرست 11: 357 - 358، 14: 75 - 76) دانشگاه 5 / 918 (فهرست 5: 1784) گلپايگانى 146 (فهرست 1: 136) 367 - رسالة في ذبائح اهل الكتاب، چاپ تهران - 1315 (در مجموعه كلمات المحققين). چند نسخه ء منتخب: گلپايگانى 6 / 146، 3 / 245، 3 / 243، (فهرست 1: 136، 228، 229) دانشگاه 8 / 944، 5 / 3119، 1 / 4448، 5 / 5873 (فهرست 5: 1879 - 1880، 11: 2073، 13: 3406، 16: 117) مرعشى 6 / 1003، 2 / 3667 (فهرست 3: 195، 10: 59) ملى 1391 عربى (فهرست 9: 401) پرينستون 4 / 151 سرى جديد مسجد اعظم 5 / 770 (فهرست: 475) باكو 25 / 140 م (نشريه 9: 240) ملى فارس 6 / 698 (فهرست 2: 284) 368 - شرح جواهر الفرائض - شرح الفرائض النصيريه 369 - الفرائض البهائية، فصل مربوط به ارث از حبل المتين اوست. - شرح از محيى الدين بن عبد اللطيف جامعى عاملى (قرن يازدهم)

[ 228 ]

نسخه ها: مرعشى 4 / 1118، 10: 2362 (فهرست 3: 289 - 290، 6: 346) 370 - رسالة في المواريث نسخه ها: گلپايگانى 2 / 1114 (فهرست 2: 227) رضويه 4 / 87 (فهرست: 55) وزيرى 3 / 1060 (فهرست 3: 839) 371 - رسالة في العدالة نسخه: دار الكتب 21230 (فهرست 1: 376) * لطف الله بن عبد الكريم ميسى عاملى (م 1033) 372 - الاعتكافية = ماء الحياة وصافى الفرات نسخه ها: آستان قدس 2244 (فهرست 2: 11) نجف - مدرسه ء بروجردى (ذريعه 19: 11 - 12) 373 - الوثائق والعقال = رسالة في فسخ الزوجة الصغيرة نكاح الولى لها بعد كبرها نسخه: امير المؤمنين (ذريعه 25: 26) 374 - حاشيه جامع المقاصد (رك: ذيل جامع المقاصد، به شماره 179) 375 - حاشيه فوائد الشرائع (رك: ذيل شرائع، به شماره 58)

[ 229 ]

* محمد امين استرآبادى (م 1036) 376 - رسالة في طهارة الخمر نسخه ها: ملك 16 / 6151 دانشگاه 12 / 1257 (فهرست 7: 2667) * ميرداماد (م 1040) 377 - الاعضالات العويصات نسخه: فيضيه 3 / 1415 (فهرست 3: 90) 378 - الاثنا عشرية = عيون المسائل الفقهية نسخه ها: پرينستون 3 / 232 سرى جديد دانشگاه 859، 8 / 1837 (فهرست 5: 1760 - 1761، 8: 434) حقوق 3 / 10 د (فهرست: 230 - 231) اصفهان - مدرسه صدر (نشريه 5: 312) تفليس 9 / 699 (فهرست 8: 260) ملك 1 / 2259 (فهرست 5: 450) 379 - حاشيه على مختلف الشيعة (رك: ذيل مختلف، به شماره 86) 380 - حاشيه على شرائع الاسلام (رك: ذيل شرائع، به شماره 58)

[ 230 ]

381 - حاشيه على التنقيح الرائع (رك: ذيل تنقيح، به شماره 132) 382 - شارع النجات، به فارسى، در احكام عبادات، چاپ تهران - 1401 (در مجموعه اثنا عشر رسالة للداماد). چند نسخه منتخب: فيضيه 2 / 1425 (فهرست 3: 90) مجلس 5 / 4553 (فهرست 12: 236 - 237) دانشگاه 7074 (فهرست 16: 445) 383 - رسالة في الطهارة والصلاة نسخه ها: مجلس 1 / 4553 (فهرست 12: 234) آستان قدس 2445 (فهرست 2: 73) 384 - التعليقات في الطهارة نسخه: نور بخش 400 (فهرست 2: 110 - 111) 385 - حاشية على الالفية (رك: ذيل الفية، به شماره 118) 386 - رسالة في صلاة الجمعة، چاپ تهران - 1397 (در ديباچه چاپ قبسات او) و 1401 (در مجموعه اثنا عشر رساله للداماد) 387 - اثبات السيادة لمن ينتسب إلى هاشم اما. نسخه: ملى 2360 ف (فهرست 5: 483)

[ 231 ]

388 - ضوابط الرضاع، چاپ تهران - 1313 (در مجموعه كلمات المحققين) چند نسخه منتخب: آستان قدس 2788 (فهرست 5: 467) الهيات مشهد 219 (فهرست 1: 130) ملك 1 / 667 (فهرست 5: 136) مجلس 2724، 19 / 4900 (فهرست 9: 53 - 54، 16: 61) دانشگاه 1 / 6817، 1 / 9255 (فهرست 16: 368، 17: 332) ادبيات مشهد، 2 / 59 فياض (فهرست: 193) - ترجمه فارسى از سلطان حسين واعظ استرآبادى (زنده در 1078) نسخه: دانشگاه 5372 (فهرست 15: 4223 - 4224) 389 - الرد على ما اعترض به على ضوابط الرضاع نسخه: باكو 33 / 140 م (نشريه 9: 241) 390 - رسالة في تنازع الزوجين في قدر المهر نسخه ها: مرعشى 2 / 2519 (فهرست 7: 104 - 105) آستان قدس 2438، 2711 (فهرست 2: 70، 5: 426) مجلس 4 / 4553 (فهرست 12: 436) باكو 69 / 140 م (نشريه 9: 244) آستانه قم 3 / 8353 (فهرست: 203 - 204) دار الكتب 3326 ج (فهرست 1: 401) - شرح از خود نگارنده نسخه: آستان قدس 229 فقه (فهرست 2: 71)

[ 232 ]

391 - دلائل الاحكام، حواشى او بر قواعد علامه (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) * فاضل جواد - جواد بن سعد الله كاظمى (زنده در 1044) 392 - مسالك الافهام، چاپ تهران - 1387. چند نسخه منتخب: مرعشى 2697 (فهرست 7: 269) حكيم 129 (نشريه 5: 426) مجلس 1331 (فهرست 10: 1126) برلين 50 (PM فهرست 4: 157) دانشگاه 64 (فهرست 1: 208) الهيات 98 ب (فهرست 1: 660) ملك 916 (فهرست 1: 669) اصفهان - روضاتى (فهرست 1: 200) مجلس 4491 (فهرست 12: 168) 393 - الفوائد العلية (رك: ذيل شماره 194) * احمد بن زين العابدين علوى عاملى (زنده در 1044) 394 - رسالة في نجاسة الخمر نسخه ها: ملك 2 / 2134 (فهرست 5: 431) دانشگاه 3749 (فهرست 12: 2743) ادبيات 2 / 251 امام جمعه كرمان (فهرست: 40)

[ 233 ]

مطهرى 23 / 2916، 2 / 4506 (فهرست 1: 283) 395 - بيان الحق وتبيان الصدق نسخه ها: آستان قدس 2259 (فهرست 2: 15 - 16) فيضيه 1961 (فهرست 1: 36) * مرتضى بن محمد حسينى ساروى (زنده در 1049) 396 - جمعة من مسائل الجمعة نسخه: مرعشى 1 / 3032 (فهرست 8: 221) * حسين بن حيدر حسينى كركى (ميانه قرن يازدهم) 397 - رسالة في اشتراط صحة الصوم الواجب بالغسل من الجنابة نسخه: مجلس 4865 (فهرست 13: 302 - 303) 398 - اصابة الحق = رسالة في جواز شرط المرتهن الوكاته لنفسه في بيع المرهون نسخه: ملك (ذريعه 11: 81)

[ 234 ]

* معز الدين محمد بن ابى الحسن موسوى مشهدى (زنده در 1044) 399 - ذخيرة الجزاء نسخه ها: دانشگاه 1 / 4984 (فهرست 15: 4077) ملك 1 / 2024 (فهرست 5: 410) شرح: ذخائر العقبى نسخه: دانشگاه 2 / 4984 (فهرست 15: 4077) 400 - جواهر الحقايق نسخه: قزوين - حاج سيد جوادى (نشريه 6: 342) 401 - تحفة الرضا نسخه: آستان قدس 6533 (فهرست 5: 379 - 381) 402 - العشرة الكاملة نسخه: مرعشى 1 / 3630 (فهرست 10: 30)

[ 235 ]

* محمد تقى بن ابوالحسن حسينى استرآبادى (ميانه قرن يازدهم) 403 - شرح خطبه الشرائع (رك: ذيل شرائع، به شماره 58) 404 - مناقشات فقهية نسخه: آستان قدس 2646 (فهرست 2: 135) * مراد بن على جان تفرشى (م 1051) 405 - الكرية نسخه: دانشگاته 1803 (فهرست 8: 380) * * * 406 - شرح قطرة البحرين، نوشته شده پيش از 1060. نسخه: مرعشى 1842 (فهرست 5: 228) * محمد صادق بن محمد امين حلى شيرازى (زنده در 1057) 407 - رسالة في استحباب السورة او وجوبها نسخه ها: مرعشى 2 / 4093 (فهرست 11: 110) دانشگاه 1 / 7126 (فهرست 16: 461)

[ 236 ]

* على نقى بن محمد هاشم كمره اى اصفهانى (م 1060) 408 - رسالة في الصلاة في المغصوب نسخه: مجلس 5 / 3333 (فهرست 10: 1130) 409 - رسالة في ولاية الاب والجد نسخه: مجلس 4 / 3333 (فهرست 10: 1129) * شرف الدين على بن حجة الله شولستانى (زنده در 1063) 410 - رسالة في سراية النجاسة نسخه: ملك 23 / 2576 411 - الفوائد الغرويه (رك: ذيل شماره 325) 412 - افعال حج، به فارسى نسخه: مجلس 1 / 3749 (فهرست 10: 1734)

[ 237 ]

* عبد الله بن محمد تونى (م 1071) 413 - رسالة في نفى الوجوب العينى عن صلاة الجمعة نسخه ها: مجلس 2 / 128 امام جمعه خوئى 4 / 3263، 2 / 4386 (فهرست 7: 177 - 178، 10: 874 - 875، 12: 93) دانشگاه 1 / 2875 (فهرست 10: 1719) ملى 1 / 1858 عربى (فهرست 10: 439) آستان قدس 2 / 11325 (يادداشت آقاى سيد عبد العزيز طباطبايى) ملك 5 / 3563 مرعشى 2526 (فهرست 7: 112 - 113) حسينيه شوشتريها (ذريعه 15: 74 - 75) لوس آنجلس 1 / 1204 م (فهرست: 715) مدينة العلم (فهرست: 102 - 103) - حواشى بر آن از احمد بن محمد تونى (زنده در 1071) نسخه: ملى 1 / 1858 عربى (فهرست 10: 439 - 440) * مجلسى اول (م 1070) 414 - اجوبه مسائل فقهى، به فارسى، گردآورده كلب على بروجردى نسخه: ملى 2 / 2582 فارسى (فهرست: 116)

[ 238 ]

415 - حديقة المتقين، فارسى، در احكام عبادات چند نسخه منتخب: گلپايگانى 717 (فهرست 2: 64) مطهرى 1863 (فهرست 1: 405) حجتيه 400 (فهرست: 11) استادى (فهرست: 46) كمبريج 9 / 16 C براون (فهرست: 21) 416 - مناسك حج، به فارسى نسخه: مرعشى 15 (فهرست 1: 27) 417 - رضاعيه چند نسخه: دانشگاه 10 / 944 (فهرست 5: 1901 - 1902) مجلس 17 / 4903، 3 / 5168 (فهرست 4: 125، 15: 305 - 306) آستان قدس 6703 (فهرست 5: 445) ملك 1752، 2 / 2065 (فهرست 2: 411، 5: 418) وزيرى 4 / 990 (فهرست 2: 809) فيضيه 3 / 346 (فهرست 3: 9) گلپايگانى 3 / 686، 2 / 1046 (فهرست 2: 203 و 224) مسجد اعظم 2 / 649، 6 / 1420، 3 / 3840 (فهرست: 467 و 516 و 542) مرعشى 4 / 70، 3 / 3719، 4 / 3034 (فهرست 1: 84، 8: 225، 10: 119) ملى 3 / 1598 عربى (فهرست 10: 129)

[ 239 ]

* حسنعلى بن عبد الله شوشترى (م 1075) 418 - التبيان نسخه: بغداد - معهد الدراسات الاسلامية العليا 1355 (فهرست: 116) 419 - رساله در حرمت نماز جمعه در زمان غيبت امام نسخه ها: مجلس 5 / 4943 (فهرست 14: 198) حقوق 1 / 8 د (فهرست: 222) دانشگاه 5 / 6530 (فهرست 16: 286) * محمود بن فتح الله حسينى كاظمى (زنده در 1079) 420 - رسالة في وجوب الخمس حال استتار الامام نسخه ها: دانشگاه 5 / 1122 (فهرست 5: 1876 - 1877) مرعشى 3 / 2525 (فهرست 7: 111) * رفيع الدين محمد بن حيدر حسينى طباطبائى نائينى (م 1082) 421 - اجوبه مسائل فقهى به فارسى، گردآورده مهدى بن رضا حسينى نسخه: آستان قدس 2772 (فهرست 5: 355)

[ 240 ]

422 - حاشيه على مختلف الشيعة (رك: ذيل مختلف، به شماره 86) 423 - حاشية على مدارك الاحكام (رك: ذيل مدارك، به شماره 318) * محمد بن قاسم اصفهانى ديلماج (زنده در 1084) 424 - حاشية الروضة البهية (رك: ذيل الروضه البهية، به شماره 237) 425 - رساله در نماز جمعه، به فارسى نسخه: آستان قدس 6198 (فهرست: 804) * فخر الدين بن محمد على طريحى نجفى (م 1087) 426 - الفخرية نسخه: مرعشى 118 (فهرست 1: 142) 427 - الضياء اللامع: شرح مختصر النافع (رك: ذيل مختصر، به شماره 60) * خليل بن غازى قزوينى (م 1088) 428 - رساله در حرمت نماز جمعه، به فارسى، بخشى از شرح كافى او. نسخه ها: مسجد اعظم 1359، 1432 (فهرست: 281)

[ 241 ]

لوس آنجلس 1224 م (فهرست: 62) ملك 2 / 1920 (فهرست: 397) * محقق سبزوارى (م 1090) 429 - ذخيرة المعاد، شرحى برارشاد الاذهان علامه حلى. چاپ تهران - 4 / 1273. چند نسخه منتخب: مجلس 4197، 5056 (فهرست 11: 211 - 212، 15: 18) غرب (فهرست: 126) حكيم 1997 آستان قدس 2740 - 2741 (فهرست 5: 422 - 423) گلپايگانى 1564 (فهرست 2: 81) فيضيه 92 (فهرست 1: 111) آستانه قم 5911 (فهرست: 120) شروح: 1) - از محمد سعيد نسخه: آستان قدس 2740 در حاشيه (فهرست 5: 423) 2) تحقيق في القياس، از بهبهانى (بخشى از شرح او بر ذخيرة المعاد) نسخه ها: مرعشى 3 / 458 (فهرست 2: 61) دانشگاه 3 / 2026، 2 / 3902 (فهرست 8: 644، 12: 2891) ملك 10 / 2349، 7 / 2801 حسينيه شوشتريها (ذريعه 1: 70) 3) الجمع بين الاخبار المتعارضه، نيز از بهبهانى وبه عنوان بخشى ديگر از شرح او بر ذخيره نسخه ها: ملك 7 / 828، 5 / 1454، 6 / 1733، 8 / 2141، 21 / 2439

[ 242 ]

5 و 3 / 2801 (فهرست 5: 196 و 268 و 351 و 431) 430 - كفاية الاحكام، چاپ تهران - 1269. چند نسخه منتخب: مجلس 4595، 2 / 4647 (فهرست 12: 295، 13: 36) الهيات 183 آل آقا (فهرست 1: 794) دانشگاه 1991 (فهرست 8: 600) غرب 394، 1129 (فهرست: 176) ملك 1893 (فهرست 1: 603) وزيرى 26، 1 / 97، 518 (فهرست 1: 41، 126، 2: 451) ملى فارس 169 (فهرست 1: 149) ترجمه: هداية الاعلام، به فارسى، از محمد على بن محمد حسن نحوى اردكانى (زنده در 1240) نسخه: مجلس 32 طباطبائى (فهرست ميكروفيلمهاى دانشگاه 2: 12) شروح وحواشى: 1) - از جعفر بن عبد الله حويزى قاضى نسخه ها: آستان قدس 6475 (فهرست 5: 412) حكيم 299 مشهد - شانه چى (نشريه 5: 598) 2) رواشح العناية الربانية، از حسين بن محمد بحرانى آل عصفور (م 1216) نسخه ها: مرعشى 2702 - 2703 (فهرست 7: 272 - 274) 3) نبراس الهداية، از محمد مهدى حسينى مشهدى نسخه ها: آستان قدس 5726، 6202، 8418 - 8419 (فهرست 5: 523 - 524، فهرست الفبايى: 1055) مجلس 5985 (فهرست 17: 360) وزيرى 239 (فهرست 1: 239) 4) - از محسن اعرجى

[ 243 ]

نسخه: مدينة العلم (فهرست: 61) 5) نهاية المقتصد، از محمد جعفر همدانى نسخه: غرب 731 (فهرست: 202) 6) - از محمد بن محمد معصوم مشهدى (م 1255) نسخه ها: مرعشى 2468، 3233 (فهرست 7: 61، 9: 30) مجلس 4468 (فهرست 12: 142) 7) شوارع الهداية، از محمد ابراهيم كرباسى نسخه ها: مجلس 3551 (فهرست 10: (1511 - 1512) مرعشى 1917، 1924 (فهرست 5: 288، 294) گلپايگانى 189 (فهرست 1: 172) فيضيه 233 (فهرست 1: 170) وزيرى 1488 (فهرست 3: 973) مفتاح 75 (فهرست: 189) 431 - حاشية على مسالك الافهام شهيد دوم (رك: ذيل مسالك الافهام، به شماره 235) 432 خلافيه، به فارسى، در عبادات: چند نسخه منتخب: مرعشى 66، 1 / 528 (فهرست 1: 76 - 77، 2: 133) فيضيه 330 (فهرست 3: 200) آستان قدس 2393 (فهرست 2: 56) مدرسه باقريه (ذريعه 16: 280) ملك 1 / 1620، 2669 (فهرست 4: 864، 5: 309)

[ 244 ]

433 - رسالة في تحديد النهار الشرعى نسخه ها: مجلس 3 / 2761 (فهرست 9: 152) ملى 781 عربى (فهرست 8: 337 - 338) 434 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه ها: وزيرى 5 / 1980 (فهرست 3: 1116) مرعشى 2 / 3032 (فهرست 8: 222 - 223) آستان قدس 7150 (فهرست 5: 435) لوس آنجلس 119 م (فهرست: 283) ملك 2 / 2706 435 - رسالة در نماز جمعه، به فارسى نسخه ها: ملك 887 (فهرست: 834) دانشگاه 8 / 4412 (فهرست 13: 3375) تربيت 2 / 34 (فهرست: 43) 436 - رسالة في الغناء نسخه ها: مطهرى 13 / 8190 (فهرست 5: 352) دانشگاه 14 / 354 (فهرست 12: 2526) مسجد اعظم 795 (فهرست 12: 2526) مجلس 2 / 3263 (فهرست 10: 873 - 874)

[ 245 ]

437 - رسالة اخرى في الغناء نسخه: دانشگاه، ميكروفيلم 2 / 3563 (فهرست ميكروفيلم ها 2: 213) * فيض (م 1091) 438 - مفاتيح الشرايع، چاپ بيروت، 1389 (جلد اول در طهارت وصلاة)، قم - 1404. چند نسخه منتخب: كمبريج 9 / 18 C براون (فهرست: 22) الهيات 66 ب (فهرست 1: 667) مسجد اعظم 1 / 1704 (فهرست: 496) دانشگاه، 4 نسخه (فهرست 5: 2064، 9: 869، 16: 329) مجلس، 3 نسخه (فهرست 4: 94 - 95، 10: 382، 11: 282) مطهرى 2603 (فهرست 1: 528) حقوق 341 ج (فهرست: 475) گلپايگانى 8 نسخه (فهرست 2: 175 - 176، 3: 22، 171) فيضيه 17 نسخه (فهرست 1: 264 - 266) ملك 7 نسخه (فهرست 1: 705 - 706) ملى 5 نسخه (فهرست 7: 242، 8: 33، 9: 152 - 153، 185) غرب 7 نسخه (فهرست: 194 - 195) وزيرى 9 نسخه (فهرست 2: 471، 538، 3: 1018، 1025، 1060) آستان قدس 24 نسخه (فهرست 2: 122 - 123، 5: 510 - 512، الفبائى: 1024 - 1026) مسجد اعظم 21 نسخه (فهرست 376 - 377، 496) شروح وحواشى: 1) - از محمد بن محمد محسن كاشانى علم الهدى (اوائل قرن 12)

[ 246 ]

نسخه ها: مطهرى 2601 (فهرست 1: 398، 4: 278) تبريز - قاضى (نشريه 7: 523) 2) - از نور الدين محمد هادى بن مرتضى كاشانى (اوائل قرن 12) نسخه ها: دانشگاه 714 - 715 (فهرست 5: 1940 - 1942) بانكيپور 946 - 949 (فهرست عربى 1: 93) الهيات 31 ب (فهرست 1: 591) ملك 1421 (فهرست 1: 446) وزيرى 970 (فهرست 2: 797) نور بخش 152 (فهرست 1: 170) آستان قدس 247 - 248 فقه، 2784 (فهرست 2: 76 - 77، 5: 461) مطهرى 6134 (فهرست 5: 236) فيضيه 76 (فهرست 1: 195) مجلس 5279 موقت 3) - از محمد يوسف بن محمد على لاهيجى (زنده در 1096) نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 6: 214) 4) - از ابوالحسن بن محمد طاهر شريف فتونى عاملى (م 1138) نسخه: لوس آنجلس 1106 (M فهرست: 271) 5) فتح المفاتيح، از محمد محسن بن محمد كاشانى (زنده در 1148) نسخه: مجلس 2 / 5476 (فهرست 16: 376) 6) الذخر الرائع = المصابيح اللوامع، از عبد الله بن نور الدين جزائرى (م 1173) نسخه ها: مرعشى 3550، 3980 (فهرست 9: 342 - 343، 10: 360) آستان قدس 7017، 11947 (فهرست 5: 421) 7) - از محمد صالح بن محمد مؤمن استرآبادى (زنده در 1184) نسخه ها: دانشگاه 7664 (فهرست 16: 667) مجلس 5306 (فهرست 16: 222) مرعشى (ذريعه 14: 76)

[ 247 ]

8) منتخب الصنايع، از على بن قاسم مسكنانى (زنده در 1186) نسخه: مرعشى 4324 (فهرست 11: 317) 9) - از بهبهانى نسخه ها: آستان قدس 2391 (فهرست 2: 55) مجلس 347 طباطبائى مشهد - الهيات 1578 (فهرست 2: 713 ملك 4 / 2141 (فهرست 5: 431) دانشگاه 9809 (فهرست 17: 289) مدينة العلم (فهرست: 62) زنجان (فهرست: 105) 10) - از همان نويسنده، شرح خطبه مفاتيح نسخه ها: فيضيه 5 / 1520، 8 / 1554 (فهرست 3: 97، 100) پرينستون 1929 سرى جديد (صفحات 151 الف - 260 ب) مسجد اعظم 13 / 592، 1 / 3524 (فهرست: 462 و 634) 11) مصابيح الظلام، از همان نويسنده. 12) فتاح المجامع، از كرمانشاهى 13) الانوار اللوامع، از حسين آل عصفور نسخه ها: آستان قدس 6502 - 6504 (فهرست 5: 369) مرعشى 1630 (فهرست 5: 33 - 34) مجلس 4425 (فهرست 12: 114) 14) - از محمد رضا استرآبادى (زنده در 1219) نسخه ها: گوهرشاد 1235 (فهرست: 334) آستان قدس 7253 (فهرست 5: 463) 15) - از ابوالقاسم بن عباس (زنده در 1227) نسخه: آستان قدس 2813 (فهرست 5: 464) 16) - از صاحب رياض نسخه ها: حقوق 11 ب (فهرست: 387)

[ 248 ]

مطهرى 277 مشير (فهرست 5: 236) پرينستون 179 سرى جديد لوس آنجلس 1317 (M فهرست: 270) 17) مصابيح الظلام، از عبد الله شبر نسخه ها: حسينيه شوشتريها 256، 325، 834 (فهرست: 804، 810) مرعشى 1079 (فهرست 3: 259 - 260) آستان قدس 7948 (فهرست الفبائى: 1011) ملى، عربى 2 / 1035، 1905 (فهرست 9: 37، 10: 565، 566) 18) المصباح الساطع، از همان نويسنده (تلخيص شرح سابق). نسخه ها: دانشگاه 717 (فهرست 5: 2045 - 2046) الهيات 6 آل آقا (فهرست 1: 800 - 801) گوهرشاد 742 (فهرست: 396) حجتيه 73 (فهرست: 85) بنگال 654 (فهرست 1: 323) تبريز - قاضى (نشريه 7: 522) 19) نهاية المرام، از مجاهد نسخه: حقوق 266 ج (فهرست: 496 - 497) 20) المصابيح المنيفة، از محمد جعفر كرمانشاهى نسخه ها: الهيات 124 آل آقا (فهرست: 800) كاشان - رضوى 187 (فهرست: 43) حقوق 107 ج (فهرست: 467 - 468) مرعشى 4742 (ذريعه 21: 91) 21) المصابيح، از مهدى بن على طباطبائى (م 1260) نسخه: حقوق 243 ج (فهرست: 467) 22) مبتغى الافهام، از عبد الوهاب بن محمد صالح برغانى قزوينى (زنده در 1266) نسخه: مرعشى 3202 (فهرست 9: 4) 23 - 25) سه شرح نا معلوم يا نا مشخص. (الف) نسخه: مرعشى 2157 (فهرست 6: 162 - 163)

[ 249 ]

(ب) نسخه: دانشگاه 6709 (فهرست 16: 337) (ج) نسخه: شيراز - احمديه 264 (نشريه 5: 214) 439 - معتصم الشيعة، ناتمام نسخه ها: مرعشى 217، 3478 (فهرست 1: 264، 9: 275) آستان قدس 6469 (فهرست 5: 509) بغدادى (فهرست: 178) كاشان - رضوى 191 (فهرست: 43) 440 - النخبة، چاپ تهران - 1303، 1324، 1328، 1330 چند نسخه منتخب: وزيرى 965 (فهرست 2: 794) حقوق 11 د (فهرست 1: 493) دانشگاه 1007 (فهرست 5: 2083 - 2085) الهيات (187 آل آقا (فهرست 1: 806) ملى، عربى 2 / 1386، 1393، 1463 (فهرست 9: 395، 411، 491) شروح وحواشى: 1) التحفة السنية، از عبد الله جزائرى، چاپ تهران - 1307 (جلد اول) نسخه ها: گلپايگانى 1687 (فهرست 3: 17) مرعشى 2213، 4577 (فهرست 6: 204، 12: 149) فيضيه 227 (فهرست 1: 40) مسجد اعظم 1 / 3651 (فهرست: 638) آستان قدس 2269 (فهرست الفبائى: 434) مجلس 4437، 4735، 5184 (فهرست 12: 122، 13: 116، 16: 1 - 2) دانشگاه 751، 1008 (فهرست 5: 1820) غرب 909 (فهرست: 701)

[ 250 ]

2) إهداء الاحبة، از عبد الله بن محمد كاظم تبريزى در 1159 نسخه اصل: مرعشى 4430 (فهرست 12: 26) 441 - أجوبة المسائل الفقهية، پاسخ هاى فيض ورفيع الدين محمد نائينى به سؤالات زاهر نجفى. نسخه: ملگ 25 / 1920 (فهرست 5: 339) 442 - أحكام الاموات نسخه ها: دانشگاه 4 / 8230 (فهرست 17: 63) ملى 2 / 1262 عربى (فهرست 9: 251) ملك 2 / 5747 443 - أبواب الجنان، به فارسى نسخه ها: مطهرى 2013 (فهرست 1: 351) گلپايگانى 3 / 1383 (فهرست 2: 252) آستان قدس 2422 (فهرست 2: 65) مجلس 8 / 5341 (فهرست 16: 253) 444 - الشهاب الثاقب، چاپ نجف - 1368، بيروت - 1403. نسخه ها: آستان قدس 6499 (فهرست 5: 464) دانشگاه 1 / 8230 (فهرست 17: 63) مجلس 11 / 120 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 173) ادبيات 53 امام جمعه كرمان (فهرست: 96) لوس آنجلس 3 / 1204 م (فهرست: 715) استادى، 2 نسخه (فهرست: 64)

[ 251 ]

445 - ضوابط الخمس، چاپ تهران - 1300 (در هامش غاية الايجاز ابن فهد) نسخه ها: ملى 2 / 1922 عربى (فهرست 10: 591) ديوان هند 1835 (فهرست 2: 321) دانشگاه 3 / 792 (فهرست 5: 1944) ملك 4 / 2146، 11 / 4658 (فهرست 5: 432) 446 - رسالة في حكم اخذ الاجرة على الواجبات نسخه ها: دانشگاه 3 / 8230 (فهرست 17: 63) مرعشى 8 / 1401 (فهرست 4: 176) مجلس 10 / 3818 (فهرست 10: 1843) 447 - رسالة في الولاية على البكر في التزويج نسخه ها: دانشگاه 2 / 8230 (فهرست 17: 63) مجلس 11 / 3818 (فهرست 10: 1844) مرعشى 9 / 1401 (فهرست 4: 176 - 177) 448 - منهاج النجات، در اصول عقايد نسخه: ملى 1 / 1922 عربى (فهرست 10: 591)

[ 252 ]

* محمد سعيد بن قاسم حسينى طباطبايى قهپائى (م 1092) 449 - روض الجنان نسخه: فيضيه 2037 (فهرست 1: 120 - 121) 450 - حاشيه زبدة البيان (رك: ذيل زبدة، به شماره 289) * حسام الدين بن جمال الدين طريحى نجفى (زنده در 1094) 451 - التبصرة الجلية نسخه ها: ملى 2 / 1598 عربى (فهرست 10: 129) حكيم (يادداشت آقاى حسينى اشكورى، نيز ديده شود ذريعه 3: 317) * رضى الدين محمد بن حسن قزوينى (م 1096) 452 - مسألة في ايصال الغبار الغليظ نسخه: مرعشى 1409، برگ 121 ب - 126 ر (فهرست 4: 193)

[ 253 ]

* احمد بن محمد تونى (زنده در 1097) 453 - حاشية الروضة البهية (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237) * محمد طاهر بن حسين قمى (م 1098) 454 - السلامية نسخه ها: دانشگاه 3 / 2215 (فهرست 9: 891) امير المؤمنين (ذريعه 12: 214) نجف - مدرسه سيد (همان مأخذ 11: 199) قم - مهدى روحانى (آشنائى با چند نسخه خطى: 448) 455 - جاء الحق، به فارسى، در رد رساله خليل قزوينى در حرمت نماز جمعه. نسخه ها: دانشگاه 2 / 974 (فهرست 5: 1184 - 1185) مجلس 3 / 5470 (فهرست 16: 372) 456 - رساله در نماز جمعه، به فارسى در رد رساله حسنعلى شوشترى در حرمت نماز جمعه. نسخه ها: آستان قدس 2422 (فهرست 2: 71 - 72) دانشگاه 7 / 874، 3 / 790 (فهرست 5: 2092 - 2094) مجلس 5470 (فهرست 16: 371)

[ 254 ]

457 - تحفة الدارين نسخه: دانشگاه 15 / 3317 (فهرست 11: 2301) * محقق خوانسارى (م 1098) 458 - مشارق الشموس، شرحى ناتمام بر دروس شهيد كه تنها بخش طهارت آن نگاشته شده است، چاپ تهران - 1311. چند نسخه منتخب: دانشگاه 6778 (فهرست 16: 358 - 359) مطهرى 2308 (فهرست 1: 448) مجلس 1 / 4428 (فهرست 12: 117) 459 - أجوبة المسائل، مجموعه پاسخ هاى اين دانشمند ودو فرزند اوجمال الدين ورضى الدين به سؤالات مختلف فقهى واعتقادى. نسخه: آستان قدس 2644 (فهرست 2: 133) 460 - رساله در خمس نسخه: دانشگاه 1801 (فهرست 8: 375) 461 - حل شك في كون بعض اهل البلد كافرا واكثرهم مسلمون نسخه ها: ملك 3 / 1711 (فهرست 5: 342) دانشگاه 73 / 6710 (فهرست 16: 342)

[ 255 ]

* ملا ميرزا شيروانى - محمد بن حسن (م 1098) 462 - اجوبه مسائل فقهى، به فارسى نسخه ها: فيضيه 1665 (فهرست 3: 113) دانشگاه 7008 (فهرست 16: 426 - 427) 463 - رساله در حبوة، به فارسى نسخه ها: فيضيه 21 / 1665 (فهرست 3: 113) ادبيات اصفهان (نشريه 5: 304) دانشگاه 20 / 7008 (فهرست 16: 427) 464 - رساله در صيد وذباحه، به فارسى نسخه ها: فيضيه 5 / 1665 (فهرست 3: 113) ادبيات اصفهان (نشريه 5: 304) 465 - شكيات نماز (رك: ذيل شماره 1105) 466 - رساله در احكام اموات (رك: ذيل شماره 1106) 467 - حاشيه برقواعد علامه (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) 468 - حاشيه بر شرايع (رك: ذيل شرايع، به شماره 58)

[ 256 ]

* صفى الدين بن فخر الدين طريحى نجفى (زنده در 1100) 469 - الينبوع المنبجس في الرد على من قال ان المنجس لا ينجس نسخه ها: مجسد اعظم 2 / 2702 (فهرست: 580) نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 11: 201) * على بن محمد عاملى سبط الشهيد (م 1103) 470 - الزهرات الزوية، (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237) 471 - الرد على اعتراضات خليفه سلطان على الروضة البهية (رك: ذيل شماره بالا) 472 - تنبيه الغافلين نسخه ها: مرعشى 4 / 4033 (فهرست 11: 38) دانشگاه، ميكروفيلم 1 / 3653 (فهرست ميكروفيلم ها 2: 212) 473 - رسالة في النذر نسخه: ملك 3 / 3560 474 - حاشية شرايع (رك: ذيل شماره 58) 475 - حاشية الالفيه (رك: ذيل شماره 118)

[ 257 ]

476 شرح تمهيد القواعد (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) * حر عاملى (م 1104) 477 - بداية الهداية، چاپ تهران - 1270، 1318، 1325، لكنهو - 1311. چند نسخه منتخب: ملك 2043، 2861 (فهرست 1: 88) حكيم 1670 م (فهرست 1: 88 - 89) مرعشى 429، 701، 716 (فهرست 2: 33، 295، 312) آستان قدس 6609 (فهرست الفبايى: 617) گلپايگانى 1 / 1227، 2 / 1369 (فهرست 2: 237، 249) حجتيه 178 (فهرست: 38) ملى، عربى 2 / 1276، 1400 (فهرست 9: 266، 415 - 416) پرينستون 1 / 151 سرى جديد مسجد اعظم 2876 (فهرست: 42) موسسه ء اسماعيلى 801 (فهرست 2: 10) - تلخيص: نهاية البداية از مختارى نسخه: دانشگاه 5 / 1859 (فهرست 8: 460) ترجمه ها: 1) النور الساطع، فارسى، از محمد مراد بن محمد صادق كشميرى (زنده در 1098) نسخه ها: گوهرشاد 943 (فهرست: 195) وزيرى 990، 1141 (فهرست 2: 809، 3: 871) آستان قدس 2854 (فهرست 5: 528) مطهرى 2529 (فهرست 1: 553)

[ 258 ]

مرعشى 4253، 4407 (فهرست 11: 252، 12: 9) 2) كشف الدراية، از محمد جعفر بن سليمان فراهى (زنده در 1114) نسخه ها: آستان قدس 2810 (فهرست 5: 481) آستانه قم 6264 (فهرست: 155 - 156) گوهرشاد 936 (فهرست: 163) مرعشى (ذريعه 18: 34: 68) 3) - از عبد الله بن على بابا نسخه: گوهرشاد 1 / 1137 (فهرست: 87) شروح وحواشى: 1) منتخب الهداية، از محمد طاهر بن عبد الله قارى هروى (زنده در 1105) نسخه ها: آستان قدس 4280، 6471 (فهرست 5: 518 - 519) 2) - نامعلوم (تحرير پيش از 1153) نسخه: وزيرى 1 / 1819 (فهرست 3: 1064) 3) مشارق المهتدين، از محمد باقر بن محمد تقى شريف رضوى قمى (زنده در 1181) نسخه: روضاتى (ذريعه 21: 36 - 37) 4) السوانح النظرية، از حسين آل عصفور نسخه ها: الهيات 137 آل آقا (فهرست 1: 777) دانشگاه 2924 (فهرست 16: 402) 5) أنوار الدراية، از عبد الحسين بن احمد اصبغى بحرانى نسخه: وزيرى 2 / 3114 (فهرست 5: 1537) 6) مصابيح الهداية، از محمد حسن بن محمد معصوم قزوينى (م 1240) نسخه ها: ملى 1840 عربى (فهرست 10: 420) مفتاح 207 (فهرست: 291 - 292)

[ 259 ]

دانشگاه 7362 (فهرست 16: 521) الهيات 45 آل آقا (فهرست 1: 799 - 800) مرعشى 1650، 2126 (فهرست 5: 49 - 50، 6: 137) 7) مجارى المرام، از محمد باقر گلپايگانى نسخه: فيضيه 1282 (فهرست 1: 1226) 478 - هداية الامة چند نسخه منتخب: گوهرشاد 300 (فهرست: 433) ملك 616 - 617 و 6 نسخه ديگر (فهرست 1: 802 - 804) مطهرى 6186 (فهرست 5: 756) دانشگاه 6761 (فهرست 16: 355) حكيم 143 رشتى (فهرست: 159) آستان قدس 8 نسخه (فهرست الفبايى: 1077) ترجمه: - هداية الاحكام، به فارسى، از محمد حسن بن محمد صالح هروى نسخه: مجلس 2054 (فهرست 6: 42 - 43) 479 - خلاصة الابحاث نسخه ها: مجلس 9 / 4471، 1 / 109 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 115، 12: 147) ملى 6 / 795 فارسى (فهرست 2: 395) گلپايگانى 6 / 327 (فهرست 1: 282) ملك (ذريعه 7: 209) فيضيه 3 / 1493 (فهرست 3: 94)

[ 260 ]

480 - رسالة في حرمة شرب التتن والقهوة، مندرج در الفوائد الطوسية او، چاپ قم - 1404. چند نسخه منتخب: مجلس 110 / 1805، 109 / 4900 (فهرست 9: 383 - 384، 14: 104 - 105) دانشگاه 4 / 1699، 3 / 9294 (فهرست 8: 251، 17: 341) ملك 2 / 1256 (فهرست 5: 253) 481 - رسالة في ان التصرف واليد دليل الملكية نسخه: فيضيه 3 / 1910 (فهرست 3: 148) 482 - أرجوزة في الزكاة نسخه ها: ملك 10 / 2576 مجلس 3 / 11 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 9) گلپايگانى 7 / 327 (فهرست 1: 282) 483 - رساله في صلاة الجمعة، مندرج در الفوائد الطوسية او، ولى در نسخه چاپ قم - 1404 ازين كتاب كه ناقص است نيامده. * مجلسى دوم (م 1110) 484 - اجوبة مسائل مولا مجد الدين تسترى نسخه: پرينستون 388 سرى جديد (برگهاى 49 الف - 51 ب)

[ 261 ]

485 - ايادى سبا گردآورى محمد جعفر بن محمد طاهر خبوشانى نسخه: مرعشى 4 / 602 (فهرست 2: 196) 486 - جواب مسائل خراسان، به فارسى، گردآورى حميد بن محمد بدلاء حسينى. نسخه ها: دانشگاه 4 / 5914 (فهرست 16: 150) مسجد اعظم 3 / 1199 (فهرست: 500) 487 - جواب مسائل ميرزا سيد على، فارسى، گردآورى حميد بن محمد بدلاء حسينى نسخه ها: دانشگاه 5 / 5914 (فهرست 16: 150) مسجد اعظم 4 / 1199 (فهرست: 501) 488 - هداية الاخوان، به فارسى نسخه: فيضيه 1 / 1747 (فهرست 3: 128) 489 - مجموعة سؤال وجواب، به فارسى، گردآورى محمد كاظم سبزوارى نسخه: گلپايگانى 4 / 536 (فهرست 2: 198 - 199) 490 - مجموعة سؤال وجواب، به فارسى نسخه: مرعشى 2530 (فهرست 7: 117)

[ 262 ]

491 - المسائل الهندية، چاپ اصفهان - 1403 (در زند گينامه علامه مجلسى از م. مهدوى) نسخه: استادى (فهرست: 35) 492 - نظم اللئالى، به فارسى، گردآورى محمد بن احمد حسينى لاهيجانى نسخه ها: ملى 2011 فارسى (فهرست 5: 11 - 12) مجلس 6895 (برگهاى 46 الف - 69 ب) گوهرشاد 614 (فهرست: 132) مرعشى 2535 (فهرست 7: 120) 493 - سؤال وجواب فقهى، به فارسى نسخه ها: دانشگاه 6 / 5914 (فهرست 16: 150) ملك 3 / 2697 494 - رسائل متعدد او در موضوعات مختلف، بيشتر در عبادات نسخه ها: مرعشى 15، 187، 1602، 1683، 3034، 3050، (فهرست 1: 27، 205 - 217، 5: 78، 8: 225 - 269) فيضيه 1747 (فهرست 3: 128) ملى 1854 فارسى (فهرست 4: 313 - 317) 495 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه ها: مجلس 1 / 5341 (فهرست 16: 253) دار الكتب 19179 ب (فهرست 1: 370)

[ 263 ]

* سيد نعمة الله جزائرى (م 1112) 496 - هدية المؤمنين = هدية الاخوان نسخه ها: ملك 2536 (فهرست 1: 807) ملى 1 / 1919 عربى (فهرست 10: 577) 497 - مسكن الشجون في حكم الفرار من الوباء والطاعون نسخه ها: دانشگاه 587 (فهرست 5: 2042 - 2043) مطهرى 5551 (فهرست 5: 566) ملك 1 / 721، 1868 (فهرست 1: 674، 5: 159) مرعشى 3442 (فهرست 9: 228 - 229) مسجد اعظم 547 (فهرست 362) * سيد ماجد بحرانى - محمد بن ابراهيم حسينى (اوائل قرن دوازدهم) 498 - ايقاظ النائمين نسخه ها: مطهرى 3 / 8151 (فهرست 3: 230) حسينيه شوشتريها (ذريعه 2: 505) تلخيص از موسى بن فضل الله حسينى همدانى (اواخر قرن سيزدهم) نسخه اصل: فيضيه 10 / 1960 (فهرست 3: 156)

[ 264 ]

* جعفر بن عبد الله حويزى قاضى (م 1115) 499 - رسالة في الوصية بالنكاح نسخه: ادبيات 3 / 275 امام جمعه كرمان (فهرست: 42) - حاشية الروضة البهية (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237) - حاشية كفاية الاحكام (رك: ذيل كفاية الاحكام)، به شماره 430) * نور الدين محمد هادى بن مرتضى كاشانى (زنده در 1116) 500 - فقه الميراث نسخه: ملك 1 / 656 اصل (فهرست 5: 131) 501 - حاشية مفاتيح الشرايع (رك: ذيل مفاتيح، به شماره 438) * سليمان بن عبد الله ماحوزى بحرانى (م 1121) 502 - السؤال والجواب (6 مسأله) نسخه: ملك 3 / 1142 (فهرست 5: 237)

[ 265 ]

503 - الفتاوى السليمانية = اجوبه مسائل عبد الكريم بن صالح التمامى نسخه: ملك 4 / 1142 (فهرست 5: 237) 504 - حاشية ارشاد الاذهان (رك: ذيل شماره 80) 505 - تحقيق مسألة التباعد بين البئر والبالوعة نسخه: نجف - جزائرى (نشريه 7: 716) 506 - فصل الخطاب في نجاسة اهل الكتاب والنصاب نسخه: نجف - جزائرى (نشريه 7: 717) 507 - الفوائد السرية، شرحى براثنا عشريه صلاة بهاء الدين محمد عاملى نسخه: نجف - جزائرى (ذريعه 16: 342) 508 - رسالة في تحليل التتن والقهوة نسخه: ملك 24 / 1142 (فهرست 5: 238) 509 - واجبات الصلاة نسخه ها: غرب 2435 (فهرست 203 - 204) نجف - جزائرى (ذريعه 15: 56 - 57)

[ 266 ]

510 - رسالة في اوقات الصلاة نسخه: حسينيه كاشف الغطاء 55 (ذريعه 11: 124) 511 - رسالة في افضلية التسبيح على القراءة في الركعتين الاخيرتين نسخه ها: ادبيات 2 / 275 امام جمعه كرمان (فهرست: 42) مفتاح 5 / 244 (فهرست: 230) نجف - جزائرى (نشريه 7: 716) 512 - رسالة في كيفية التسبيح في الاخيرتين نسخه: نجف - جزائرى نشريه 7: 716) * محمد بن عبد الفتاح تنكابنى سراب (م 1124) 513 - رسالة في فصول الاذان والاقامة نسخه ها: دانشگاه 3 / 888 (فهرست 5: 1960 - 1961) گلپايگانى 3 / 1862 (فهرست 3: 85) 514 - رساله در نماز جمعه، به فارسى، در رد رساله على رضا تجلى. نسخه: دانشگاه 1 / 4659 (فهرست 14: 3603)

[ 267 ]

515 - حاشية، على رسالة التونى نسخه ها: ملى 2 / 1858 عربى (فهرست 10: 440) مجلس 3 / 128 امام جمعه خوئى (فهرست 1: 179 - 180) لوس آنجلس 2 / 1204 م (فهرست: 715) 516 - حاشية، زبدة البيان (رك: ذيل زبدة، به شماره 289) 517 - رسالة، رؤية الهلال قبل الزوال نسخه ها: دانشگاه 7 / 88، 2 / 1859، 1 / 2865، 3 / 6905، 1 / 7204 (فهرست 5: 1921، 8: 459، 10: 1712، 16: 393، 486) مرعشى 4 / 478، 12، 17 / 1490 (فهرست 2: 83، 4: 189 و 192) ادبيات 13 / 70 و (فهرست: 299 - 300) 518 - رساله در نذر تصدق، به فارسى نسخه: دانشگاه 9 / 2091 (فهرست 8: 716) * جمال الدين محمد بن حسين خوانسارى (م 1125) 519 - حاشية روضة البهيه (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237) 520 - رساله در نماز جمعه، به فارسى چند نسخه منتخب: مجلس 1 / 4805، 5431، 422 طباطبائى، 1025 طباطبائى (فهرست 13:

[ 268 ]

202 - 203، 16: 333) دانشگاه 2 / 2099، 3394، 3 / 4412، 4435، 3 / 4659، 2 / 6905 (فهرست 8: 726، 13: 3375، 3394، 14: 3606، 16: 393) مرعشى 4403 (فهرست 12: 5) مسجد اعظم 3907 (فهرست: 281) الهيات مشهد (فهرست 1: 125) نواب 1 / 130 فقه (فهرست: 467) الهيات 2 / 206 د (فهرست 1: 259) استادى (فهرست: 18) نجف - صاحب الذريعه (ذريعه 15: 79) 521 - رساله درمال ناصبى نسخه: تبريز - ثقة الاسلام (نشريه 7: 522) 522 - رسالة في النذر نسخه: مجلس 2 / 84 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 388) * محمد صالح بن عبد الواسع حسينى خاتون آبادى (م 1126) 523 - آداب سنيه نسخه: اصفهان - روضاتى (فهرست 1: 72 به بعد)

[ 269 ]

524 - التهليلية = رسالة في انه هل التهليل مرتان في آخر الاقامة أو مرة واحدة نسخه: دانشگاه 4 / 591 (فهرست 5: 1837) 525 - رسالة في انه هل يعتبر حكم الحاكم بثبوت الهلال نسخه ها: مجلس 3 / 3052 (فهرست 10: 499) ملى 2 / 1919 عربى (فهرست 10: 578) تبريز - قاضى (نشريه 7: 511) نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 11: 230) * محمد جعفر بن محمد باقر شريف سبزوارى (زنده در 1127) 526 - رسالة في التكبيرات السبع نسخه: مرعشى 3 / 478 (فهرست 2: 83) 527 - رسالة في حكم روية الهلال قبل الزوال نسخه ها: دانشگاه 1866 (فهرست 8: 742) مرعشى 1 / 478 (فهرست 2: 82) 528 - حاشية الالفية (رك: ذيل الفيه به شماره 118)

[ 270 ]

* عبد الله بن كرم حويزى (زنده در 1132) 529 - كتاب الصلاة نسخه: مرعشى 4651 * احمد بن ابراهيم بحرانى 530 - اجوبة مسائل سيد يحيى بن سيد حسين احسائى نسخه: پرينستون 19 / 229 يهودا (فهرست: 139) 531 - اجوبة مسائل شيخ عبد الامام احسائى نسخه: پرينستون 21 / 229 يهودا (فهرست: 139) 532 - اجوبة مسائل شيخ على بن لطف الله بحرانى نسخه: پرينستون 17 / 229 يهودا (فهرست: 139) 533 - اجوبة مسائل شيخ نصير بن محمد خطى جارودى نسخه: پرينستون 16 / 229 يهودا (فهرست: 139)

[ 271 ]

534 - تعليق على مبحث الزوال نسخه ها: دانشگاه 1 / 7524 (فهرست 16: 608) پرينستون 6 / 229 يهودا (فهرست: 138) 535 - رسالة في تحقيق غسالة النجاسة نسخه: پرينستون 13 / 229 يهودا (فهرست: 139) 536 - رسالة في حكم ملاقى المتنجس نسخه: پرينستون 20 / 229 يهودا (فهرست: 139) 537 - المسائل الخمسة نسخه: مجلس 2 / 2701 (فهرست 9: 4) 538 - رسالة في جواز العدول عن كل سورة عدا الجحد والتوحيد نسخه: پرينستون 15 / 229 يهودا (فهرست: 149) 539 - رسالة في تحقيق مسألة الصلح على المجهول نسخه: پرينستون 12 / 229 يهودا (فهرست: 139)

[ 272 ]

540 - رسالة في تملك المهرا جمع بمجرد العقد نسخه: پرنيستون 9 / 229 يهودا (فهرست: 138) 541 - رسالة في ان الطلقة والطلقتين هل تبقى بالتحليل او تنعدم نسخه: پرينستون 18 / 229 (فهرست: 139) 542 - رسالة في الدعوى على الميت نسخه: پرينستون 10 / 229 (فهرست: 138) * محمد هادى بن محمد صالح مازندرانى (در گذشته پيرامون 1134) 543 - رسالة في الاذان والاقامة نسخه: مدرسه نواب 2 / 271 (فهرست: 474) 544 - رسالة في تعيين غرة رمضان في ما اذا غمت شهور السنة كلها نسخه ها: موسسه اسماعيلى 801 (فهرست 2: 144) دانشگاه 8 / 7203 (فهرست 16: 486) 545 - رسالة في معرفة احكام الرضاع نسخه ها: مرعشى 14 / 1409، 2 / 3719 (فهرست 4: 190، 10، 119)

[ 273 ]

ملك 1 / 5767 نواب 1 / 271 فقه (فهرست: 473) 546 - رسالة في الارث نسخه: ملى فارس 5 / 431 (فهرست 2: 25) * عبد الله بن صالح سماهيجى بحرانى (م 1135) 547 - اجوبة المسائل سيد عبد الله بن سيد علوى عتيق حسين نسخه ها: برلين 8 / 505 (PM فهرست 3: 315) حسينيه شوشتريها 9 / 633 (فهرست: 870) موسسه اسماعيلى 631 (فهرست 2: 204) 548 - اجوبة مسائل شيخ سليمان نسخه: برلين 15 / 505 (PM فهرست 3: 323) 549 - الفاكهة الكاظمية نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 16: 97) 550 - حل العقود نسخه: برلين 25 / 505 (PM فهرست 4. 211)

[ 274 ]

551 - هداية السائل نسخه: كاشانى 164 (فهرست: 296) 552 - اللمعة الجلية في تحقيق المسائل الاسماعيلية نسخه ها: برلين 24 / 505 (PM فهرست 3: 314) حسينيه شوشتريها 12 / 633 (فهرست 871) نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 18: 350) 553 - المسائل البهبهانية نسخه: برلين 18 / 505 (PM فهرست 3: 491) 554 - المسائل الحسينية برلين 26 / 505 (PM فهرست 3: 315) 555 - المسائل المحمدية نسخه ها: آستان قدس 6935 (فهرست 5: 499 - 500)، ملك 1 / 2627 556 - المسائل الناصرية نسخه: برلين 28 / 505 (PM فهرست 3: 315)

[ 275 ]

557 - النفحة العنبرية في اجوبة المسائل التسترية نسخه: حسينيه شوشتريها 10 / 633 (فهرست: 870) 558 - الرسالة الفهليانية = جوابات مسائل سيد ابى طالب نسخه: برلين 23 / 505 (PM فهرست 3: 314) 559 - مسألة الشيخ عبد الله بن الشيخ فرج نسخه: برلين 11 / 505 (PM فهرست 3: 323) * حيدر على بن ملا ميرزا شيروانى (گويا زنده در 1134) 560 - رسالة في وجوب الصلاة على النبى = رسالة في وجوب الصلوات عند ذكر النبى نسخه: دانشگاه 11 / 4292 (فهرست 13: 3261 - 3262) 561 - رسالة في الخلل في الصلاة نسخه ها: دانشكاه 2 / 4292 (فهرست 13: 3262) ديوان هند 1840 (فهرست 2: 323) 561 - رسالة في حد المسافة الموجبة للقصر والافطار نسخه ها: دانشگاه 3 / 4292 (فهرست 13: 3262)

[ 276 ]

ديوان هند 1841 (فهرست 2: 323) 562 - تحفة السرائر نسخه: دانشگاه 1289 (فهرست 7: 2627) 563 - رسالة في حرمة المشاهد المشرفة نسخه: فيضيه 2 / 1861 (فهرست 3: 141) 564 - رسالة في وجوب قتل ساب النبى نسخه: دانشگاه 7 / 4292 (فهرست 13: 3263) * فاضل هندى (م 1137) 565 - كشف اللثام، شرح قواعد الاحكام علامه حلى، چاپ تهران - 1271 و 1274. چند نسخه منتخب: مرعشى 3767 (فهرست 10: 156) مجلس 3489 (فهرست 10: 1448 - 1449) فيضيه 559 وپنج نسخه ديگر (فهرست 1: 218) گلپايگانى 2325 و 4 نسخه ديگر (فهرست 2: 151، 3: 229) غرب 487 (فهرست: 175) 566 - المناهج السوية. شرحى بر الروضة البهيه شهيد دوم نسخه ها: دانشگاه 1159، 2365 (فهرست 5: 2068 - 2069، 9: 966)

[ 277 ]

ملى 603 عربى (فهرست 8: 88) مطهرى 2560 (فهرست 1: 449) مجلس 222 امام جمعه خوئى، 1327 (فهرست 4: 97 - 98، 7: 373) ملك 3 نسخه (فهرست 1: 739) مرعشى 2965 - 2967، 4040 (فهرست 8: 148 - 149، 11: 42) مسجد اعظم 4 نسخه (فهرست: 388 - 389) مفتاح 62 (فهرست: 299) 567 - حاشية ارشاد الاذهان (رك: ذيل شماره 80) 568 - الاحتياطات الفقهية نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 11: 34، 15: 348) 569 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه: مجلس 5 / 2761 (فهرست 9: 156 - 158) 570 - الزهرة في مناسك الحج والعمرة نسخه: مجلس 8 / 2761 (فهرست 9: 159 - 160) * ابوالحسن ابن محمد طاهر شريف فتونى عاملى (م 1138) 571 - رسالة في الرضاع نسخه ها: دار الكتب 3326 ج (فهرست 1: 356)

[ 278 ]

دانشگاه 7135 (فهرست 16: 463) ملك 2 / 5767 مرعشى 1 / 3719 (فهرست 10: 118) 572 - شرح مفاتيح الشرايع (رك: ذيل مفاتيح، به شماره 438) * محمد بن على بن حيدر موسوى عاملى (م 1139) 573 - مسائل سألها الشيخ يوسف البحرانى من آخوند رفيعا رحمه الله واجوبته التى كتب بعضها العالم المذكور وبعضها السيد حيدر نسخه: ملك 37 / 1142 (فهرست 5: 240) 574 - اظهار ما عندى بمنسك الفاضل الهندى نسخه: دانشگاه 3049 (فهرست 10: 1993) 575 - ايناس سلطان المؤمنين نسخه ها: مجلس 3902 (فهرست 10: 1926 - 1927) اصفهان - روضاتى (ذريعه 2: 518) 576 - آيات الاحكام نسخه: مرعشى 6 / 2928 (فهرست 8: 122)

[ 279 ]

* بهاء الدين محمد بن محمد باقر مختارى نائينى (در گذشته پيرامون 1140) 577 - القول الفصل في المسح والغسل نسخه ها: دانشگاه 3 / 1859 (فهرست 8: 459) مرعشى 2 / 3382 (فهرست 9: 159) 578 - قباله قبلية في بيان استقبال الميت وتوجيهه إلى القبلة نسخه: دانشگاه 6 / 1859 (فهرست 8: 460) 579 - حسان اليواقيت نسخه: مرعشى 5 / 3382 (فهرست 9: 160) 580 - رسالة في استحباب التسليم على النبى في التشهد الاخير نسخه: مرعشى 6 / 3382 (فهرست 9: 161) 581 - مقاليد القصود نسخه ها: گوهرشاد 3 / 1187، 4 / 1049 (فهرست: 408) گلپايگانى (فهرست 2: 217) وزيرى 3 / 3250 (فهرست 5: 1587) مسجد اعظم 1 / 1551 (فهرست: 112)

[ 280 ]

582 - العين في تعارض حقى المتبايعين نسخه ها: دانشگاه 4 / 1859 (فهرست 8: 459) مرعشى 1 / 3382 (فهرست 9: 158) 583 - رساله در نكاح، به فارسى نسخه: ملى فارس 2 / 431 (فهرست 2: 25) 584 - عمدة الناظر في عقدة الناذر = رسالة في بطلان النذر المعلق بما بعد الموت نسخه ها: دانشگاه 4002 (فهرست 12: 2991) ملى فارس 3 / 703 (فهرست 2: 293) 585 - انارة الطروس نسخه: مرعشى 3 / 3382 (فهرست 9: 159 - 160) 586 - رساله در ارث نسخه: دانشگاه 1860 (فهرست 8: 461) 587 - تقويم الميراث نسخه: فيضيه 1417 (فهرست 2: 38)

[ 281 ]

588 - مسألة في وجوب التكفين في ثلاثة اثواب نسخه: موسسه اسماعيلى 631 (فهرست 2: 102) 589 - القامع للبدعة في ترك صلاة الجمعة نسخه ها: مجلس 165 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 207 - 209) شوشتريها 8 / 933 (فهرست: 870) 590 - هداية الصراط في حرمة الجمع بين الظهر والجمعة نسخه: آستان قدس 6982 (فهرست 5: 530) * محمد ابراهيم بن محمد معصوم حسينى قزوينى (م 1149) 591 - رسالة في الفرق بين الكبائر والصغائر نسخه: مجلس 12 / 1803 (فهرست 9: 302) 592 - حاشية الروضة البهية (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237) 593 - حاشية زبدة البيان (رك: ذيل زبدة)، به شماره 289) 594 - حاشية مدارك الاحكام (رك: ذيل مدارك)، به شماره 318)

[ 282 ]

* صدر الدين محمد بن محمد بن على رضوى كاشانى (ميانه قرن دوازدهم) 595 - منتهى المرام في القصر والاتمام نسخه ها: آستان قدس 5727 (فهرست 5: 519) كاشان - رضوى 60 (فهرست: 37 - 38) * محمد بن عبد الكريم طباطبائى بروجردى (ميانه قرن دوازدهم) 596 - رسالة في معرفة احكام الرضاع نسخه ها: دانشگاه 2 / 1102، 37 / 1257 (فهرست 5: 1902، 7: 2677) * سيد نصر الله بن حسين موسوى حائرى (ميانه قرن دوازدهم) 597 - رسالة في حرمة شرب التتن والحشيش نسخه: مسجد اعظم 6 / 832 (فهرست: 481) * عبد النبى بن احمد بحرانى (زنده 1150) 598 - رسالة في الرضاع نسخه: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 11: 192)

[ 283 ]

* محمد رفيع بن فرج گيلانى (زنده در 1150) 599 - حاشية الروضة البهية (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237) 600 - حاشية زبدة البيان (رك: ذيل زبدة، به شماره 289) 601 - رسالة في صلاة الجمعة، در رد رساله قائنى نسخه: آستان قدس 6 / 6544 (فهرست 5: 438) 602 - رسالة في صلاة الجمعة، رد رساله امير تقى قائنى نسخه ها: آستان قدس 4 / 6544، 3 / 11325 (فهرست 5: 438) * صدر الدين محمد بن محمد باقر رضوى همدانى، شارح وافيه (زنده در 1151) 603 - استقصاء النظر نسخه: مرعشى 2704 (فهرست 7: 274) 604 - رسالة في عدم انفعال الماء القليل نسخه ها: گلپايگانى 11 / 1862 (فهرست 3: 82) غرب 265 (فهرست: 179)

[ 284 ]

* احمد بن اسماعيل نجفى جزائرى (م 1151) 605 - قلائد الدرر، چاپ تهران - 1327، نجف - 1383. 606 - تبصرة المبتدئين نسخه: مفتاح 3 / 244 (فهرست: 230. نيز ببينيد ذريعه 3: 321 و 15: 183). * صدر الدين محمد بن نصير طباطبائى يزدى (م 1154) 607 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه: وزيرى 9 / 320 (فهرست 1: 305) 608 - عدة المسافرين نسخه: وزيرى 10 / 320 (فهرست 1: 305) 609 - الفرائض نسخه: وزيرى 1 / 320 (فهرست 1: 303) 610 - اشارات الفقه

[ 285 ]

* زين العابدين بن محمد يوسف حسينى لاريجانى (زنده در 1168) 611 - كشف المطلوب في بطلان الصلاة في المكان المغصوب نسخه ها: ملى 4 / 1081 (فهرست 9: 75) مرعشى 3056 (فهرست 8: 276) * محمد بن على بن عبد النبى مقابى بحرانى (زنده در 1169) 612 - مجمع الاحكام نسخه ها: گلپايگانى 1681 (فهرست 3: 14) حكيم 9 (نشريه 5: 422) 613 - رسالة في الجهر والاخفات نسخه: آستان قدس 5216 (فهرست الفبايى. 796) * عبد الرشيد بن نور الدين شوشترى (قرن دوازدهم) 614 - المسائل الاخباريه نسخه: مجلس 2 / 5944 (فهرست 17: 328 - 329)

[ 286 ]

* محمد بن محمد زمان كاشانى (زنده در 1172) 615 - قبله اثنا عشريه، به فارسى نسخه ها: مرعشى 5 / 4319 (فهرست 11: 310) دانشگاه 2 / 7060 (فهرست 16: 442) ادبيات 189 ج (فهرست: 376 - 377) 616 - نور الهدى = رسالة في ان الزكاة بعد اخراج المؤونة نسخه ها: مرعشى 4 / 4319 مؤلف (فهرست 11: 310) مجلس 6 / 1966 (فهرست 9: 681) نور بخش 3 / 108 (فهرست 1: 131) الهيات مشهد 1 / 503 (فهرست 1: 267) امير المؤمنين (ذريعه 24: 386) 617 - الحق الصراح في ما لا بد منه في ايجاب النكاح = القول السديد نسخه ها: مرعشى 1675، 6 / 4319 (فهرست 5: 71، 11: 312) مجلس 3 / 1966 (فهرست 9: 678) ملى فارس 2 / 555 (فهرست 2: 147) ملك 1 / 3528، 5 / 3566 نور بخش 5 / 108 (فهرست 1: 131)

[ 287 ]

618 - رسالة في صيغ النكاح نسخه ها: مرعشى 7 / 4319 (فهرست 11: 312) مجلس 1 / 1966 (فهرست 9: 674 - 676) نور بخش 6 / 108 (فهرست 1: 132) ملى فارس 3 / 555 (فهرست 2: 147) * عبد الله بن نور الدين جزائرى (م 1173) 619 - الانوار الجلية في جوابات المسائل الجبلية الاولى نسخه ها: دانشگاه 2 / 691 (فهرست 6: 2144) غرب 4 / 10076 (فهرست: 433) حكيم 69 (فهرست 1: 76) حسينيه شوشتريها 284 (فهرست: 848) 620 - الذخيرة الابدية في اجوبة المسائل الاحمدية نسخه ها: حسينيه شوشتريها (ذريعه 10: 12) حسينيه كاشف الغطاء 14 (همان مأخذ) 621 - الذخيرة الباقية في اجوبة المسائل الجبلية الثانية نسخه ها: دانشگاه 3 / 691 (فهرست 6: 2226) مطهرى 5 / 4510 (فهرست 4: 550) حسينيه شوشتريها 3 / 290، 2 / 421 (فهرست: 849، 860)

[ 288 ]

622 - المقاصد العلية في اجوبة المسائل العلوية نسخه ها: مطهرى 1 / 4510 (فهرست 5: 631) حسينيه شوشتريها 1 / 290 (فهرست: 849) سامراء - مدرسه شيرازى (ذريعه 21: 382) مرعشى 4382 (فهرست 11: 385) 623 - الذخر الرائع، شرح مفاتيح الشرائع فيض (رك: ذيل مفاتيح، به شماره 438) 624 - التحفة السنية، شرح نخبه فيض (رك: ذيل نخبه، به شمابه 440) * محمد اسماعيل بن محمد حسين خواجوئى مازندرانى (م 1173) 625 - اجوبة المسائل نسخه: مرعشى 4 / 1986 (فهرست 5: 359) 626 - الرسائل، مجموعه بيش از 20 رساله در مسائل مختلفه فقهى وعبادات نسخه ها: لوس آنجلس 95 M، 120 (M فهرست: 562، 666) مشهد - ادبيات 25 فياض (فهرست: 210 - 214) ملك 1606 (فهرست 5: 304 - 307) آستان قدس 11198 (يادداشت آقاى سيد عبد العزيز طباطبائى) برخى از اين رساله ها بدين شرح است:

[ 289 ]

627 - رساله في تحديد الكر نسخه: دانشگاه 1 / 7103 (فهرست 16: 455) 628 - رسالة في حكم الغسل قبل الاستبراء نسخه ها: دانشگاه 4 / 8721 (فهرست 17: 204) مرعشى 1 / 1986 (فهرست 5: 357) 629 - رسالة في حكم الحدث الاصغر المتخلل اثناء الغسل نسخه: مرعشى 5 / 1142، اصل (فهرست 3: 317) 630 - مسألة في وظيفة رجل احتاج إلى الغسل في الارض الباردة = الغسل مع خوف الضرر نسخه ها: ملك 24 / 1606 (فهرست 5: 306) ادبيات مشهد 22 / 25 فياض (فهرست: 214) 631 - رسالة في عدم جواز التكفين في مالا يجوز الصلاة فيه والجلود نسخه ها: ادبيات مشهد 24 / 25 فياض (فهرست: 214) 632 - رسالة في حكم الاسراج عند الميت نسخه ها: ملك 10 / 606 (فهرست 5: 305) ادبيات مشهد 9 / 25 فياض (فهرست: 212)

[ 290 ]

633 - رسالة في اصالة عدم التذكية في الجلود المشترى من الكفار او من لا يوثق به نسخه: ملك 4 / 1606 (فهرست 5: 304) 634 - الحريرية نسخه: مرعشى 3 / 2476 (فهرست 7: 68) 635 - الذهبية نسخه: دانشگاه 3 / 791 (فهرست 7: 68) 636 - رسالة في اللباس المشكوك نسخه: مجلس 1 / 3752 (فهرست 10: 1736) 637 - رسالة في الصلاة في ثوب معه فضلة مالا يؤكل لحمه نسخه: دانشگاه 3 / 8721 (فهرست 17: 204) 638 - رسالة في كيفية الاذان والتشهد نسخه: ادبيات مشهد 6 / 25 فياض (فهرست: 211 - 212) 639 - رسالة في الصلاة والافطار باذان الجمهور نسخه ها: ملك 7 / 1606 (فهرست 5: 305)

[ 291 ]

دانشگاه 5 / 7513 (فهرست 16: 604) 640 - تذكرة الوداد = رسالة في استحباب رفع اليدين في القنوت نسخه: پرينستون 1317 سرى جديد (برگ 33 پ - 34 پ) 641 - رسالة في افضلية التسبيح في الاخيرتين نسخه ها: ملك 27 / 1606 (فهرست 5: 306) ادبيات مشهد 25 / 25 فياض (فهرست: 214) 642 - رسالة في صلاة الجمعة در رد الشهاب الثاقب فيض كاشانى نسخه ها: مجلس 2 / 3752 (فهرست 10: 1736 - 1737) مسجد اعظم 3 / 566 (فهرست: 458) دانشگاه 2 / 7103 (فهرست 16: 455) مرعشى 3 / 3032 (فهرست 8: 222) اصفهان - روضاتى (ذريعه 24: 269) تبريز - ثقة الاسلام (نشريه 4: 327) 643 - رسالة في استثناء المؤونة من الزكاة نسخه: مرعشى 3 / 1986 (فهرست 5: 358) 644 - رسالة في الخمس نسخه ها: ملك 1 / 1606 (فهرست 5: 304) فيضيه 8 / 1186 (فهرست 3: 65)

[ 292 ]

ادبيات مشهد 1 / 26 فياض (فهرست: 211) 645 - مسألة في الحج البلدى نسخه: ادبيات مشهد 10 / 25 فياض (فهرست: 211 - 212) 646 - رسالة في اقل مابين العمرتين نسخه ها: ملك 2 / 1606 (فهرست 5: 304) ادبيات مشهد 2 / 25 فياض (فهرست: 211) دانشگاه 4 / 7513 (فهرست 16: 604) 647 - رسالة في حقيقة الناصب واحكامه نسخه ها: ملك 9 / 1606 (فهرست 5: 305) ادبيات مشهد 8 / 25 فياض (فهرست: 212) 648 - رسالة في العقد الفضولى نسخه: دانشگاه 5 / 8721 (فهرست 17: 204) 649 - رسالة في تحريم الغناء نسخه ها: ملك 1 / 591 (فهرست 5: 90) دانشگاه 2 / 8721 (فهرست 17: 204)

[ 293 ]

650 - رسالة في النظر إلى وجه الاجنبية نسخه ها: پرينستون 1317 سرى جديد (برگ 47 پ - 64 ر) وزيرى 4 / 3742 (فهرست 5: 1778) 651 - رسالة في عدم جواز تزويج المؤمنة بالمخالف نسخه: مرعشى 3 / 1142، اصلى (فهرست 3: 316) 651 - الرضاعية نسخه ها: ملك 3 / 1606 (فهرست 5: 304) مسجد اعظم 3148 رمضانى (دفتر ثبت) ادبيات مشهد 3 / 25 فياض (فهرست: 211) دانشگاه 8 / 7513 (فهرست 16: 605) 652 - رسالة في جواز حمل الزوجة المنقطعة من بلد إلى آخر نسخه: ادبيات مشهد 5 / 25 فياض (فهرست: 211 - 212) 653 - فائدة في طلاق الولى نسخه: پرينستون 1317 سرى جديد (برگ 45 پ - 46 ر) 654 - رسالة في الفرق بين الطلاق الرجعى والبائن نسخه ها: ملك 32 / 1606، 3 / 2523 (فهرست 5: 306)

[ 294 ]

مرعشى 2 / 3112 (فهرست 8: 337) 655 - رسالة في جواز التداوى بالخمر نسخه: مرعشى 4 / 1142، اصل (فهرست 3: 316) 656 - الفصول الخمسة في الشفعة نسخه: دانشگاه 1 / 791 (فهرست 5: 1961) 657 - رسالة في الحبوة نسخه ها: مرعشى 2 / 1142، اصل (فهرست 3: 315) دانشگاه 4 / 7103 (فهرست 16: 455) 658 - رسالة في ارث الزوجة نسخه ها: مرعشى 1 / 1142، اصل (فهرست 3: 315) دانشگاه 3 / 7103 (فهرست 16: 455) 659 - رسالة في جواز مقاصة المنكر لو حلف نسخه: مرعشى 2 / 1987 (فهرست 5: 358) 660 - رسالة في العدالة = عجالة جرحية ورسالة عدليه نسخه ها: دانشگاه 1 / 8721 (فهرست 17: 204) ملك 19 / 1606 (فهرست 5: 306)

[ 295 ]

مرعشى 4142 (فهرست 11: 160) 661 - حاشية مدارك الاحكام (رك: ذيل مدارك، به شماره 318) * شبر بن محمد موسوى نجفى (زنده در 1179) 662 - رساله في وجوب غسل الجمعة نسخه: دانشگاه 1 / 7200 (فهرست 16: 485) 663 - رسالة في القصر والاتمام نسخه دانشگاه 3978 (فهرست 12: 2973) 664 - رسالة في حكم الارتماس في الصوم نسخه: دانشگاه 2 / 7200 (فهرست 16: 485) * محمد مهدى بن محمد صالح فتونى عاملى (م 1183) 665 - نتائج الاخبار نسخه: مرعشى 4421 (فهرت 12: 20)

[ 296 ]

* صاحب حدائق (م 1186) 666 - الحدائق الناضرة، چاپ تبريز - 1315 - 1318، نجف - 1377. چند نسخه منتخب: مجلس 5196 (فهرست 16: 26) دانشگاه 6595 (فهرست 16: 304) آستان قدس 2730 - 2731، 7592 - 7610 (فهرست الفبائى: 734) گوهرشاد 106 (فهرست: 287) نواب 102 فقه (فهرست: 456) ملى فارس 681 - 688 (فهرست 2: 267 - 274) تكملة: عيون الحقايق الناضرة، از حسين آل عصفور، چاپ تهران - 1318، نجف - 1342 شروح وحواشى: 1) شرح مقدمة الحدائق، از محسن اعرجى نسخه: بنگال 656 (فهرست 1: 324) 2) - از ابراهيم بن محمد موسوى دزفولى نسخه: صاحب ذريعه (ذريعه 6: 81) 667 - أجوبة المسائل الفقهية نسخه ها: مرعشى 3 / 3450 (فهرست 9: 242) گلپايگانى 1 / 2248 (فهرست 3: 208) لوس آنجلس 4 / 106 (M فهرست: 664) 668 - أجوبة المسائل الثلاث نسخه: مرعشى 2 / 3450 (فهرست 9: 241)

[ 297 ]

669 - أجوبة المسائل نسخه: مطهرى 2 / 7351 (فهرست 3: 275 - 276) 670 - الانوار الحيرية نسخه: آستان قدس 6992 (فهرست 5: 367 - 369) 671 - الدرر النجفية، چاپ تهران - 1307 - 1314. نسخه ها: حضرت عبد العظيم 407 (فهرست: 465) مرعشى 3423 (فهرست 9: 209 - 210) 672 - اللئالى الزواهر نسخه: مجلس 1 / 5852 (فهرست 17: 262 - 263) 673 - المسائل البهبهانية = اجوبة مسائل سيد عبد الله بن سيد علوى بلادى نسخه: مرعشى 1 / 3450 (فهرست 9: 241) 675 - تدارك المدارك (رك: ذيل مدارك، به شماره 318) 675 - قاطعه القال والقيل في انفعال الماء القليل نسخه: مجلس 1 / 633 طباطبائى

[ 298 ]

676 - رسالة في الصلاة، چاپ نجف - 1356 و 1371. نسخه: مرعشى 4 / 3450 (فهرست 9: 242) 677 - رسالة اخرى في الصلاة نسخه: مرعشى 6 / 3450 (فهرست 9: 243 - 244) 678 - شرح رسالة الصلاة نسخه ها: مرعشى 5 / 3450 (فهرست 9: 243) آستان قدس 6467 (فهرست 5: 434) نور بخش 1 / 437 (فهرست 2: 132) امام جمعه زنجان (فهرست: 114) دانشگاه 1 / 7667 (فهرست 16: 668) 679 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه: ملى فارس 6 / 703 (فهرست 2: 295) 680 - رسالة في الشركة نسخه: ملى فارس 4 / 703 (فهرست 2: 294) 681 - رسالة في حرمة الام بالعقد على البنت نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 6: 395)

[ 299 ]

682 - الصوارم القاصمة لظهور الجامعين من ولد فاطمة نسخه ها: مرعشى 8 / 3450 (فهرست 9: 244) نور بخش 2 / 437 (فهرست 2: 132 - 133) 683 - كشف القناع، در رد ضوابط الرضاع ميرداماد. نسخه ها: دانشگاه 1 / 891 (فهرست 5: 1988) مجلس 22 / 5434، 2 / 633 طباطبائى (فهرست 16: 339) مسجد اعظم 2 / 2186 (فهرست: 540) ملى فارس 1 / 703 (فهرست 2: 292) لوس آنجلس 2 / 106 م (فهرست: 664) 684 - الرسالة المحمدية نسخه ها: حكيم 242 (نوادر مخطوطات مكتبة الحكيم: 43 - 45) دانشگاه 5 / 7712 (فهرست 16: 682) مجلس 337 طباطبائى، 2 / 3341 (فهرست 10: 1139 - 1140) گلپايگانى 2 / 307 (فهرست 1: 267) مسجد اعظم 16 / 1345، 2429، 1 / 2186 (فهرست: 16 و 510 و 540) 685 - رسالة في العدالة نسخه: لوس آنجلس 3 / 106 م (فهرست: 664)

[ 300 ]

* حسين بن ابى القاسم موسوى خوانسارى (م 1191) 686 - شرح عبارة مشكلة في مبحث صلاة الميت (رك: ذيل شماره 237) 687 - شرح عبارة مشكلة في مبحث صلاة الخوف (رك: ذيل همان شماره) 688 - رسالة في تنجس ملاقى المتنجس نسخه: مرعشى 6 / 1519 (فهرست 4: 320) * محمد بن احمد بحرانى (اواخر قرن دوازدهم) 689 - رسالة في وجوب الجهر بالتسبيحات نسخه: مجلس 2 / 23 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 45) * وحيد بهبهانى (م 1205) 690 - مصابيح الظلام، شرح مفاتيح الشرايع فيض نسخه ها: الهيات 4 - 5 آل آقا (فهرست 1: 784) دانشگاه 718، 1585، 7713 (فهرست 5: 1942 - 1943، 8: 193، 16: 683) ملك 2197، 2617، 2741 (فهرست 1: 445) آستانه 7348 (فهرست: 136)

[ 301 ]

فيضيه 56، 77 (فهرست 1: 251) مجلس 4449 - 4450، 1 / 4822، 5578، 62 طباطبائى، 82 طباطبائى (فهرست 12: 131 - 132، 13: 233، 17: 40) ملى 622 عربى (فهرست 8: 102) مرعشى 1108 (فهرست 3: 280) گلپايگانى 281 - 283، 1680، 1696، 1724 (فهرست 1: 245 - 246، 3: 13 - 14، 19، 30) تربيت 237 (فهرست: 54) دهخدا 209 (فهرست: 423) حكيم 25 - 26 (نشريه 5: 422) اصفهان - ادبيات (نشريه 5: 300) آستان قدس 5 نسخه (فهرست الفبائى: 887) غرب 2 نسخه (فهرست: 189) گوهرشاد 1986 (فهرست: 334) امير المؤمنين (ذريعه 14: 75) مسجد اعظم 195، 8 / 798 (فهرست: 366، 798) سريزدى 122 (فهرست: 423) استادى، 2 نسخه (فهرست: 36) لوس آنجلس 939 (M فهرست: 270) 691 - أجوبة المسائل، به فارسى،، گردآورى محمد حسن بن عبد الوهاب خراسانى نسخه: دانشگاه 1622 (فهرست 8: 208) 692 - سؤال وجواب، فارسى، گردآورى محمد بن عبد الله حسينى قمى نسخه: حقوق 1 / 108 ج (فهرست: 349 - 350)

[ 302 ]

693 - حاشية ذكرى الشيعة (رك: ذيل شماره 115) 694 - حاشية مختصر النافع (رك: ذيل مختصر، به شماره 60) 695 - حاشية مسالك الافهام شهيد دوم (رك: ذيل مسالك الافهام، به شماره 235) 696 - حاشية مجمع الفائدة والبرهان (رك: ذيل مجمع الفائدة والبرهان، به شماره 288) 697 - تحقيق في القياس 698 - الجمع بين الاخبار المتعارضة 699 - حواشى مفاتيح الشرايع فيض (رك: ذيل مفاتيح الشرايع، به شماره 438) 700 - شرح ديباچه مفاتيح الشرايع (رك: ذيل مفاتيح الشرايع، به شماره 438) 701 - رسالة في بطلان عبادة الجاهل، چاپ تبريز - بى تاريخ (ذريعه 11: 130) چند نسخه: مطهرى 14 / 907 (فهرست 5: 36) حقوق 3 / 235 ج، 2 / 247 ج (فهرست: 349) ملى 4 / 1868 عربى (فهرست 10: 457) مرعشى 14 / 458، 2 / 1470، 10 / 3884 (فهرست 2: 65، 4: 263، 10: 268) گلپايگانى 15 / 1870 (فهرست 3: 92) فيضيه 10 / 1189، 5 / 1538، 6 / 1554، 14 / 1565 (فهرست 3: 66، 99، 100، 101) مسجد اعظم 8 / 592، 9 / 798 (فهرست: 462، 478) آستان قدس 8154 (فهرست الفبايى: 806)

[ 303 ]

ملك 6 / 2141، 7 / 1454، 22 / 2439 (فهرست 5: 268 و 431) مجلس 6 / 58 طباطبائى (فهرست 22: 44 - 45) الهيات مشهد 1578 (فهرست 2: 715) برلين 5 / 511 (PM فهرست 3: 313) 702 - رسالة في المتعة نسخه: مرعشى 26 / 3884 (فهرست 10: 269) 703 - الافادة الاجمالية في العبادات المكروهة نسخه: مجلس 2 / 4097 (فهرست 11: 94) 704 - رسالة في ان الاصل في الاشياء الطهارة چند نسخه: ملك 24 / 1142 مجلس 5 / 58 طباطبائى (فهرست 22: 44) گلپايگانى 13 / 1862 (فهرست 3: 87) مسجد اعظم 2 / 1938 (فهرست: 531) 705 - رسالة في كيفية وجوب الطهارة نسخه: مطهرى 2487 (فهرست 1: 421 و 436) 706 - مسأله في حكم عصيرى التمر والزبيب نسخه ها: آستان قدس 7220 (فهرست 5: 442) گلپايگانى 21 / 1820 (فهرست 3: 92)

[ 304 ]

707 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه ها: الهيات 7 / 385 د (فهرست 1: 291) مجلس 572 طباطبائى 708 - رسالة في عدم الاعتداد بالرؤية قبل الزوال نسخه ها: آستان قدس 8219 (فهرست 5: 442) گلپايگانى 10 / 1870 (فهرست 3: 91) اصفهان - روضاتى (ذريعه 20: 72) 709 - رسالة في ان انكار اصول المذهب لايوجب الكفر نسخه: گلپايگانى 16 / 1870 (فهرست 3: 92) 710 - رسالة في ان الاصل في المعاملات الصحة چند نسخه منتخب: ملك 3 / 733، 8 و 9 / 828، 5 / 2141، 5 / 2439 (فهرست 5: 196 و 248 و 431) دانشگاه 3 / 713 (فهرست 5: 1777) مرعشى 11 / 3884 (فهرست 10: 268) حقوق 4 / 247 ج (فهرست: 348) مسجد اعظم 8 / 592، 10 / 798، 6 و 9 / 825 (فهرست: 462 و 478 و 480) 711 - رسالة في بطلان القرض بشرط معاملة المحاباتيه نسخه ها: آستان قدس 7197 (فهرست 5: 431 - 432) مطهرى 16 / 907 (فهرست 5: 36)

[ 305 ]

ملى 4 / 231 عربى (فهرست 7: 203) حقوق 4 / 247 ج (فهرست: 351) الهيات 4 / 385 و (فهرست 1: 291) مرعشى 4 / 2115، 4 / 1470 (فهرست 4: 264، 6: 127) گلپايگانى 14 / 1870 (فهرست 3: 92) فيضيه 2 / 1189 (فهرست 3: 65) مسجد اعظم 6 / 1345 (فهرست: 510) پرينستون 11 / 149 سرى جديد زنجانى 1 / 76 (فهرست: 221) تبريز - قاضى (نشريه 7: 521) 712 - رسالة في جواز الجمع بين الفاطميتين نسخه ها: آستان قدس 8218 (فهرست 5: 431) اصفهان - روضاتى (ذريعة 20: 72) 713 - رسالة في بطلان العقد على الصغيرة لاجل المحرمية نسخه ها: دانشگاه 11 / 5418 (فهرست 16: 5) گلپايگانى 9 / 1870 (فهرست 3: 91) زنجانى 2 / 76 (فهرست: 222) مسجد اعظم 7 / 825 (فهرست: 480) ملك 14 / 2449

[ 306 ]

* سيد حسين بن محمد ابراهيم حسينى قزوينى (م 1208) 714 - رسالة في حكم النبش نسخه ها: آستان قدس 5 / 2595 (فهرست 2: 118) زنجانى 15 / 76 (فهرست: 220 - 221) 715 - رسالة في حكم الهوام والسوام والحشرات نسخه ها: آستان قدس 2 / 2595 (فهرست 2: 118) زنجانى 2 / 76 (فهرست: 220 - 221) 716 - رسالة في تنجيس المتنجس نسخه ها: آستان قدس 3 / 2595 (فهرست 2: 118) زنجانى 3 / 76 (فهرست: 220 - 221) 717 - رسالة في حكم العبادة في المكان المغصوب نسخه ها: آستان قدس 4 / 2595 (فهرست 2: 118) زنجانى 4 / 76 (فهرست: 220 - 221) 718 - رسالة في حل حديث ورد في الصوت الحسن نسخه ها: آستان قدس 6 / 2505 (فهرست 2: 118) زنجانى 6 / 76 (فهرست: 220 - 221)

[ 307 ]

719 - مختار المذهب في ما يصحبه الانسان من الذهب نسخه ها: آستان قدس 1 / 2595 (فهرست 2: 118) زنجانى 1 / 76 (فهرست: 220 - 221) 720 - غاية الاختيار في احكام مناكحة الكفار نسخه: مجلس 3781 (فهرست 10: 1768) 721 - رسالة في حكم النكاح الصغيرة لغرض محرمية امها نسخه ها: آستان قدس 8 / 2595 (فهرست 2: 118) زنجانى 8 / 76 (فهرست: 220 - 221) 722 - رسالة في حكم موت الولد في بطن امه نسخه ها: آستان قدس 7 / 2595 (فهرست 2: 118) زنجانى 7 / 76 (فهرست: 220 - 221) 723 - معارج الاحكام (رك: ذيل، به شماره 58) 724 - مستقصى الاجتهاد (رك: ذيل، به شماره 80) 725 - حاشية الروضة البهية (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237)

[ 308 ]

* محمد مهدى بن ابى ذر نراقى كاشانى (م 1209) 726 - لوامع الاحكام نسخه ها: غرب 1106 (فهرست: 178) مدينة العلم (فهرست: 94) 727 - معتمد الشيعة نسخه ها: مرعشى 3137 (فهرست 8: 366 فيضيه 1108 (فهرست 1: 262) مدينة العلم (فهرست: 117) * بحر العلوم (م 1212) 728 - الدرة، منظوم، چاپ نجف - 1337 وبعد از آن (ببينيد مشار: 360) چند نسخه منتخب: آستان قدس 2404، 6196، 7648 - 7649 (فهرست الفبايى: 750) مرعشى 10 / 2792 (فهرست 7: 358) وزيرى 1 / 937 (فهرست 2: 765) دانشگاه 1 / 1623، 1 / 4555 (فهرست 8: 208، 13: 3495) مطهرى 1 / 6156، 2 / 7147 (فهرست 4: 423) ملك 4 / 1588 (فهرست 5: 299) شروح: 1) الفيروزجات الطوسية از محمد بن حسن طوسى مشهدى (م 1257)

[ 309 ]

نسخه ها: ملك 2592، 2990 (فهرست 1: 557) آستان قدس 6476 (فهرست 5: 456) مرعشى 2804 (فهرست 8: 6 - 7) وزيرى 2 / 937 (فهرست 2: 765) مدينة العلم (فهرست: 87 - 88) مسجد اعظم 1 / 405 (فهرست: 443) 2) الغرة، از محمد على بن محمد حسين اردكانى (ميانه سده 13) نسخه: دانشگاه 6971 (فهرست 16: 416) 3) خزائن الاحكام، از آقا بن عابد بن رمضان در بندى (م 1285)، چاپ تبريز - 1274، تهران - 1284 نسخه ها: سليمان خان 64، 126 (فهرست: 10 - 11) فيضيه 1581، 1140 (فهرست 1: 104) 4) المواهب السنية، از محمود بن على نقى طباطبائى بروجردى (م 1300)، چاپ تهران - 1280 - 1288، 1375. 5) الغرة الحنفية، از ابو الحسن بن محمد ابراهيم شهشهانى اصفهانى (زنده در 1266) نسخه: گلپايگانى 75 (فهرست 1: 82) 6) - از زين العابدين گلپايگانى (م 1289) نسخه: مرعشى 4616 (فهرست 12: 237) 7) - از ابوتراب ابن محمد حسين قزوينى (م 1292 - 1300) نسخه: صاحب الذريعه (ذريعه 13: 236) 8) - از جمال الدين بن على موسوى نسخه: مرعشى 1 / 2928 (فهرست 8: 120) 9) فصوص فيروزجات خفية، از على بن محمد جعفر استرآبادى نسخه: مرعشى 3091 (فهرست 8: 315) 10) العناية الالهية، از عنايت الله بن ملك محمد لاريجانى (زنده در 1326)

[ 310 ]

نسخه ها: ملى 1883 - 1886 عربى (فهرست 10: 1526 - 1529) 11) - نامعلوم نسخه: ملك 2908 (فهرست 1: 402) 729 - المصابيح = مصابيح الاحكام نسخه ها دانشگاه 797، 6797، 7728 (فهرست 5: 2044 - 2045، 16: 362، 685) مطهرى 294 (فهرست 5: 576) آستان قدس 6534، 7945 - 7946 (فهرست 5: 505، فهرست الفبايى: 1010) فيضيه 218، 880، 1288 (فهرست 1: 248 - 249) گلپايگانى 2 / 1010 و 2 نسخه ديگر (فهرست 2: 169، 220) بوهار 190 عربى (فهرست: 215) استادى (فهرست: 36) زنجان (فهرست: 126) مسجد اعظم 484 (فهرست: 365) ملك 3 / 2439 730 - مبلغ النظر في حكم قاصد الاربعة من مسائل السفر، چاپ قاهره - 5 / 1324 (در ضمن مفتاح الكرامه سيد جواد عاملى 3: 501 - 543) 731 - العجالة الموجزة في فروع الناسك (رك: ذيل شماره 1137) 732 - رسالة في حكم الفرار من الطاعون نسخه: تهران - محيط طباطبائى (ذريعه 11: 208)

[ 311 ]

733 - رسالة في تحريم العصير العنبى والزبييى نسخه: ملك 4 / 2391 * محمد مهدى بن ابى القاسم موسوى شهرستانى (م 1216) 734 - المصابيح نسخه: دانشگاه 6838 (فهرست 16: 377) * عبد الصمد همدانى (م 1216) 735 - رسالة في الغناء نسخه: ملى 7 / 3039 فارسى (فهرست 6: 811) كرمانشاه - نجومى (فهرست: 255) 736 - حاشيه مختصر نافع (رك: ذيل مختصر، به شماره 60) 737 - بحر الحقائق، شرح شرايع (رك: ذيل شرايع، به شماره 58)

[ 312 ]

* محمد على بن محمد باقر بهبهانى كرمانشاهى (م 1216) 738 - الفذالك نسخه ها: گوهرشاد 1756 (فهرست: 357) مرعشى (ذريعه 16: 130) 739 - فتاح المجامع، شرحى برمفاتيح الشرايع فيض نسخه ها: مرعشى 3947، اصل 3489 (فهرست 9: 287، 10: 331) مجلس 4321، 1 / 5474 (فهرست 12: 15، 16: 374) الهيات 4 / 828 د، 125 آل آقا (فهرست 1: 787، 2: 23) وزيرى 2001 (فهرست 4: 1123) گوهرشاد 2 / 1453 (فهرست: 365) كاشان - رضوى 3 / 174 (فهرست: 39) موسسه اسماعيلى 610 (فهرست 2: 18) 740 - المسائل التى اشتهرت بين المتأخرين على خلاف مقتضى الادلة القوية استنادا إلى بعض الاصول اواخبار ضعيفة عامية نسخه: ملك 5 / 1023 (فهرست 5: 224) 741 - المقامع الفضل، به فارسى، چاپ تهران - 1275، 1316 چند نسخه منتخب: دانشگاه 6756 (فهرست 16: 354) حقوق 108 ج (فهرست: 203 - 204)

[ 313 ]

الهيات 30 ب (فهرست 1: 409) ملى 2338 فارسى (فهرست 5: 457) مرعشى 3003، 3165 (فهرست 8: 177 - 178، 394) مسجد اعظم 1315، 2245 (فهرست: 382) ملك 1469 (فهرست 4: 775) 742 - حاشية الروضة البهية (رك: ذيل الروضة البهيه، به شماره 237) 743 - قطع المقال في نصرة القول بالانفعال نسخه ها: مجلس 2 / 5474 (فهرست 16: 374 - 375) الهيات 98 آل آقا، 1 / 828 د (فهرست 1: 714، 2: 22) غرب 4813 (فهرست: 169) مسجد اعظم 1 / 3024 (فهرست: 608) گلپايگانى 12 / 1862 (فهرست 3: 87) مرعشى 3 / 4170 (فهرست 11: 182) 744 - رسالة في المؤونة المستثناة من الزكاة نسخه: مرعشى 3 / 1986 (فهرست 5: 358) 745 - مصرف رد مظالم، به فارسى نسخه: مطهرى 1 / 2442 (فهرست 1: 505) 746 - دليل الناسك - شرح آن با نام ارشاد السالك از فرزندوى محمود بن محمد على كرمانشاهى (م 1271)

[ 314 ]

نسخه: مرعشى 1516 (فهرست 4: 317) 747 - كتاب الاجارة نسخه: آستان قدس 6640 (فهرست 5: 354) 748 - صيغ النكاح نسخه: مجلس 1 / 5321 (فهرست 16: 236) 749 - منع المنع من الجمع بين فاطميتين، در رد رساله الصوارم القاصمة صاحب حدائق نسخه ها: الهيات 2 / 98 آل آقا، 2 / 828 د (فهرست 1: 714، 2: 22) 750 - مظهر المختار في حكم النكاح مع الاعسار نسخه ها: مجلس 2 / 5325 (فهرست 16: 2347) الهيات 3 / 98 آل آقا، 3 / 828 د (فهرست 1: 714، 2: 23) مرعشى 1 / 3934 (فهرست 10: 316) امام جمعه زنجان (فهرست: 143) * حسين بن محمد آل عصفور بحرانى (م 1216) 751 - سداد العباد ورشاد العباد، ناتمام، چاپ بمبئى - 1339. نسخه ها: آستان قدس 7701 (فهرست الفبائى: 842)

[ 315 ]

تبريز - قاضى (نشريه 7: 515) 752 - رواشح العناية الربانية (رك: ذيل شماره 430) 753 - الانوار اللامعة (رك: ذيل شماره 438) 754 - السوانح النظرية (رك: ذيل شماره 477) 755 - الفتاوى الحسينية (رك: ذيل شماره 1139) 756 - النفحة القدسية نسخه ها: مرعشى 2475 (فهرست 7: 66) استادى (فهرست: 66) 757 - برهان الاشراف في منع بيع الاوقاف نسخه: آستان قدس 6462 (فهرست 5: 373 - 374) * محمد مهدى بن هدايت الله حسينى مشهدى (م 1218) 758 - رسالة في المواسعة نسخه اصل: ملك 4 / 2045 (فهرست 5: 413)

[ 316 ]

759 - رسالة في جواز الحيل الشرعية نسخه: مجلس 4 / 1804 (فهرست 9: 318 - 319) 760 - رسالة في ولاية الاب على النكاح نسخه: مجلس 6 / 1804 (فهرست 9: 321) 761 - شرح عبارتى در مبحث اوانى از منتهى المطلب (رك: ذيل شماره 84) 762 - نبراس الهداية (رك: ذيل كفاية، به شماره 430) * جواد بن محمد حسينى عاملى (م 1226) 763 - مفتاح الكرامة، به عنوان شرحى بر قواعد الاحكام علامه حلى كه به خصوص از نظر احتواى برآراء وانظار فقهاى پيشين مورد استفاده ومراجعه دانشمندان اين رشته است. چاپ قاهره - دمشق - تهران 1323 - 1378. چند نسخه منتخب: مرعشى 1435 (فهرست 4: 220 - 221) آستانه قم (فهرست: 171 - 172، 205) مسجد اعظم 963 (فهرست: 380)

[ 317 ]

* محسن بن حسن اعرجى كاظمى (م 1227) 764 - الجامع الكبير نسخه: لوس آنجلس 9 / 1091 (M فهرست: 711) 765 - وسائل الشيعة، چاپ تبريز - 1321 (جلد اول در طهارت) نسخه ها: رضويه 66 (فهرست: 40، 65) برلين 2 / 576 (Pet فهرست 4: 253) مدينة العلم (فهرست: 128 - 139) 766 - حاشية كفايه سبزوارى (رك: ذيل كفايه، به شماره 430) 767 - رسالة في صلاة الجمعة نسخه: مدينة العلم (فهرست: 135) 768 - شرح مقدمة الحدائق (رك: ذيل شماره 666) * كاشف الغطاء - جعفر بن خضر نجفى (م 1228) 769 - كشف الغطاء، چاپ تهران - 1271 چند نسخه منتخب: دانشگاه 11 / 5932، 7708 (فهرست 16: 161، 681)

[ 318 ]

وزيرى 132 (فهرست 1: 170) ترجمه: به فارسى، از محمد باقر بن محمد لاهيجى نواب (زنده در 1228) نسخه: مسجد اعظم 54 (فهرست: 80) شرح: از حسن آل كاشف الغطاء نسخه: دانشگاه 2022 (فهرست 8: 641) 770 - بغية الطالب (رك: ذيل شماره 1140) 771 - القواعد الشرعية، كه به وسيله نواده او موسى بن محمد رضا آل كاشف الغطاء تدوين شده است. چاپ تهران - 1316، همراه كتاب حق المبين او 772 - رسالة في العبادات المالية ومايلحقها من الوقوف والعتق نسخه: حجتيه 4 / 700 (فهرست: 121) 773 - كشف الالتباس بين الحيض والاستحاضة والنفاس نسخه ها: لوس آنجلس 1 / 93 م (فهرست: 661) حجتيه 3 / 700 (فهرست: 121) 774 - احكام الجنائز نسخه: گلپايگانى 2 / 1361 (فهرست 2: 254)

[ 319 ]

775 - رسالة في الصيام نسخه ها: حجتيه 2 / 700 (فهرست: 121) لوس آنجلس 4 / 93 م (فهرست: 661) 776 - غاية المراد في احكام الجهاد نسخه ها: آستان قدس 2498 (فهرست 2: 89 - 90) ملى 1806 عربى (فهرست 10: 386) ملك 3996 (فهرست 1: 519) مطهرى 8426 (فهرست 5: 348) 777 - شرح القواعد، شرح بخش تجارت از قواعد الاحكام علامه حلى. نسخه ها: آستان قدس 7747، 7748 (فهرست الفبايى: 880) ملك 1106، 2656 (فهرست 1: 431) مجلس 1308، 4330، 1 / 5147 (فهرست 4: 80 - 81، 12: 22، 15: 217) فيضيه 911 (فهرست 1: 154) گوهرشاد 1 / 741 (فهرست: 330) موزه بغداد 2960 (فهرست 1: 246) پرينستون 1345 سرى جديد مسجد اعظم 3681 (فهرست: 257) نجف - مدرسه سيد (ذريعه 13: 132) استادى (فهرست: 24)

[ 320 ]

778 - رسالة في المنع من الشهادة بالولاية في الاذان نسخه: استادى (فهرست: 55) * صاحب رياض (م 1231) 779 - صديقة المؤمنين، شرحى بر مختصر النافع محقق حلى چند نسخه منتخب: دانشگاه 724، 1512، 7737 (فهرست 5: 1939 - 1940، 8: 149، 16: 686) حقوق 224 ج، 318 ج (فهرست: 385 - 386) ادبيات 195 كرمان (فهرست: 94) مطهرى 2301، 2494 - 2492 (فهرست 1: 462) ملك 2791، 3386 (فهرست 1: 442) آستان قدس 2475 - 2477، 7745 (فهرست 2: 82 - 83، الفبايى: 873) گوهرشاد، 4 نسخه (فهرست: 332) فيضيه 278، 602، 1055، 1172، 1 / 1198 حجتيه 269 - 270 (فهرست: 66) گلپايگانى 216، 610 (فهرست 1: 188، 2: 64) مسجد اعظم 6 نسخه (فهرست: 152 - 153) وزيرى 1903 (فهرست 3: 1090) غرب 246 (فهرست: 153) امام جمعه زنجان (فهرست: 115)

[ 321 ]

780 - رياض المسائل، شرح ديگرى بر مختصر نافع محقق حلى، چاپ تهران - 1316 - 1317 وچاپهاى ديگر (رك: مشار: (501 - 502) چند نسخه منتخب: ملك 1822 (فهرست 1: 351) حقوق 264 ج (فهرست: 360 - 361) ملى 543 عربى (فهرست 8: 39) مرعشى 2296 (فهرست 6: 158) هاروارد (نشريه 9: 354) شروح وحواشى: 1) المصباح المنير، نامعلوم نسخه: مرعشى (ذريعه 21: 120) 2) از عبد الكريم ايروانى قزوينى (زنده در 1260) نسخه: تبريز - قاضى (نشريه 7: 514) 3) أوثق الوسائل، از لطف على بن احمد تبريزى (م 1262) نسخه: حجتيه 457 (فهرست: 38) 4) از محمد جعفر استرآبادى نسخه ها: مرعشى 1 / 3082، 2 / 3889 (فهرست 8: 306، 10: 372) 5) أنوار الرياض، از محمد بن عبد الصمد شهشهانى (م 1287) نسخه ها: مجلس 3088 - 3092 (فهرست 10: 642 - 645) حقوق 74 ب (فهرست: 257) مرعشى 1860، 2621، 3019، 3168 - 3169 (فهرست 5: 244 - 245، 7: 198، 8: 206، 396 - 397) فيضيه 1245، 1527، 2223، 1083 - 1084 (فهرست 1: 68 - 69) گلپايگانى 58، 142، 179، 399 (فهرست 1: 69، 132، 164، 329) حجتيه 509، 133 (فهرست: 37)

[ 322 ]

مسجد اعظم، 5 نسخه (فهرست: 35) گوهرشاد 1403، 1405 (فهرست: 221) 6) انوار الرياض، نامعلوم (تحرير 1269) نسخه: فيضيه 1 / 800 (فهرست 1: 32، 3: 24) 7) از محمد جواد بن احمد نراقى (م 1278) نسخه: فيضيه 470 (فهرست 1: 124) 8) مفتاح الرياض، از اسماعيل بن نجف حسينى مرندى (زنده در 1293) نسخه: حجتيه 463 (فهرست: 89) 9) - از محمد تقى هروى نسخه: حقوق 112 ج (فهرست: 319 - 321) مرعشى 3721 (فهرست 10: 120 - 121) 10) - از على اكبر قزوينى نسخه: ملى 9 / 1783 عربى (فهرست 10: 368) 11) زهر الرياض، از محمد صالح بن محمد حسن تهرانى داماد نسخه ها: دانشگاه 758، 761 (فهرست 5: 1922) مرعشى 1429 (فهرست 4: 212 - 213) 12) - از محمود بن محمد خوئى، چاپ تبريز - 1312 13) وثيقة الوسائل، از احمد بن على حسينى رشتى (زنده در 1320)، چاپ ايران - 1320 14) طرائق الرياض، از غلام حسين بن على اصغر در بندى (م. 1323) نسخه: مرعشى 2718 (فهرست 7: 284) 15) - از فخر الدين نراقى

[ 323 ]

نسخه: فيضيه 870 (فهرست 1: 125) 16) - از محمود بن على مرعشى (م 1338) نسخه: مرعشى 2623 (فهرست 7: 199) 17) ايضاح الرياض، از حبيب الله كاشانى نسخه: مرعشى 3147 (فهرست 8: 378 - 379) 18) - از محسن بن مهدى طباطبائى حكيم (م. 1391) نسخه: حكيم 2279 م 19 - 22) چهار شرح نامعلوم يا نامشخص الف) نسخه: آستان قدس 8268 (فهرست الفبايى: 719) ب) تحرير پيش از 1268 نسخه: آستان قدس 2473 (فهرست الفبايى: 882) ج) نسخه: فيضيه 2 / 800 (فهرست 3: 24) د) نسخه: ملك 3 / 5782 781 - حاشية مفاتيح الشرايع (رك: ذيل مفاتيح، به شماره 438) 782 - حاشيه دروس شهيد (رك: ذيل دروس، به شماره 114) 783 - الجهادية نسخه: آستان قدس 1 / 6193 (فهرست 5: 404)

[ 324 ]

* ميرازى قمى (م 1232) 784 - غنائم الايام، چاپ تهران - 1301، 1319 چند نسخه منتخب: آستانه قم 8345، 6143 (فهرست: 147) ملك 2289 (فهرست 1: 528) الهيات 144 آل آقا (فهرست 1: 787) 785 - مناهج الاحكام، چاپ تهران - 271 (بخش صلاة) چند نسخه منتخب: مرعشى 4457 (فهرست 12: 46) فيضيه 5 / 141، 2 / 1104 (فهرست 3: 5، 55) ملى 250 عربى (فهرست 7: 218 - 219) استادى (فهرست: 37) 786 - جامع الشتات فارسى وعربى، چاپ تهران - 1277، 1303، 1324 چند نسخه منتخب: دانشگاه 1 - 3 / 1827، 1682، 3 / 7637 (فهرست 8: 242، 424، 16: 661) مطهرى 2350، 2358، 2363 (فهرست 1: 427 - 429) آستانه قم 6418 (فهرست: 99) ملى 1 / 2344 فارسى، 2 / 2911 فارسى (فهرست 5: 462، 6: 529) ترجمه: عربى، نامعلوم (در 1266 نگاشته شده) نسخه: مرعشى 1746 (فهرست 5: 130) ترتيب مجدد:

[ 325 ]

1) از محمد حسن بن محمد صالح حسينى نور بخش نسخه ها: حسينيه شوشتريها (ذريعه 5: 60) خيرات خان 38 (فهرست: 1729 - 1730) امام جمعه زنجان (فهرست: 245) 2) از محمد بن محمد على كاشانى ترك آبادى (م 1269) نسخه: مدينة العلم (فهرست: 95 - 96) 787 - جوامع الرسائل، مجموعه 20 رساله، گردآورى هدايت بن رضا قمى چند نسخه منتخب: حسينيه شوشتريها 426 (فهرست: 861) فيضيه 818 (فهرست 1: 67 - 68) مرعشى 960 (فهرست 3: 152) مسجد اعظم 563 (فهرست: 123) آستان قدس 7261، 7667 (فهرست الفبايى: 777 - 778) ملك 2158 (فهرست 5: 438 - 442) 788 - الرسائل، مجموعه ديگرى از 20 رساله كه 11 رساله آن در مجموعه پيشين شامل است، چاب تهران 1319. (همراه با غنائم الايام) 789 - معين الخواص (رك: ذيل شماره 1145) 790 - مرشد العوام (رك: ذيل شماره 1146) 791 - التحفة العباسية، به فارسى نسخه ها: آستان قدس 2711 (فهرست 5: 381 و 404)

[ 326 ]

سلطنتى 611 (فهرست 2: 92 - 93) 792 - رسالة في دعوى المرأة الخلو عن المانع نسخه ها: غرب 22 / 646 (فهرست: 257) مجلس 4298 (فهرست 11: 313) نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 11: 184) 793 - رسالة في حكم الطلاق بدعوى الوكالة عن الزوج مع انكاره نسخه ها: مرعشى 9 / 1259 (فهرست 4: 63) امام جمعه زنجان (فهرست: 142) 794 - رسالة في اقرار الرجل بطلاق زوجه نسخه: مرعشى 8 / 1259 (فهرست 4: 62) 795 - رسالة في تحقيق ما يعتبر في الشهادة نسخه: مرعشى 7 / 1259 (فهرست 4: 62) * صاحب مقابس (م 1234) 796 - مقابس الانوار، چاپ تبريز - 1322. چند نسخه منتخب: آستان قدس 2845 (فهرست الفبايى: 1092) دانشگاه 7303 (فهرست 16: 508)

[ 327 ]

فيضيه 2 / 17 (فهرست 3: 1) گلپايگانى 467 (فهرست 2: 177) 797 - حاشيه قواعد الاحكام (رك: ذيل قواعد، به شماره 85) 798 - اللؤلؤ المسجور في معنى لفظ الطهور نسخه ها: مجلس 1314 (فهرست 4: 88 - 89) فيضيه 1 / 17 (فهرست 3: 1) حكيم 2 / 177 (نشريه 5: 428) پرنيستون 2 / 737 سرى جديد 799 - منهج التحقيق في التوسعة والتضييق نسخه ها: مجلس 400 طباطبائى آستان قدس 1996 (فهرست 5: 368) 800 - مبلغ النظر ونتيجة الفكر = رساله في اقرار الزوج بطلاق زوجته نسخه ها: دانشگاه 2 / 1827 (فهرست 8: 424) پرينستون 1 / 3737 سرى جديد فيضيه 3 / 17 (فهرست 3: 1) نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 19: 57)

[ 328 ]

* سيد محمد مجاهد (م 1242) 801 - كتاب القضاء نسخه: گوهرشاد 594 (فهرست: 370) 802 - نهاية المرام (رك: ذيل شماره 438) 803 - جامع الاقوال = جامع العبائر نسخه: آستان قدس 7543 (فهرست الفبايى: 678) مسجد اعظم 485 - 488 (فهرست: 100) 804 - المناهل، بخشى از آن چاپ تهران - 1274، 1315. چند نسخه منتخب: حقوق 325 ج (فهرست: 482) ملك 2951 (فهرست 1: 740 - 741) دانشگاه 782 - 783، 1741، 7719 (فهرست 5: 2069 - 2070، 16: 683) مطهرى 2614 - 2618 (فهرست 1: 537 - 538) ملى، عربى 2 / 751، 1688 (فهرست 8: 208، 10: 270) آستان قدس، 9 نسخه (فهرست 5: 505، 516، 517، فهرست الفبايى: 1038) وزيرى 140، 1795 (فهرست 1: 178، 3: 1056) فيضيه 1295 (فهرست 1: 248) حجتيه 103 (فهرست: 85) مسجد اعظم 81 - 82، 341 - 342 (فهرست 380 - 390) غرب، 4 نسخه (فهرست: 188)

[ 329 ]

استادى (فهرست: 38) تبريز - قاضى (نشريه 7: 523) 805 - الجهادية نسخه ها: آستان قدس 2347، 2349، 2350 (فهرست 2: 41، فهرست الفبايى، 695) * عبد الله بن محمد رضا حسينى شبر (م 1242) 806 - مصابيح الظلام (رك: ذيل شماره 438) 807 - المصباح الساطع (رك: ذيل همان شماره) 808 - زبدة الدليل (رك: ذيل شماره 1152) 809 - رسالة في الطهارة (رك: ذيل شماره 1151) * موسى بن جعفر آل كاشف الغطاء (م 1243) 810 - منية الراغب في شرح بغية الطالب نسخه ها: آستان قدس 8024 (فهرست الفبايى: 1049) مرعشى 3897 (فهرست 10: 278) مطهرى 2666 - 2667 (فهرست: 549) مجلس 610 طباطبائى فيضيه 1635 (فهرست 1: 282)

[ 330 ]

گلپايگانى 77 (فهرست 1: 83) مدينة العلم (فهرست: 126) موزه بغداد 2963 (فهرست: 259) امير المؤمنين (ذريعه 13: 127) سامراء - مدرسه شيرازى (ذريعه 23: 202 - 203) * احمد بن محمد مهدى نراقى (م 1245) 811 - هداية الشيعة نسخه ها: مرعشى 125 (فهرست 1: 147 - 148) مدينة العلم، 2 نسخه (فهرست: 127 - 128) قم - روحانى (آشنايى...، 1: 446) مسجد اعظم 1172 (فهرست: 423) 812 - مستند الشيعة، چاپ تهران، 1273 - 1274، 1325 - 1326. چند نسخه منتخب: مطهرى 2330 - 2331 (فهرست 1: 522) حقوق 79 ب (فهرست: 463) غرب 1965 (فهرست: 186) ملك، 3 نسخه (فهرست 1: 672 - 673) 813 - رسائل ومسائل، به فارسى وعربى نسخه: گلپايگانى 1682 (فهرست 2: 84، 3: 15)

[ 331 ]

814 - كتاب القضاء والشهادات نسخه: مشهد - مدرسه باقريه (ذريعه 17: 140) 815 - عوائد الايام، چاپ تهران - 1266 و 1321. چند نسخه ء منتخب: فيضيه 965، 749، 1 / 996 (فهرست 1: 186 - 187 و 3: 47) دانشگاه 8688 (فهرست 17: 199) 816 - مناهج الاحكام، چاپ تهران - 1269. چند نسخه منتخب: دانشگاه 7640، 2 / 7667، 8709 (فهرست 16: 662، 668، 17: 202) فيضيه 160، 288 (فهرست 1: 271 - 272) آستانه قم 5906 (فهرست: 176) غرب، 4 نسخه (فهرست: 197) 817 - حاشية الروضة البهية (رك: ذيل الروضة البهية، به شماره 237) * محمد على بن محمد باقر هزار جريبى اصفهانى (م 1246) 818 - البحر الزاخر چند نسخه: مرعشى 4767 - 4769، 2970 - 2971، 4516 (فهرست 8: 151 - 152)

[ 332 ]

819 - قاطع النزاع نسخه ها: مرعشى 4406، گويا اصل (فهرست 12: 8) ملك 2137 (فهرست 1: 337) 820 - مخزن الاسرار الفقهية (رك: ذيل شماره 237) * محمد تقى بن محمد رحيم اصفهانى نگارنده هداية المسترشدين (م 1248) 821 - كتاب الطهارة نسخه: استادى (فهرست: 27) * احمد بن صالح بن طوق بحرانى (ميانه قرن سيزدهم) 822 - مجموعه رسائل مركب از: رساله في قصد الثواب...، رسالة في وجوب التيمم...، رسالة في ادراك الركعة في الوقت، رسالة في وجوب الاخفات في غير الاولتين، روح النسيم في احكام التسليم، احكام العمرة، مسألة في طلاق الحائض، جواب عن مسائل الحبوه، اجوبة مسائل السيد حسين واجوبة مسائل الشيخ محمد درازى نسخه: مرعشى 2358 (فهرست 6: 333 - 340)

[ 333 ]

* على بن جعفر آل كاشف الغطاء (م 1253) 823 - التقريرات، گردآورى بعضى از تلامذه نسخه ها: ملك 2992 (فهرست 1: 227) غرب، 3 نسخه (فهرست: 77) 824 - رسالة في الصوم نسخه: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 11: 206) * خضر بن شلال عفكاوى نجفى (م 1255) 825 - التحفة الغرويه (رك: ذيل شماره 117) 826 - جنة الخلد (رك: ذيل شماره 1155) * حجة الاسلام شفتى (م 1260) 827 - مطالع الانوار، شرحى بر بخش نماز از كتاب شرايع الاسلام محقق حلى چند نسخه منتخب: مرعشى 2799، 1632، 1900، 1906، 1913، 1929، 2980، 3304 (فهرست 5: 35 و 272 - 273 و 277 و 285 و 297، 7: 367، 8: 157، 9: 84) مجلس 5788 - 5900 (فهرست 17: 221 - 223)

[ 334 ]

دانشگاه 1000 - 1002، 4888 (فهرست 5: 2047 - 2052، 14: 3937 - 3938) مطهرى 2474 - 2478 (فهرست 1: 459 - 461) آستان قدس 7971، 7976 - 7980 (فهرست الفبايى: 1016 - 1017) 828 - سؤال وجواب، فارسى، گردآورى محمد ابراهيم بن ابى الحسن موسوى. چاپ اصفهان - 1248 (جلد اول) چند نسخه منتخب: مطهرى 2357، 2316 (فهرست 1: 424 - 425) گوهرشاد 414، 1401 (فهرست: 131) مرعشى 2542 (فهرست 7: 125) مسجد اعظم 119، 3675 (فهرست: 230) گلپايگانى 435، 877 (فهرست 2: 102) حجتيه 92 - 93، 211 (فهرست: 17) زنجانى 145 (فهرست: 257) سريزدى 134 (فهرست: 422) استادى 2 نسخه (فهرست: 48) دانشگاه 2 / 7161، 1 / 9969 (فهرست 16: 470، 17: 517) تلخيص: نا معلوم نسخه: مطهرى 2371 (فهرست 1: 509) 829 - رسالة في تطهير العجين بتخبيزه وعدمه نسخه: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 11: 149) 830 - رسالة في ما لو اخل بالتسليم في الصلاة نسخه: ملك 9 / 2710

[ 335 ]

831 - رسالة في التسليم بالنوافل نسخه: ملك 11 / 3557 832 - رساله در اقامه حدود در زمان غيبت امام نسخه ها: فيضيه 2 / 138 (فهرست 1: 120، 2: 72) گلپايگانى 435 (فهرست 2: 103) استادى (فهرست: 48) مرعشى 3712 (فهرست: 10: 111) دانشگاه 2 / 9969 (فهرست 17: 517) 833 - رسالة في عدم لزوم القبض اذا جعل الواقف التولية لنفسه نسخه ها: ملك 13 / 3557 فيضيه 3 / 1089، 2 / 1373 (فهرست 3: 54 و 87) مرعشى 1 / 3192 (فهرست 8: 412 - 413) 834 - رسالة في جواز الاتكال على قول النساء في انتفاء موانع النكاح، مندرج در مجموعه سوال وجواب او 835 - رسالة في حرمة ام الموطوء وبنته واخته على الواطى (در همان مجموعه) 836 - رسالة في طلاق مدعى الوكالة عن الزوج مع انكار الزوج نسخه ها: ملك 1 / 3557 فيضيه 5 / 1089 (فهرست 3: 54)

[ 336 ]

837 رسالة في حكم صلح حق الرجوع في الطلاق الرجعى نسخه: مرعشى 1 / 3393 (فهرست 9: 179) 838 - كاريزيه، به فارسى نسخه: گوهرشاد 1094 (فهرست: 131) * محمد مهدى بن على طباطبايى كربلائى، فرزند صاحب رياض (م 1260) 839 - رسالة في هبة الولى مدة الزوجة الصغيرة نسخه: مجلس 14 / 131 طباطبائى (فهرست 22: 95) 840 - المصابيح (رك: ذيل شماره 438) * محمد ابراهيم بن محمد حسن كلباسى اصفهانى (م 1262) 841 - شوارع الهداية (رك: ذيل شماره 430) 842 - منهاج الهداية، چاپ تهران - 1263 چند نسخه منتخب: دانشگاه 769، 3929 (فهرست 1: 2071 - 2072، 12: 2916 - 2917) آستان قدس 2635، 8020، 8240 (فهرست 2: 130، فهرست الفبايى: 1047 - 1048)

[ 337 ]

مرعشى 2376 (فهرست 6: 359) ملك 1341 فيضيه، 6 نسخه (فهرست 1: 280 - 281) برلين 248 (Min فهرست 4: 158) شرح: معراج الشريعة، از محمد مهدى كلباسى نسخه ها: مجلس 3556 - 3559 (فهرست 10: 1520 - 1522) دانشگاه 1215 (فهرست 6: 3355) آستان قدس 7987 - 7992 (فهرست 5: 509) مرعشى 2307 (فهرست 6: 45) حضرت عبد العظيم 4 (فهرست: 81) * ابراهيم بن محمد باقر موسوى قزوينى صاحب ضوابط (م 1262) 843 - دلائل الاحكام (رك: ذيل شماره 58) * محمد جعفر بن سيف الدين شريعتمدار استرآبادى (م 1263) 844 - شوارع الانام (رك: ذيل شماره 85) 845 - حاشيه رياض المسائل (رك: ذيل شماره 780) 846 - حاشيه مدارك الاحكام (رك: ذيل شماره 388) 847 - ينابيع الحكمة (رك: ذيل شماره 117)

[ 338 ]

848 - مجمع الآراء (رك: ذيل شماره 237) 849 - مشكاة الورى (رك: ذيل شماره 118) 850 - المقاليد الجعفرية نسخه ها: دانشگاه 2192 (فهرست 9: 876) مرعشى 3857 - 3858، 3882 - 3883 (فهرست 10: 245 - 246 و 266 - 267) 851 - رسالة في القبلة نسخه ها: ملك 5 / 1592، 2 / 4003 (فهرست 5: 300) مرعشى 2 / 3066، 2 / 3856، 2 / 4023 (فهرست 8: 287، 10: 244، 11: 25) 852 - رسالة في القصر والاتمام نسخه: مرعشى 28 / 3884 (فهرست 10: 269) 853 - الكفاف في مسائل الاعتكاف نسخه: مرعشى 2 / 1703 (فهرست 5: 97) 854 - صيغ العقود والايقاعات، چاپ تبريز - 1293، تهران - 1333 نسخه ها: دانشگاه 5 / 4064 (فهرست 13: 3047) مرعشى 2 / 1541 (فهرست 4: 343) ملى 1622 عربى (فهرست 10: 175)

[ 339 ]

آستان قدس 5714، 7234 (فهرست شهرستانها 2: 907) - ترجمه فارسى از محمد تقى بن محمد مقيم استرآبادى ساروى. نسخه: گوهرشاد 1 / 1124 (فهرست: 149) 855 - صيغ النكاح نسخه ها: دانشگاه 4 / 4064 (فهرست 13: 3047) مرعشى 1 / 1541، 29 / 3884 (فهرست 4: 343، 10: 269) حجتيه 8: 703 (فهرست: 122) گلپايگانى 1 / 1416 (فهرست 2: 258) ملى 1622 عربى (فهرست 10: 175) 856 - رسالة في ابراء الاب زوجة ابنه الصغيرة المنقطعه من المدة نسخه اصل: مرعشى 5 / 3851 (فهرست 10: 239) 857 - رسالة في حكم المرأة المفقود عنها زوجها نسخه ها: مرعشى 2 / 3851، 1 / 3889 (فهرست 10: 237 و 272) 858 - سفينة النجاة في حكم الفرار من الوباء والطاعون نسخه: مرعشى 2 / 2437 (فهرست 7: 31) 859 - رساله در حدود وقصاص وديات، به فارسى نسخه: سنا (مجلس 2) 618 (فهرست 1: 399)

[ 340 ]

* صدر الدين محمد بن صالح عاملى اصفهانى (م 1263) 860 - الارجوزة الرضاعية نسخه: مسجد اعظم 20 / 506 (فهرست: 453) شرح آن از خود ناظم نسخه ها: فيضيه 1105 (فهرست 1: 135) مجلس 2 / 5459، 642 طباطبايى (فهرست 16: 364) مرعشى 1 / 3724 (فهرست 10: 122) 861 - رسالة في مسائل ذى الرأسين نسخه: مرعشى 2 / 3724 (فهرست 10: 122) 862 - رسالة في الوقف نسخه: آستان قدس 13251، اصل * حسن بن جعفر آل كاشف الغطاء (م 1264) 863 - انوار الفقاهة نسخه ها: مجلس 22، 1 / 23 امام جمعه خوئى، 4469، 4470 (فهرست 7: 20، 12: 142 - 143) آستانه قم 6368 (فهرست: 79 - 80)

[ 341 ]

فيضيه 6 / 141 (فهرست 3: 5) حجتيه 336 (فهرست: 38) مشهد - الهيات 892 (فهرست 2: 58) آستان قدس 7451 (فهرست الفبايى: 609) گوهرشاد 441 (فهرست: 221) مهدوى 1 / 810، 3 / 810 (فهرست: 128) مشهد - مدرسه باقريه (ذريعه 1: 443) مسجد اعظم 4 / 2299 (فهرست: 549) 864 - كتاب الغصب نسخه: مسجد اعظم 1 / 2213 (فهرست: 544) 865 - السلاح الماضى نسخه ها: دانشگاه 1 / 7001 (فهرست 16: 424) آستان قدس 8218 (فهرست الفبايى: 846) مسجد اعظم 2213 (فهرست: 544) ادبيات 1 / 139 امام جمعه كرمان (فهرست: 40) اصغر مهدوى 2 / 810 (فهرست: 128) 866 - المواريث نسخه ها: مسجد اعظم 4 / 2213 (فهرست: 544) اصغر مهدوى 3 / 810 (فهرست: 128) مشهد - مدرسه باقريه (ذريعه 1: 443)

[ 342 ]

867 - قواعد المعاملات نسخه: دانشگاه 1 / 6906 (فهرست 16: 411) 868 - حاشيه كاشف الغطاء (رك: ذيل كشف الغطاء، به شماره 769) * مير فتاح - عبد الفتاح بن على حسينى مراغى (م 1266 - 1274) 869 - العناوين، چاپ تهران - 1274 و 1297. نسخه ها: مرعشى 4220 (فهرست 11: 223) اصغر مهدوى 831 (فهرست: 162) 870 - صيغ العقود والايقاعات نسخه: مجلس 4368 (فهرست 12: 78) * محسن خنفر نجفى (م 1270) 871 - كتاب التجارة، كه شاگردش ابوطالب قائنى گردآورده است نسخه: مرعشى 1520 (فهرست 4: 322) - كتاب احياء الموات نسخه: مرعشى 1520 (فهرست 4: 322)

[ 343 ]

* صاحب جواهر (م 1266) 872 - جواهر الكلام -، شرحى بر شرايع الاسلام محقق -، كه در مطالعات فقهى مرجع مهمى گرديده است، چاپ نجف - تهران - قم 1377 - 1401 (در 43 مجلد) و 5 چاپ ديگر. (رك: مشار 261 - 263) چند نسخه منتخب: حكيم 72 - 87 (فهرست 1: 170 - 177) غرب 1108 - 11026 (فهرست: 78 - 80) طباطبايى 730 - 739 (فهرست 5: 1849 - 1853) مجلس 4657 (فهرست 13: 43 - 44) گوهرشاد 1229 (فهرست: 255) شروح: 1) الانصاف، از محمد طه بن مهدى نجف تبريزى (م 1323)، چاپ تهران - 1324 2) بحر الجواهر، فارسى از على بن محمد باقر بروجنى (اوائل سده 14) نسخه ها: وزيرى 250 (فهرست 1: 254) مسجد اعظم 1128، 1441، 2809، 3299، 3445 (فهرست: 41) 873 - نجات العباد - مجموعه فتاوى. (رك: ذيل شماره 1164) شروح: 1) وسيلة المعاد، از اسماعيل بن احمد عقيلى نورى (م 1321)، چاپ تهران - 1324. 2) ادلة الرشاد، از محمد حسين قمشه اى نسخه ها: حسينيه شوشتريها 476 - 491، 829 (فهرست: 788) 3) سبل الرشاد، از ابوتراب بن ابى القاسم موسوى خوانسارى (م 1346)، چاپ نجف - 1332.

[ 344 ]

نسخه ها: حسينيه شوشتريها 1 / 468، 2 / 538 (فهرست: 801، 863، 865) 4) - از ابوالمجد محمد رضا بن محمد حسين مسجد شاهى اصفهانى نسخه: اصفهان - روضاتى (ذريعه 14: 101 - 102) 874 - سؤال وجواب نسخه: فيضيه 2 / 1082 (فهرست 3: 53) 875 - التقريرات، كه محمد على شفتى گردآورده نسخه: مرعشى 4 / 1995 (فهرست 5: 367) * شيخ انصارى (م 1281) 876 - لوامع النكات، تقريرات او كه محمود بن جعفر ميثمى عراقى (م 1308) گردآورده چند نسخه منتخب: دانشگاه 744 - 749 (فهست 5: 1943 - 200) آستان قدس 6654 - 6656 (فهرست 5: 487 - 488) ملك 1419، 2734 (فهرست 1: 624) غرب، 3 نسخه (فهرست: 178 - 179) امير المؤمنين (ذريعه 12: 328، 18: 358) 877 - المكاسب = المتاجر، چاپ تبريز 1375 وجزآن نسخه اصل: آستان قدس 11129 (بخش - خيارات)

[ 345 ]

دانشگاه، ميكروفيلم 3642 (فهرست ميكروفيلم ها 2: 208) شروح وحواشى: 1) حاشيه ميرزا حبيب الله رشتى (م 1312)، چاپ تهران - 1317 (همراه غاية الامال ميرزا محمد حسن مامقانى) نسخه: گلپايگانى 697 (فهرست 2: 62) 2) حاشيه رضا بن محمد هادى همدانى (م 1322) نسخه: سامراء - مدرسه شيرازى (ذريعه 6: 219) 3) غاية الآمال، از محمد حسن بن عبد الله مامقانى (م 323)، چاپ تهران - 1317). نسخه اصل: دانشگاه 752 - 754 (فهرست 5: 1948 - 1951) 4) بغية الطالب، از ابوالقاسم بن معصوم حسينى اشكورى (م 1324 - 1325)، چاپ تهران - 1322 5) حاشيه محمد على بن محمد صادق خوانسارى، چاپ تهران - 1324 (در هامش اصل مكاسب) 6) حاشيه آخوند ملا محمد كاظم خراسانى (م 1329) چاپ تهران - 1319. 7) حاشيه سيد محمد كاظم يزدى (م 1337)، چاپ تهران - 1324 و 1378. 8) حاشيه ميرزا محمد تقى شيرازى (م 1338)، چاپ تهران - 1323. 9) مقصد الطالب، از زين العابدين حسينى امام جمعه (م 1346). چاپ تهران - 1314 و 1368. 10) نهاية الآمال، از عبد الله بن محمد حسن مامقانى (م 1351). چاپ نجف - 1345. 11) حاشيه محمد جواد بن حسن بلاغى (م 1352). چاپ نجف - 1343. 12) حاشيه على بن عبد الحسين ايروانى (م 1353 چاپ) تهران 1365 و 1379. 13) منية الطالب، تقريرات درسى ميرزا محمد حسين نائينى (م 1355)، گردآورده موسى بن محمد خوانسارى. چاپ نجف - 8 / 1357، تهران - 1373 14) مجموعه ديگرى از تقريرات درسى نائينى پيرامون مكاسب، گردآورده ء محمد تقى آملى، چاپ تهران - 3 / 1372.

[ 346 ]

15) حاشيه شيخ محمد حسين اصفهانى كمپانى (م 1361). چاپ تهران - 1363. 16) بلغة الطالب، از محمد كاظم شيرازى (م 1367). چاپ تهران - 1370. 17) هداية الطالب، از فتاح بن محمد على شهيدى تبريزى (م 1372). چاپ تبريز - 1375. 18) نهج الفقاهة، از محسن بن مهدى طباطبايى حكيم (م 1390). چاپ نجف - 1371. 19) مصباح الفقاهة، تقريرات درسى آيت الله سيد ابوالقاسم خوئى، گردآورده محمد على توحيدى. چاپ نجف - 82 / 20 1374 المحاضرات في الفقه الجعفرى، مجموعه ديگرى از تقريرات درسى آيت الله خوئى، گردآورده على حسينى شاهرودى. چاپ نجف - 84 / 1373. 878 - كتاب البيع والخيارات، تقريرات درسى شيخ انصارى كه وسيله يكى از شاگردانش گردآورى شده است. نسخه: مرعشى 1795 (فهرست 5: 181) 879 - رسالة في العدالة، چاپ تبريز - 1303 (همراه كتاب الطهارة او) و 1375 (همراه مكاسب او). نسخه ها: ملك 2 / 6479 دانشگاه 3 / 6956 (فهرست 16: 411) ملى 8 / 1945 عربى (فهرست 10: 627) شروح وحواشى: 1) از عبد الله بن محمد حسن مامقانى (م 1351). چاپ نجف - 1345 (در مجموعه القلائد الثمينه او) 2) از فتاح بن محمد على شهيدى تبريزى (م 1372). چاپ تبريز - 1375 (همراه هدايت الطالب او).

[ 347 ]

880 - كتاب القضاء والشهادات نسخه ها: آستان قدس 11127، اصل بغداد - معهد الدراسات الاسلامية العليا 1352 (فهرست: 116) فيضيه 1 / 993 (فهرست 3: 47) مجلس 403 طباطبايى گوهرشاد 1 / 785 (فهرست: 369) 881 - كتاب القضاء، تقريرات درسى، گردآورده محمد تقى تنكابنى نسخه: مرعشى 1992 (فهرست 5: 363) 882 - كتاب القضاء، مجموعه ديگرى از تقريرات شيخ، گردآورده حسين بن محمد حسن موسوى ورب امامى. نسخه ها: آستان قدس 2526 (فهرست 2: 98) مجلس 169 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 217) 883 - فائدة في المواريث، چاپ تبريز - 1303 (همراه كتاب الطهاره او) و 1375 (همراه مكاسب او) 884 - كتاب اللقطة نسخه: بغداد - معهد الدراسات الاسلامية العليا 1295 (فهرست: 112)

[ 348 ]

885 - كتاب الغصب نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 16: 57) 886 - رسالة في قاعدة من ملك شيأ ملك الاقرار به. چاپ تبريز - 1303 (همراه كتاب الطهاره) و 1375 (همراه مكاسب او) 887 - رسالة في الرضاع نسخه ها: آستان قدس 10232، اصل فيضيه 1 / 993 (فهرست 3: 47) 888 - التحريم بالمصاهرة، به عنوان شرح بر مبحث مربوط از ارشاد الاذهان علامه حلى. چاپ تهران - 1305 و 1326، تبريز - 1375 در هرسه مورد همراه با مكاسب او) 889 - رسالة في منجزات المريض نسخه: دانشگاه 4 / 6956 (فهرست 16: 411) 890 - كتاب الوصايا، به عنوان شرحى بر مبحث وصايا از كتاب ارشاد الاذهان علامه. چاپ تهران - 1305 و 1325 (هر دو بار همراه مكاسب او) 891 - كتاب الوقوف والصدقات نسخه: بغداد - معهد الدراسات الاسلامية العليا 1295 (فهرست: 112)

[ 349 ]

892 - كتاب الوقف، تقريرات درسى، گردآورده محمد ابراهيم رشتى. نسخه: مرعشى 1066 (فهرست 3: 251) 893 - كتاب الصوم، چاپ تبريز - 1303 (همراه مكاسب او) نسخه ها: فيضيه 1002، 1345 (فهرست 1: 70 و 135) ملك 6089 (فهرست 1: 550) 894 - كتاب الخمس، چاپ تبريز - 1303 (همراه كتاب طهارت او). نسخه ها: فيضيه 1002، 1345 (فهرست 1: 135 و 170) ملك 6089 (فهرست 1: 550) دانشگاه 6956 (فهرست 16: 411) 895 - كتاب الزكاة، چاپ تبريز - 1303 (همراه كتاب طهارت او) نسخه ها: فيضيه 1002، 1345 (فهرست 1: 70 و 135) ملك 6089 (فهرست 1: 550) 896 - كتاب الزكاة، تقريرات درسى، گردآورده حسنعلى تهرانى مشهدى. نسخه: گوهرشاد 5834 (فهرست: 241) 897 - رسالة في صلاة المسافر نسخه: دانشگاه 757 (فهرست 5: 1864)

[ 350 ]

898 - رسالة في المواسعة والمضايقة، چاپ تبريز - 1303 (همراه كتاب طهارت او) و 1375 (همراه كتاب مكاسب او) نسخه ها: ملك 4 / 6479 دانشگاه 2 / 6956 (فهرست 16: 411) - حواشى براين رساله از عبد الله بن محمد حسن مامقانى (م 1351). چاپ نجف - 1345 (در مجموعه القلائد الثمينه او). 899 - رسالة في القضاء عن الميت، چاپ تبريز - 1303 (همراه كتاب طهارت) و 1375 (همراه كتاب مكاسب). نسخه ها: ملك 3 / 6479 دانشگاه 5 / 6956 (فهرست 16: 411) 900 - كتاب الصلاة، چاپ تهران - 1305 نسخه ها: آستان قدس 11130 (تا خلل صلاة) و 11128 (خلل)، اصل مرعشى 3925، 4427 (فهرست 10: 306، 12: 25) 901 - التقريرات في الصلاة، تقريرات درسى، گردآورده يكى از شاگردان. نسخه: مجلس 44 طباطبايى 902 - كتاب الطهارة، چاپ تبريز - 1309. 903 - التقريرات في الطهارة، چند مجموعه از تقريرات درسى در مبحث طهارت كه وسيله ء شاگردانش تحرير شده

[ 351 ]

1) تحرير محمد شفيع بن محمد سعيد فومنى گيلانى. نسخه كتابخانه عمومى رشت 70 - 71 ت (فهرست: 1103). 2) تحرير يعقوب بن مقيم بارفروشى. نسخه مرعشى 2106 (فهرست 6: 120 - 121) 3) ناشناخته نسخه مرعشى 1796 (فهرست 5: 182) 4) ناشناخته. نسخه مجلس 100 طباطبايى 904 - رسالة في قاعدة لاضرر، چاپ تبريز - 1303 و 1375. نسخه: ملك 1 / 6479 - حواشى از عبد الله ما مقانى - چاپ نجف - 1345 (در مجموعه القلائد الثمينة) 905 - رسالة في التقيه، چاپ تبريز - 1303 (در پايان كتاب الطهاره او و 1375 (در پايان مكاسب او). حواشى. 1) از عبد الله محمد حسن مامقانى (م 1351). چاپ نجف - 1345 (در مجموعه القلائد الثمينة). 2) از فتاح بن محمد على شهيدى تبريزى (م 1372). چاپ تبريز - 1375 (همراه هدايت الطالب او) * حسن بن ابراهيم نجم آبادى (در گذشته پيرامون 1284) 906 - كتاب خلل الصلاة نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 7: 249) 907 - كتاب الصوم نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 15: 99)

[ 352 ]

908 - كتاب البيع نسخه ها: حسينيه شوشتريها (ذريعه 3: 191) دانشگاه 726 (فهرست 5: 1938) * عبد الصاحب محمد بن احمد نراقى كاشانى (م 1297) 909 - مشارق الاحكام، چاپ تهران - 1294. نسخه: فيضيه 1107 (فهرست 1: 245) * على بن رضا آل بحر العلوم (م 1298) 910 - البرهان القاطع (رك: ذيل شماره 60) 911 - رسالة في القبلة، چاپ تهران - 1291 (همراه البرهان القاطع او) نسخه: مرعشى (ذريعه 23: 176) 912 - رسالة في الحبوة، چاپ تهران - 1291 (همراه البرهان القاطع او)

[ 353 ]

* محمد تقى بن حسينعلى هروى اصفهانى (م 1299) 913 - رسالة في العرق الجنب من الحرام نسخه: دانشگاه 3 / 3713 (فهرست 12: 2713) 914 - رسالة في الشرط ضمن العقد نسخه: نور بخش 1 / 559 (فهرست 2: 203) 915 - حاشية على رسالة حكم الطلاق بدعوى الوكالة 916 - رسالة في طلاق الزوجة بعوض منها نسخه: دانشگاه 1 / 3713 (فهرست 12: 2712) 917 - رسالة في الارث، چاپ تهران - 1404. نسخه: مرعشى 3 و 12 / 2362، 2 / 3714 (فهرست 6: 344 و 347، 10: 113) 918 - حاشيه رياض المسائل (رك: ذيل رياض المسايل، به شماره 780) محمد حسن بن ميرزا آقاسى قمى (م 1304) 919 - مصباح الفقاهة، چاپ نجف 7 / 1372.

[ 354 ]

* احمد بن مصطفى حوئينى - ملا آق (م 1307) 920 - مجلى الشريعة في مسألة التضييق والتوسعة نسخه: مرعشى 3676 (فهرست 10: 69) 921 - شرح الدرر البهية نسخه: مرعشى 2 / 3100 (فهرست 8: 323) * حبيب الله بن محمد على رشتى (م 1312) 922 - كتاب اللقطة نسخه ها: مسجد اعظم 11793 عمومى (دفتر ثبت) مجلس 37 طباطبايى 923 - كتاب اللقطة تقريرات درسى نسخه: ملك 2 / 1451 (فهرست 5: 268) 924 - كتاب القضاء، چاپ قم - 1401. نسخه ها: مجلس 3275، 2 / 3352، 5309، 37 طباطبايى، 45 طباطبايى (فهرست 10: 883 - 884 و 1175 - 1176، 16: 225)

[ 355 ]

حضرت عبد العظيم 328 (فهرست: 469) دانشگاه 2 / 6711 (فهرست 16: 343) الهيات مشهد 800 (فهرست 1: 221 - 222) لوس آنجلس 645 م (فهرست: 321) استادى (فهرست: 29) مرعشى 4169 (فهرست 11: 180) 925 - كتاب الارث نسخه: دانشگاه 3 / 6711 (فهرست 16: 343) 926 - كتاب احياء الموات نسخه: حسينيه شوشتريها 2 / 622 (فهرست: 869) 927 - كتاب الغصب: چاپ تهران - 1322. نسخه ها: ملك 2398 (فهرست 1: 527) مجلس 1 / 3352 (فهرست 10: 1175 - 1176) حسينيه شوشتريها (ذريعه 13: 319) مسجد اعظم 510 (فهرست: 299) 928 - كتاب الوصايا نسخه: دانشگاه 1 / 6711 (فهرست 16: 343)

[ 356 ]

929 - كتاب الوقف نسخه ها: حسينيه شوشتريها 1 / 622 (فهرست: 869) مجلس 2 / 3275، 4312، 37 طباطبايى (فهرست 10: 883 - 884، 12: 5) 930 - كتاب الوقوف والصدقات، تقريرات درسى. نسخه: ملك 1 / 1451 (فهرست 5: 268) 931 - كتاب الاجارة، چاپ تهران - 1298 و 1316 نسخه: مسجد اعظم 39 (فهرست: 8) 932 - حاشية المكاسب (رك: ذيل مكاسب)، به شماره 877) 933 - كتاب الزكاة نسخه ها: مجلس 2838 (فهرست 10: 164) حسينيه شوشتريها 616 (فهرست: 800) 934 - كتاب الزكاة، تقريرات درسى. نسخه: غرب 4527 (فهرست: 77) 935 - صلاة المسافر، تقريرات درسى نسخه: غرب 9871 (فهرست: 159)

[ 357 ]

936 - كتاب الطهارة نسخه: مسجد اعظم 45 (فهرست: 288) * حسينقلى بن رمضان همدانى (م 1311) 937 - كتاب خلل الصلاة نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 4: 372، 7: 249) 938 - صلاة المسافر، تقريرات درسى نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 4: 372، 15: 83) 939 - كتاب الرهن نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 11: 311) 940 - كتاب القضاء والشهادات، تقريرات درسى نسخه: حسينيه شوشتريها (ذريعه 4: 372)

[ 358 ]

* ميرزاى شيرازى - محمد حسن بن اسماعيل حسينى (م 1313) 941 - القواعد الحسنية، تقريرات درسى، گردآورده شاگردش حسين بن اسماعيل رضوى (م 1332): نسخه: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 17: 182) * محمد بن قاسم طباطبايى فشاركى (م 1316 - 1318) 942 - رسالة في قاعدة لاتعاد، چاپ قم - 1393 (همراه رساله حديث لاتعاد از محمد هادى معرفت) * محمد حسن بن جعفر آشتيانى (م 1319) 943 - رسالة في قاعده نفى العسر والحرج، چاپ تهران - 1314. 944 - رساله في حكم أوانى الذهب والفضة، چاپ تهران - 1313 (همراه ازاحة الشكوك او) 945 - ازاحة الشكوك في اللباس المشكوك، چاپ تهران - 1313.) 946 - رسالة في الجمع بين قصدى القرآن والدعاء، چاپ تهران - 1314 (همراه رساله في قاعدة نفى العسر والحرج او)

[ 359 ]

947 - الخلل في الصلاة، به عنوان شرح مبحث خلل از شرايع الاسلام محقق حلى نسخه ها: آستان قدس 7741 (فهرست الفبايى: 871) سامراء - مدرسه شيرازى (ذريعه 7: 249) 948 - كتاب القضاء، چاپ تهران - 1327 وجزآن نسخه: فيضيه 1608 (فهرست 1: 203) * محمد هادى بن محمد امين تهرانى (م 1321) 949 - ودايع النبوة، دو بخش از كتاب چاپ شده، بخش بيع، چاپ نجف - 1320، بخش صلاة، چاپ تهران - 1342. نسخ منتخب: مجلس 2 / 1950، 2717، 2720 - 2721، 2753، 2762، (فهرست 9: 15 - 18، 38 138 - 139، 165، 661 - 662) آستان قدس، 6 نسخه (فهرست الفبايى: 871) غرب 8149 (فهرست: 205) مسجد اعظم 568، 1265 (فهرست: 419) حسينيه شوشتريها (ذريعه 15: 188) استادى (فهرست: 26) مرعشى 4749 950 - اجوبة المسائل نسخه: حسينيه شوشتريها 878 (فهرست: 789)

[ 360 ]

951 - رسالة في الارث نسخه: مجلس 1 / 2755 (فهرست 9: 142) 952 - رسالة في الرضاع نسخه ها: مجلس 2 / 2714 (فهرست 9: 1920) حسينيه شوشتريها 2 / 344 (فهرست: 853 - 854) 953 - كتاب الصلح = الرضوان نسخه ها: مجلس 1 / 1950، 1 / 2753 (فهرست 9: 138 و 661) رضويه 33 (فهرست: 28 - 29) مرعشى 4748 954 - ذخائر النبوة. چاپ تبريز - 1325. نسخه ها: دانشگاه 779 (فهرست 5: 1880 - 1882) مجلس 1 / 2717، 3 / 2753 (فهرست 9: 38 و 139) 955 - رساله في الغيبة نسخه: مجلس 2 / 5402 (فهرست 16: 307) 956 - كتاب الزكاة نسخه ها: مجلس 2 / 2755 (فهرست 9: 143)

[ 361 ]

حسينيه شوشتريها 1 / 344 (فهرست: 853 - 854) 957 - رسالة في الفرق بين الحق والحكم نسخه ها: مسجد اعظم 3 / 2205 (فهرست: 543) مجلس 3 / 1950، 5 / 2753 (فهرست 9: 139 - 140 و 662) * رضا بن محمد هادى همدانى (م 1322) 958 - مصباح الفقيه، شرحى ناتمام بر شرايع الاسلام محقق حلى، تنها 5 فصل اول عبادات وفصلى در رهن، چاپ نجف - 1347، تهران - 1353 - 1364. نسخه ها: حقوق 141 ج (فهرست: 468) دانشگاه 3719 (فهرست 12: 2720) مجلس 5049 - 5050، 5054 - 5055 (فهرست 15: 13 - 14، 16 - 17) 959 - حاشية المكاسب (رك: ذيل مكاسب، به شماره ء 877) 960 - كتاب البيع نسخه: مجلس 3 / 403 طباطبايى * محمد حسن بن عبد الله مامقانى (م 1323) 961 - ذرايع الاحلام، شرحى بر شرايع الاسلام محقق، چاپ تبريز - 1319 - 1321. نسخه ها: ملى 1163 عربى (فهرست 9: 150)

[ 362 ]

گلپايگانى 522 (فهرست 2: 81) 962 - غاية الآمال (رك: ذيل شماره 877) * محمد بن محمد تقى آل بحر العلوم (م 1326) 963 - بلغة الفقيه، مجموعه 16 رساله در موضوعات مختلف فقهى، چاپ تبريز - 1325، تهران - 1329، نجف - 1389. مركب از رسالة في الفرق بين الحق والحكم رسالة في الاراضى الخراجيه رسالة في القبض وحقيقته رسالة في قاعدة ما يضمن بصحيحه يضمن بفاسده رسالة في قاعدة اليد رسالة في عقد الفضولى رسالة في بيع المعاطات رسالة في تلف المبيع قبل قبضه رسالة في الولايات رسالة في القرض رسالة في اخذ الاجرة على الواجبات رسالة في الوصية رسالة في منجزات المريض رسالة في الرضاع رسالة في المواريث رسالة في ارث الزوجة ورسالة في احكام الدعاوى

[ 363 ]

* شيخ فضل الله بن عباس نورى (م 1327) 964 - رسالة في قاعدة اليد نسخه: آستان قدس 9632، اصل * محمد كاظم بن حسين خراسانى (م 1329) 965 - تكملة التبصرة، چاپ تهران - 1328. نسخه: نور بخش 1 / 485 (فهرست 2: 163) 966 - اللمعات النيرة شرح ناتمام اثر سابق الذكر - تنها فصل طهارت وصلاة - چاپ بغداد - 1331. 967 - رسالة في الدماء الثلاثة، چاپ بغداد - 1331 (در مجموعه شذرات او) 968 - كتاب الخمس، تقريرات درسى، گردآورده محمد على كرمانى (م 1380) نسخه: مسجد اعظم 3548 (فهرست: 201) 969 - كتاب الاجارة، تقريرات درسى، گردآورى فرزند او محمد معروف به آقا زاده. نسخه: دانشگاه 2 / 1151 (فهرست 5: 1832) 970 - رسالة في الوقف. چاپ بغداد - 1331 (در مجموعه شذرات او)

[ 364 ]

971 - رسالة في الرضاع، چاپ بغداد - 1331 (در مجموعه شذرات او) - شرح از مهدى بن حسين خالصى (م 1343)، چاپ بغداد 1331 (در مجموعه الدرارى اللامعات او) 972 - الرضاع، تقريرات درسى، گرد آورده محمد على كرمانى (م 1380) نسخه: مسجد اعظم 3549 (فهرست: 201) 973 - مسألة في الاخلال بذكر الاجل في المتعة، چاپ تهران - 1381 (همراه درر الفوائد او). 974 - مقاله في الطلاق، چاپ بغداد - 1331 (در مجموعه شذرات او). 975 - كتاب القضاء، تقريرات درسى، گردآورده فرزندش محمد معروف به آقا زاده خراسانى. نسخه ها: دانشگاه 1 / 1511 (فهرست 5: 1832) حقوق 273 ج (فهرست: 160) ملك 6270 (فهرست 1: 161) آستان قدس 8533 (فهرست الفبايى: 953) 976 - كتاب القضاء، مجموعه ديگرى از تقريرات درسى، گردآورده محمد على بن محمد حسين كرمانى اصفهانى (م 1380). نسخه: مسجد اعظم 3716 (فهرست: 201) 977 - مقالة في العدالة، چاپ بغداد - 1331 (در مجموعه شذرات او) 978 - حاشية المكاسب (رك: ذيل مكاسب)

[ 365 ]

* محمد كاظم بن عبد العظيم طباطبايى يزدى (م 1337) 979 - العروة الوثقى، جلد اول، چاپ تهران - 1382 وجز آن. جلد دوم وسوم، تهران - 1378. 980 - حاشية المكاسب (رك: ذيل شماره 877) 981 - رسالة في منجزات المريض، چاپ تهران - 1324 و 1378 (همراه حاشيه مكاسب او) 982 - رسالة في حكم الظن في الصلاة وبيان كيفية صلاة الاحتياط. چاپ تهران - 1378 (همراه حاشيه مكاسب او) * ميرزا محمد تقى شيرازى (م 1338) 983 - رسالة في صلاة الجمعة، تقريرات درسى، گردآورده شاگرد او محمد كاظم شيرازى، چاپ تهران - 1323 (همراه حاشيه مكاسب او) 984 - احكام الخلل في الصلاة، تقريرات درسى، گردآورده محمد كاظم شيرازى، چاپ تهران - 1322 (همراه حاشيه مكاسب او) 985 - حاشية المكاسب (رك: ذيل شماره 877)

[ 366 ]

* شيخ الشريعة - فتح الله بن محمد جواد نمازى اصفهانى (م 1339) 986 - افاضة القدير في احكام العصير نسخه: مرعشى 1319 (فهرست 4: 105) 987 - رسالة في الخيارات نسخه: دانشگاه 2 / 2627 (فهرست 9: 1503) 988 - ابانة المختار في ارث الزوجة من ثمن العقار بعد الاخذ بالخيار. چاپ قم - 1405 نسخه ها: دانشگاه 1 / 2627 (فهرست 9: 1502) مجلس 1 / 3255 (فهرست 10: 843 - 844) 989 - صيانة الابانة عن وصمة الرطانة. چاپ قم - 1405 (همراه ابانة المختار) نسخه ها: دانشگاه 3 / 2627 (فهرست 9: 1503) مجلس 3 / 3255 (فهرست 10: 844 - 845) * مهدى بن حسين خالصى كاظمى (م 1343) 990 - رسالة في تداخل الاغسال، به عنوان شرح همين مبحث از شرايع الاسلام، چاپ مشهد - 1342.

[ 367 ]

991 - القواعد الفقهية في المعاملات، چاپ مشهد - 1342 992 - شرح شرايع الاسلام (رك: ذيل شرائع، به شماره 58) * سيد محمد بن محمد باقر حسينى فيروزآبادى (م 1345) 993 - جامع الكلم، چاپ نجف - 1339. * صادق بن محمد تبريزى (م 1351) 994 - الفوائد في شرح بعض المباحث المشكلة في الفقه، چاپ تبريز - 1351. * عبد الله بن محمد حسين مامقانى (م 1351) 995 - المسائل البغدادية. چاپ نجف - 1336. 996 - المسائل البصرية، چاپ نجف - 1342. 997 - المسائل الخوئية، چاپ نجف - 1344 (در مجموعه رسائل او به نام الاثنى عشريه) 998 - المسائل الاربعين العاملية، چاپ نجف - 1344. (در مجموعه فوق) 999 - الدر المنضود، چاپ نجف - 1346.

[ 368 ]

1000 - غاية السؤول في انتصاف المهر اذا مات احد الزوجين قبل الدخول. چاپ نجف - 1344 (در مجموعه الاثنى عشريه) 1001 - رسالة في اقرار بعض الورثة بدين وانكار الباقى - چاپ نجف - 1344 (در همان مجموعه) 1002 - تحفة الصفوة، چاپ تبريز - 1320. 1003 - المحاكمة بين العلمين في فرع عدم ارث الزوجة من الاراضى چاپ نجف - 1344 (در مجموعه فوق الذكر) وقم 1405 (همراه ابانة المختار) 1004 - كشف الاستار عن وجوب الغسل على الكفار، چاپ نجف - 1344 (در مجموعه الاثنى عشريه). 1005 - ازاحة الوسوسة عن تقبيل الاعتاب المقدسة. چاپ نجف - 1345. 1006 - كشف الريب والسوء في اغناء كل غسل عن الوضوء چاپ نجف - 1344 (در مجموعه اثنى عشريه او) 1007 - مخزن اللئالى في فروع العلم الاجمالى، چاپ نجف - 1344 (در مجموعه فوق) 1008 - هداية الانام في حكم اموال الامام، چاپ تبريز - 1321. 1009 - رسالة في حكم المسافرة لمن عليه قضاء رمضان مع ضيق الوقت، چاپ نجف - 1344 (در مجموعه اثنى عشريه او) 1010 - نهاية الآمال (رك: ذيل شماره 877)

[ 369 ]

1011 - منتهى مقاصد الانام (رك: ذيل شماره 58) * محمد جواد بن حسن بلاغى نجفى (م 1352) 1012 - رسالة في تنجيس المتنجس، چاپ نجف - 1343 (همراه حاشيه مكاسب او). 1013 - رسالة في حرمة حلق اللحية، چاپ قم - 1394. 1014 - رسالة في اللباس المشكوك، چاپ نجف - 1352 (همراه حاشيه مكاسب او) 1015 - حاشية المكاسب (رك: ذيل مكاسب، به شماره 877) 1016 - عقد في العلم الاجمالى، چاپ نجف - 1343 (همراه حاشيه مكاسب او) 1017 - عقد في الزام غير الامامى باحكام نحلته، چاپ تهران - 1378. * على بن عبد الحسين ايروانى نجفى (م 1353) 1018 - حاشية المكاسب (رك: ذيل مكاسب، به شماره 877) 1019 - الذهب المسبوك، چاپ تهران - 1367. 1020 - عقد اللئالى في فروع العلم الاجمالى، چاپ تهران - 1367. 1021 - جمان السلك في الاعراض عن الملك، چاپ تهران - 1379 (همراه چاپ دوم

[ 370 ]

حاشيه مكاسب او) * ميرزا محمد حسين نائينى (م 1355) 1022 - رسالة في قاعدة لا ضرر. چاپ نجف - 1358 (در پايان منية الطالب - تقريرات مكاسب او). 1023 - كتاب الصلاة، تقريرات درسى، گردآورده محمد تقى آملى. چاپ تهران - 3 / 1372 1024 - رسالة في اللباس المشكوك، چاپ نجف - 1358 (همراه منية الطالب) 1025 - منية الطالب (رك: ذيل شماره 877) * حاج شيخ عبد الكريم حائرى يزدى (م 1355) 1026 - كتاب الصلوة چاپ تهران - 1353. 1027 - كتاب الصلاة، تقريرات درسى، گردآورده محمود آشتيانى. چاپ تهران 90 / 1387. 1028 - كتاب النكاح، تقريرات درسى، گردآورده محمود آشتيانى. چاپ تهران. * ابوالمجد محمد رضا بن محمد حسين مسجد شاهى اصفهانى (م 1360) 1029 - رسالة في عدم تنجيس المتنجس، چاپ 1337 (همراه وقاية الاذهان او).

[ 371 ]

1030 - روضة الغناء في تحقيق موضوع الغناء، چاپ قم - 1406 (در نشريه نور علم 16: 123. 130) نسخه: زنجانى 112 (فهرست: 239) * شيخ محمد حسين اصفهانى كمپانى (م 1361) 1031 - حاشية المكاسب (رك: ذيل مكاسب، به شماره 877) 1032 - كتاب الاجارة، چاپ نجف - 1375. 1033 - رسالة في حكم اخذ الاجرة على الواجبات. چاپ تهران - 1363 (همراه حاشيه المكاسب او) * آقا ضياء الدين عراقى (م 1361) 1034 - شرح تبصرة المتعلمين، چاپ نجف - 1345. نسخه: مرعشى 3102 (فهرست 8: 326) 1035 - رسالة في اللباس المشكوك، چاپ نجف - بى تاريخ، قم - 1394 (هر دو مورد همراه روائع الامالى او). 1036 - روائع الامالى في فروع العلم الاجمالى، چاپ نجف - بى تاريخ، قم - 1394.

[ 372 ]

1037 - كتاب القضاء، چاپ نجف - 1357 و 1361 1038 - رسالة في تعاقب الايادى، چاپ نجف - 1357 و 1361 (همراه كتاب القضاء او). 1039 - مقالة في الدعاوى، چاپ نجف - 1345 (همراه شرح تبصرة المتعلمين او). * سيد ابوالحسن اصفهانى (م 1365) 1040 - وسيلة النجاة، چاپ نجف - 1359 وجز آن. * سيد محمد بن على حجت كوهكمرى (م 1373) 1041 - كتاب البيع، تفريرات درسى، گردآورده ابوطالب تجليل، چاپ قم - 1373. * محمد حسين آل كاشف الغطاء (م 1373) 1042 - تحرير المجلة، شرح مجلة الاحكام العدليه، چاپ نجف 1359 - 1362. * حاج آقا حسين بروجردى (م 1380) 1043 - نهاية التقرير، تقريرات درسى، گردآورده محمد موحدى لنگرانى، چاپ قم - 1376. 1044 - البدر الزاهر في صلاة الجمعة والمسافر، تقريرات درسى، گردآورى آية الله حسينعلى

[ 373 ]

منتظرى چاپ قم - 1378. 1045 - زبدة المثال، في خمس النبى والآل، تقريرات درسى، گردآورده عباس ابوترابى قزوينى چاپ قم - 1380. * سيد عبد الهادى بن اسماعيل حسينى شيرازى (م 1382) 1046 - القطره في زكاة الفطرة، تقريرات درسى، گردآورده على محمدى. چاپ نجف - 1380 1047 - الرضاع، تقريرات درسى، گردآوره محمد تقى تبريزى. چاپ نجف - 1372. * حسين الحلى 1048 - بحوث فقهية، تقريرات درسى، گردآورده عز الدين بحر العلوم، چاپ نجف - 1384. * سيد محسن حكيم (م 1390) 1049 - مستمسك العروة الوثقى، شرحى بر عروة الوثقى يزدى. چاپ نجف - 1391 چهارده مجلد) وسه چاپ ديگر. 1050 - دليل الناسك، چاپ نجف - 1377. 1051 - نهج الفقاهة (رك: ذيل شماره 877) 1052 - حاشيه رياض المسائل (رك: ذيل رياض، به شماره 780)

[ 374 ]

* محمد تقى آملى (م 1391) 1053 - مصباح الهدى، شرحى ناتمام بر عروة الوثقى، چاپ تهران - 1377. * سيد محمود بن على حسينى شاهرودى (م 1394) 1054 - كتاب الحج، تقريرات درسى، گردآورده محمد ابراهيم جناتى. چاپ نجف - 1382 به بعد. * حسن بن آقا بزرگ موسوى بجنوردى (م 1395) 1055 - القواعد الفقهية، چاپ نجف - 1389 به بعد. * محمد هادى بن جعفر حسينى ميلانى (م 1395) 1056 - كتاب الخمس، چاپ مشهد - 1400. * سيد احمد خوانسارى (م 1404) 1057 - جامع المدارك، شرحى بر مختصر النافع محقق حلى، چاپ تهران.

[ 375 ]

* آيت الله مرتضى بن عبد الكريم حائرى طاب ثراه (م 1406) 1058 - ابتغاء الفضيلة، چاپ قم - 1383 (ج 1) * آيت الله سيد ابوالقاسم خوئى 1059 - التنقيح في شرح العروة الوثقى تقريرات درسى، گردآورده ء على غروى تبريزى، چاپ نجف - 1378 به بعد. 1060 - دروس في فقه الشيعة، تقريرات درسى، تحرير مهدى خلخالى، چاپ نجف وتهران - 1378 به بعد. 1061 - رسالة في اللباس المشكوك، چاپ نجف - 1361. 1062 - الدرر الغوالى في فروع العلم الاجمالى، تقريرات درسى، گردآورده رضا لطفى. چاپ نجف - 1367. 1063 - مصباح الفقاهة (رك: ذيل شماره 877) 1064 - محاضرات الفقه الجعفرى (رك: ذيل همان شماره) * امام خمينى 1065 - تحرير الوسيلة، چاپ نجف، 1387، 1391.

[ 376 ]

1066 - كتاب البيع، چاپ نجف 97 / 1389 در پنج مجلد. 1067 - المكاسب المحرمة، چاپ تهران - 1381. 1068 - كتاب الطهارة، چاپ قم ونجف 90 / 1382. 1069 - كتاب الخلل في الصلاة، چاپ قم - 1399. 1070 - رسالة في قاعدة لا ضرر، چاپ قم - 1383 در مجموعه الرسائل ج 1). 1071 - رسالة في التقية. چاپ قم - 1384 (در همان مجموعه، ج 2).

[ 377 ]

چند نمونه از رسائل عمليه * عماد الدين حسن طبرى (زنده در 698) 1072 - معتقد الامامية نسخه ها: اصفهان - روضاتى (فهرست 1: 33) غرب 2 / 10836 (فهرست: 450) *.... 1073 - كتاب فقه، به فارسى، از قرن هاى 6 - 7. نسخه: مجلس 260 امام جمعه خوئى (فهرست 7: 430) * عبد الرحيم بن معروف (قرن نهم) 1074 - نيل المرام، به فارسى نسخه ها: دانشگاه 764 (فهرست 5: 2099 - 2100)

[ 378 ]

مطهرى 6175 (فهرست 5: 741) مرعشى 2891، 2712 (فهرست 7: 281، 8: 93) لوس آنجلس 349 (M فهرست: 92) فيضيه 846 (فهرست 2: 109) گلپايگانى 208 (فهرست 1: 184) وزيرى 1587 (فهرست 3: 995) * ضياء الدين على بن سديد الدين داود گرگانى (اوايل قرن دهم) 1075 - رساله در فقه = اصول وفروع دين = رساله در علم فريضت وسنت، به فارسى چند نسخه منتخب: وزيرى 2 / 1123 (فهرست 3: 865) دانشگاه 3 / 3190 (فهرست 11: 2147) فيضيه 2 / 1617 (فهرست 3: 109) سريزدى 5 / 4 (فهرست: 425) ملك 6 / 5396 1076 - واجبات نماز، به فارسى. چند نسخه منتخب: كراچى (فهرست 1: 26 - 27) غرب 11 / 10836 (فهرست: 451) ملك 1 / 492 (فهرست 5: 40) 1077 - رساله در مناسك حج، به فارسى. نسخه: دانشگاه 4 / 3190 (فهرست 11: 2149)

[ 379 ]

* محقق كركى (م 940) 1078 - رساله احكام، ترجمه فارسى مجموعه فتاوى وى. نسخه: وزيرى 3 / 3803 (فهرست 5: 1804) 1079 - رساله در صوم، به فارسى. نسخه: دانشگاه 5 / 3597 (فهرست 15: 4240) 1080 - اصول الدين وفروعه نسخه: دانشگاه 6 / 2888 (فهرست 10: 1733) * ابراهيم بن سليمان قطيفى (زنده در 945) 1081 - رسالة في الصوم نسخه ها: ملى 12 / 1919 عربى (فهرست 10: 585) آستان قدس 2437 (فهرست 2: 70) 1082 - صوميه، به فارسى، از پيش از 963. نسخه: آستان قدس 2491 (فهرست 2: 87)

[ 380 ]

1083 - مناسك الحج، چند رساله از قرن دهم يا پيشتر نسخه ها: مرعشى 4 و 6 / 3307 (فهرست 9: 88 و 89) ملك 22 / 2147 (فهرست 5: 437) سنا (مجلس 2) 14 / 1229 (فهرست 2: 174) دانشگاه 12 / 5396 (فهرست 15: 4239) آستان قدس 2657 (فهرست الفبايى: 1036) * حسين بن عبد الحق اردبيلى (م 950) 1084 - زبدة = ارشاد = فقه شاهى، به فارسى، چاپ لكهنو - 1311. نسخه ها: دانشگاه 771، 1 / 723، 3 / 899، 936، 5744 (فهرست 5: 1766 - 1771، 16: 80 - 81) پرينستون 2885 يهودا (نشريه 10: 25) وزيرى 795، 33 (فهرست 1: 44، 2: 670) ملك 2170 (فهرست 2: 581) مجلس 37، 126 امام جمعه خويى، 4639، 5834 (فهرست 2: 17، 7: 135، 10: 1727، 13: 29 - 30، 17: 246 - 250) نواب 206 فقه (فهرست: 449) بنگال 1477 (فهرست 2: 269) غرب 1400 (فهرست: 26)

[ 381 ]

مقدس اردبيلى (م 993) 1085 - رساله در صلاة وصوم، به فارسى. نسخه ها: آستان قدس 2759 (فهرست 5: 439) دانشگاه 9 / 878 (فهرست 5: 1885 - 1886) گوهرشاد 2 / 998 (فهرست: 121) 1086 - مناسك حج، به فارسى نسخه ها: آستان قدس 2373 (فهرست 2: 49) گوهرشاد 3 / 998 (فهرست: 107) دانشگاه 6 / 878 (فهرست 6: 1870 - 1871) حجتيه 2 / 597 (فهرست: 115) مرعشى 5 - 4 / 3008 (فهرست 8: 185) * عبد العلى بن محمود خادم جاپلقى، (اواخر قرن دهم) 1087 - فقه شاهى، به فارسى. نسخه: گوهرشاد 2 / 978 (فهرست: 157)

[ 382 ]

* صاحب معالم (م 1011) 1088 - مناسك الحج نسخه: مرعشى 1 / 1691 (فهرست 5: 85) * ملا عبد الله شوشترى (م 1021) 1089 - واجبات نماز، به فارسى نسخه ها: گوهرشاد 1623 (فهرست: 122) دانشگاه 8 / 2711، 3224 (فهرست 10: 1589، 11: 2185) آستان قدس 2436، 2441 (فهرست 2: 70 - 71) ملك 671 (فهرست 5: 141) 1090 - رسالة في افعال الحج نسخه ها: ملك 15 / 804 (فهرست 5: 184) دانشگاه 15 / 918 (فهرست 5: 1779) * بهاء الدين محمد عاملى (م 1030) 1091 - جامع عباسى، به فارسى، در عبادات كه مكررا به چاپ رسيده چند نسخه منتخب: مطهرى 2531 (فهرست 1: 15)

[ 383 ]

بادليان 1784 فارسى (فهرست 3: 1031 - 32) واتيكان 15 فارسى (فهرست فارسى: 41) ليدن 1283 شولت (فهرست 4: 178) ترجمه: به عربى، نا معلوم نسخه: مدينة العلم (فهرست: 56) تكمله: 1) از نظام الدين محمد بن حسين ساوجى (م 1038)، كه مكررا چاپ شده. 2) از زين العابدين حسينى (اواسط قرن يازدهم) در مزار وميراث نسخه ها: فيضيه 17 / 847 (فهرست 3: 30) آستانه قم 6054 (فهرست: 192) مجلس 45 (فهرست 1: 13) شروح وحواشى: 1) از علاء برهان تبريزى (زنده در 1054) نسخه: آصفيه 176 فقه شيعه (فهرست 4: 481) 2) از محمد بن على بن خاتون عاملى (م 1057) نسخه ها: ملك 1434، 5878 (فهرست 2: 499) تبريز - ملى 3076 (فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه 2: 75) * ميرداماد (م 1040) 1092 - شارع النجاة، به فارسى، در احكام عبادات، چاپ تهران - 1401 (در مجموعه اثنى عشر رساله للداماد). چند نسخه منتخب: فيضيه 2 / 1425 (فهرست 3: 90) مجلس 5 / 4553 (فهرست 12: 236 - 237) دانشگاه 7074 (فهرست 16: 445)

[ 384 ]

* سلطان العلماء (م 1064) 1093 - افعال حج، به فارسى. نسخه: مجلس 1 / 3749 (فهرست 10: 1734) * مجلسى اول (م 1070) 1094 - حديقة المتقين، فارسى، در احكام عبادات. چند نسخه منتخب: گلپايگانى 717 (فهرست 2: 64) مطهرى 1863 (فهرست 1: 405) حجتيه 400 (فهرست: 11) استادى (فهرست: 46) كامبريچ 9 / 16. C براون (فهرست: 21) 1095 - مناسك حج، به فارسى. نسخه: مرعشى 15 (فهرست 1: 27) * رفيع الدين محمد بن حيدر حسينى نائينى (م 1082) 1096 - رساله عمليه، به فارسى، در احكام عبادات نسخه: دانشگاه 2 / 1707 (فهرست 8: 254)

[ 385 ]

* محقق سبزوارى (م 1090) 1097 - خلافيه، به فارسى، در احكام عبادات. چند نسخه منتخب: مرعشى 66، 1 / 528 (فهرست 1: 76 - 77، 2: 133) فيضيه 330 (فهرست 3: 200) آستان قدس 2393 (فهرست 2: 56) مدرسه باقريه (ذريعه 16: 280) ملك 1 / 1620، 2669 (فهرست 4: 864، 5: 309) 1098 - رساله در معرفت احكام شرعيه، به فارسى. نسخه ها: آستان قدس 8 / 7055 (فهرست 5: 489) گلپايگانى 1190 (فهرست 2: 88) وزيرى 1191 (فهرست 3، 889) 1099 - مسائل متفرقه، به فارسى، در احكام عبادات نسخه: آستان قدس 3 / 7055 (فهرست 5: 489) 1100 - رساله عمليه، به فارسى. نسخه: آستان قدس 2425 (فهرست 2: 66) 1101 - مناسك حج، به فارسى. نسخه: ملى 2198 فارسى (فهرست 5: 283)

[ 386 ]

* فيض (م 1091) 1102 - منهاج النجاة، در اصول عقائد وعبادات. نسخه: ملى 1 / 1922 عربى (فهرست 10: 591) * ابوالقاسم بن محمد گلپايگانى (زنده در 1093) 1103 - سليمانيه، به فارسى. نسخه: دانشگاه 3334 (فهرست 11: 2318) 1104 - المسالك نسخه ها: آستان قدس 5721 (فهرست 5: 500) * ملا ميرزا شيروانى (م 1098) 1105 - رساله در شكيات، به فاسى. نسخه ها: آستان قدس 6651 (فهرست 5: 433) فيضيه 3 / 1665 (فهرست 3: 113) ادبيات اصفهان (نشريه 5: 304)

[ 387 ]

1106 - رساله در احكام اموات، به فارسى. نسخه: دانشگاه 13 / 7008 (فهرست 16: 426) * ملا محمد طاهر بن محمد حسين قمى (م 1098) 1107 - رساله در شكيات، به فارسى. نسخه: قم - مهدى روحانى (آشنائى با چند نسخه خطى: 448) 1108 - رساله در زكات، به فارسى. نسخه ها: دانشگاه 6 / 4108 (فهرست 13: 3088) فيضيه 4 / 1689 (فهرست 3: 118) * مجلسى دوم (م 1110) 1109 - آداب الصلاة، به فارسى. نسخه: مرعشى 1 / 187 (فهرست 1: 205) 1110 - اوقات نماز، به فارسى. نسخه ها: مرعشى 17 / 187، 3 / 3050 (فهرست 1: 211، 8: 269) مسجد اعظم 12 / 1239 (فهرست: 503)

[ 388 ]

1111 - مناهج المسائل = احكام شك وسهو در نماز، به فارسى. چند نسخه: مرعشى 2 / 187، 2 / 1602، 1 / 1683، 5 / 3034 (فهرست 1: 206، 5: 5 و 78، 8: 225) مسجد اعظم 3 / 2686، 2 / 3426، 2 / 3840 (فهرست: 580، 628، 642) فيضيه 4 / 1747 (فهرست 3: 128) دانشگاه 12 / 8879 (فهرست 17: 242) ملى 3 / 1854 فارسى (فهرست 4: 313) آستان قدس 6044، 6702 (فهرست الفبايى: 804) - شرح اين رساله از محمد اسماعيل بن محمد ابراهيم فدايى كزازى (م 1363). نسخه: مسجد اعظم 2 / 579 (فهرست: 461) 1112 - رساله در زكاة وخمس، به فارسى. چند نسخه: مرعشى 3 / 187 (فهرست 1: 206) گلپايگانى 4 / 1223 (فهرست 2: 236) 1113 - مناسك حج، به فارسى نسخه ها: مرعشى 31 / 187 (فهرست 1: 216) گلپايگانى 1305 (فهرست 2: 63) ملى 8 / 1854 فارسى (فهرست 4: 316) 1114 - رساله در واجبات حج وعمره، به فارسى. نسخه: مرعشى 32 / 187 (فهرست 1: 217)

[ 389 ]

1115 - صواعق اليهود = رساله در احكام جزيه نسخه ها: مرعشى 26 / 187 (فهرست 1: 214) دانشگاه 2 / 5878 (فهرست 16: 119) فيضيه 15 / 1290 (فهرست 3: 75) 1116 - رساله در حكم مال ناصبى، به فارسى. نسخه ها: مرعشى 15 / 187 (فهرست 1: 211) گلپايگانى 6 / 1223 (فهرست 2: 263) 1117 - رساله در نذر، به فارسى. نسخه: گوهرشاد 1169 (فهرست: 192) 1118 - رساله در كفارات، به فارسى. نسخه ها: مرعشى 4 / 187، 3 / 1683 (فهرست 1: 206، 5: 78) گلپايگانى 5 / 1223 (فهرست 2: 236) مسجد اعظم 3 / 649 (فهرست: 467) 1119 - رساله در حدود وديات، به فارسى، چاپ تهران - 1262. نسخه ها: مرعشى 2831، 496، 3 / 2513، 652، 3631 (فهرست 2: 105 و 249، 7: 99، 8: 36، 10: 31) فيضيه 2 / 210 (فهرست 3: 8) گلپايگانى، 3 نسخه (فهرست 2: 63)

[ 390 ]

ملى 9 / 1854 فارسى (فهرست 4: 317) ملك 3 / 2202 (فهرست 5: 445) مسجد اعظم 2 / 503 (فهرست: 451) 1120 - رضاعيه، به فارسى، چاپ تهران - 1313 (در مجموعه كلمات المحققين) نسخه ها: لوس آنجلس 2 / 587 م (فهرست: 682) مسجد اعظم 2 / 649 (فهرست: 467) 1121 - رساله در صيغ عقود، به فارسى. نسخه ها: ملك 26 / 5712، 3 / 5762 1122 - نكاحيه، به فارسى. چند نسخه: ملى 2 / 1261 عربى (فهرست 9: 249) ملك 4 / 2531، 3 / 5681 دانشگاه 7 / 4064 (فهرست 13: 3047 - 3048) مرعشى 7 / 187، 3 / 602، 2 / 1683 (فهرست 1: 207، 2: 196، 5: 78) وزيرى 3 / 1318 (فهرست 3: 927) فيضيه 1 / 913 (فهرست 3: 37) گلپايگانى 1 / 1046، 2 / 1416 (فهرست 2: 224، 258) آستان قدس 5714 (فهرست الفبايى: 907) مسجد اعظم 1 / 1501، 4 / 1729 (فهرست: 519 و 524)

[ 391 ]

* محمد طاهر بن رضى الدين محمد حسينى (اوائل قرن دوازدهم) 1123 - تقويم الصلاة، به فارسى. چاپ تهران - 1364. نسخه ها: مجلس 2049، 4731 (فهرست 6: 47، 13: 111) ملى 2 / 2933 فارسى (فهرست 6: 677) * حسن بن عبد الرزاق لاهيجى (م 1121) 1124 - هدية المسافر، به فارسى. نسخه ها: مسجد اعظم 2 / 2754 (فهرست: 586) ملك 4 / 2252، 1 / 5166 (فهرست 5: 448) 1125 - رساله زكاتيه، به فارسى. نسخه ها: ملك 2 / 1739، 3 / 2252 (فهرست 5: 353 و 448) * محمد قاسم بن محمد رضا هزار جريبى (زنده در 1113) 1126 - مناسك حج، به فارسى. نسخه: مرعشى 3053 (فهرست 8: 272)

[ 392 ]

* محمد نصير بن كمال الدين قمى مدرس (زنده در 1113) 1127 - آداب حج، به فارسى. نسخه: قم - طبسى حائرى 164 (نور علم 14: 105 - 106) * جمال الدين خوانسارى (م 1125) 1128 - رساله در احكام نماز، به فارسى. نسخه: مرعشى 1 / 3697 (فهرست 10: 98) * عبد الله بن صالح سماهيجى (م 1135) 1129 - نخبة الواجبات = ما يجب على المكلف ولا يسعه جهله نسخه ها: مرعشى (ذريعه 24: 100) حسينيه شوشتريها 2 / 633 (فهرست: 870 / ذريعه 19: 35) * محمد اشرف بن عبد الحسيب حسينى (م 1145) 1130 - رساله در تدبير عبد، به فارسى. نسخه: دانشگاه 4 / 5894 (فهرست 16: 136)

[ 393 ]

* ابوالقاسم جعفر بن حسين موسوى خوانسارى (م 1158) 1131 - رساله در احكام مسافر، به فارسى. نسخه: دانشگاه 4 / 2603 (فهرست 9: 1458) 1132 - زكاتيه، به فارسى. نسخه: فيضيه 1807 (فهرست 2: 67) * وحيد بهبهانى (م 1205) 1133 - آداب التجارة، در احكام معاملات، با دو تحرير، عربى وفارسى، چاپ تهران - 1290 و جزآن (نسخه عربى)، تبريز - 1321 وغيره (نسخه فارسى). 1134 - التحفة الحسينية، احكام نماز وروزه. نسخه ها: دانشگاه 1615 (فهرست 8: 205) مطهرى 2 / 6464 (فهرست 3: 359) فيضيه 1485 (فهرست 1: 40) ترجمه، به فارسى. نسخه: حجتيه 1 / 597 (فهرست: 115)

[ 394 ]

* ملا محمد مهدى نراقى (م 1209) 1135 - انيس التجار، فارسى، در احكام معاملات، چاپ تهران - 1317 و 1329 و 1349. نسخه ها: مطهرى 2546 (فهرست 1: 368 - 369) حقوق 185 ج (فهرست: 20) آستان قدس 6184 (فهرست الفبايى: 609) وزيرى 1017 (فهرست 8: 823) 1136 - التحفة الرضويه، به فارسى. نسخه: وزيرى 1937 (فهرست 3: 1100) * بحر العلوم (م 1212) 1137 - العجالة الموجزة في فروض الناسك نسخه: فيضيه 218 (فهرست 1: 182) * عبد الصمد همدانى (م 1216) 1138 - التحفة الشهيديه، فارسى. نسخه: ملى 6 / 3029 فارسى (فهرست 6: 810)

[ 395 ]

* حسين بن محمد آل عصفور بحرانى (م 1216): 1139 - الفتاوى الحسينية نسخه: مرعشى 2350 (فهرست 6: 325) * كاشف الغطاء (م 1228): 1140 - بغية الطالب در اصول دين ونماز. چند نسخه منتخب: مجلس 4588 (فهرست 12: 286 - 287) مرعشى 1 / 602، 1539 (فهرست 2: 195، 4: 339) تربيت 252 (فهرست: 28) لوس آنجلس 3 / 93 (M فهرست: 661) هاروارد (نشريه 9: 348) تكمله: از حسن آل كاشف الغطاء، در صوم واعتكاف. نسخه: مرعشى 5 / 602 (فهرست 2: 196) ترجمه: تحفة الراغب، از صاحب مقابس. نسخه ها: ملك 2590 (فهرست 2: 58) آستان قدس 2284 (فهرست الفبايى: 634) مسجد اعظم 1189 (فهرست: 74)

[ 396 ]

* صاحب رياض (م 1231) 1141 - زهر الرياض، فارسى گردآورده ابوعلى محمد بن اسماعيل حائرى مازندرانى (م 1216)، برمبناى رياض المسائل. چند نسخه منتخب: دانشگاه 5703، 7163 (فهرست 16: 71، 471) وزيرى 1376، 1454 (فهرست 3: 942، 954) نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 12: 71) كرمانشاه - نجومى (فهرست: 274) مسجد اعظم 1208 (فهرست: 223) 1142 - مختصر رساله عمليه، فارسى، در احكام عبادات، گردآورده ابراهيم بن حسين حسينى. نسخه: مرعشى 1956 (فهرست 5: 329) 1143 - مناسك حج ترجمه فارسى، از محمد على بن محمد شريف دهدشتى بهبهانى نسخه: ملى 2470 فارسى (فهرست 5: 645) 1144 - سؤال وجواب، فارسى نسخه: ملى 3 / 2911 فارسى (فهرست 6: 630)

[ 397 ]

* ميرزاى قمى (م 1232) 1145 - معين الخواص، در احكام عبادات. چند نسخه منتخب: مرعشى 18، 720 (فهرست 1: 30، 2: 315) گلپايگانى 1 / 1391 (فهرست 2: 254) مطهرى (فهرست 1: 426، 524) حسينيه شوشتريها (ذريعه 21: 284) دانشگاه 3608 (فهرست 12: 2613) گوهرشاد 1747 (فهرست: 403) 1146 - مرشد العوام، فارسى، در احكام عبادات. چند نسخه منتخب: آستان قدس 2612 - 2613، 7614، 7938 (فهرست الفبايى: 1002) گلپايگانى 694، 726 (فهرست 2: 165، 206) فيضيه (فهرست 2: 98) حقوق 211 ج (فهرست: 191) مجلس 189، 2902، 4086، 5991 (فهرست 1: 57، 10: 292، 12: 8405، 17: 364 - 365) ملى 2152 فارسى، 2196 فارسى (فهرست 5: 206، 281 - 282) 1147 - مناسك حج، به فارسى. نسخه ها: دانشگاه 1 / 853 (فهرست 5: 1871) سنا (مجلس 2) 7 / 417 (فهرست 1: 250) حجتيه 596 (فهرست: 29)

[ 398 ]

* محمد حسين بن عبد الباقي حسينى خاتون آبادى (م 1233) 1148 - مصابيح القلوب نسخه ها: مرعشى 420 (فهرست 2: 24) گلپايگانى 1066، 1557 (فهرست 2: 170) استادى (فهرست: 55) * ابوطالب بن ابى الحسن حسينى قمى (ميانه قرن سيزدهم) 1149 - ارشاد الصالحين، به فارسى، در احكام نماز نسخه: ملى 1942 فارسى (فهرست 4: 407) * سيد محمد مجاهد (م 1242) 1150 - اصلاح العمل چند نسخه منتخب: مرعشى 4 / 635، 1082 (فهرست 2: 236، 3: 261 - 262) ترجمه: به فارسى از حسن بن محمد على حائرى يزدى نسخه ها: فيضيه 906 و 5 نسخه ديگر (فهرست 2: 28 - 29) حجتيه 403 (فهرست: 7) الهيات 821 د (فهرست 2: 4)

[ 399 ]

دانشگاه 7230 (فهرست 16: 494) مسجد اعظم 1085 (فهرست: 497) تلخيص: 1) مصابيح الطريق، فارسى، از حسن بن محمد على يزدى. نسخه ها: ملك 2095 (فهرست 4: 754) دانشگاه 7160 (فهرست 16: 469) فيضيه، 3 نسخه (فهرست 2: 100) مسجد اعظم 611، 3402، 1660 (فهرست: 366 - 367) 2) تحفة المقلدين، فارسى، از حسين بن محمد واعظ تسترى (زنده در 1240) نسخه: حجتيه 6 / 703 (فهرست: 122) 3) - از كريم بن حسن ايروانى. نسخه: مرعشى 2591 (فهرست 7: 179) سؤال وجواب، به فارسى. نسخه ها: مرعشى 2 / 715 (فهرست 2: 310) مسجد اعظم 1 / 2389 (فهرست: 555) * سيد عبد الله بن محمد رضا حسينى كاظمى شبر (م 1242) 1151 - رسالة في الطهارة والصلاة آستان قدس 2747 (فهرست 5: 442) 1152 - زبدة الدليل = الوجيزه نسخه ها: مرعشى 3397 (فهرست 9: 182 - 183)

[ 400 ]

رشت 2 ر (فهرست: 1132) * احمد بن محمد مهدى نراقى (م 1245) 1153 - وسيلة النجاة، فارسى، در احكام عبادات نسخه ها: مطهرى 1924 (فهرست 1: 554) مرعشى 2918 (فهرست 8: 111) فيضيه 767 (فهرست 2: 110) دانشگاه 9214 (فهرست 17: 321) * صاحب فصول - محمد حسين بن محمد رحيم اصفهانى (م 1254) 1154 - رساله عمليه، فارسى. نسخه: گوهرشاد 1717 (فهرست: 122) * خضر بن شلال عفكاوى نجفى (م 1255) 1155 - جنة الخلد، در عبادات. نسخه ها: دانشگاه 7147 (فهرست 16: 465) ملى 18 عربى (فهرست 7: 20) آستان قدس 2351 (فهرست الفبايى: 684) حكيم 1650 م (فهرست 1: 163)

[ 401 ]

* حجة الاسلام شفتى (م 1260): 1156 - تحفة الابرار، فارسى، در نماز. چند نسخه منتخب: وزيرى 129 (فهرست 1: 168) فيضيه 769 ودو نسخه ديگر (فهرست 2: 20) استادى (فهرست: 44) تلخيص: 1) - از محمد تقى هروى (وى بعدا شرحى بر اين تلخيص نوشت به عنوان كشف الاستار، نسخه: مشهد - ادبيات 119 فياض (فهرست: 135). 2) الوجيزه، فارسى، از محمد جعفر آباده اى، چاپ ايران - بى تاريخ. چند نسخه منتخب: مرعشى 3 / 528 (فهرست 2: 134) حجتيه 273 (فهرست: 30) مطهرى 2371 (فهرست 1: 508) مسجد اعظم 665 (فهرست: 418) 3) هداية الاخيار، فارسى، از همان نگارنده نسخه: مرعشى 4 / 528 (فهرست 2: 134) 1157 - جواهر المسائل، فارسى، در نماز، گردآورده محمد مهدى بن محمد باقر محلاتى برمبناى مطالع الانوار وتحفة الابرار او. نسخه ها: مرعشى 2541 (فهرست 7: 124 - 125) ملى فارس 107 (فهرست 1: 92)

[ 402 ]

1158 - مناسك حج، فارسى. نسخه ها: گوهرشاد 1765 (فهرست: 107) ملك 5727، 2 / 6124 (فهرست 4: 781) ملى 2 / 3029 (فهرست 6: 807) فيضيه 1918 (فهرست 2: 104) آستان قدس 8004 (فهرست الفبايى: 1036) * محمد ابراهيم بن محمد حسن كلباسى اصفهانى (م 1262) 1159 - ارشاد المسترشدين، فارسى. چند نسخه منتخب: مرعشى 2 / 528 (فهرست 2: 133) گلپايگانى 926، 1053 (فهرست 2: 9) فيضيه 2 نسخه (فهرست 2: 12) وزيرى 241 (فهرست 1: 240) * محمد تقى بن على محمد نورى (م 1263) 1160 - رساله صوميه، به فارسى. نسخه ها: نجف - مدرسه بروجردى (ذريعه 11: 205) دانشگاه 1 / 7181 (فهرست 16: 477)

[ 403 ]

1161 - رساله در صيد وذباحه، به فارسى. نسخه: حجتيه 612 (فهرست: 25) 1162 - رساله در رضاع، به فارسى. نسخه ها: نجف - مدرسه ء بروجردى (ذريعه 11: 190) مسجد اعظم 3 / 2919 (فهرست: 599) 1163 - رساله در ارث الزوجة نسخه: حجتيه 612 (فهرست: 25) * صاحب جواهر (م 1266) 1164 - نجات العباد، چاپ تهران - 1291 وجزآن. چند نسخه منتخب: دانشگاه 1830 (فهرست 8: 428) ملك 2929 (فهرست 1: 765) مرعشى 2397 (فهرست 6: 378) ترجمه: 1) فارسى، از على بن ابراهيم حسينى ساوجى نسخه: گلپايگانى 570 (فهرست 2: 86) 2) فارسى، از ابوطالب بن عبد المطلب حسينى همدانى (م 1266)، چاپ تهران - 1293 3) از حسن بن على حسينى اصفهانى

[ 404 ]

نسخه: مسجد اعظم 1964 (فهرست: 532) 1165 - هداية الناسكين، در واجبات حج نسخه: ملك 2 / 2678 1166 - رسالة في المواريث نسخه ها: ملك 1 / 2678، 4 / 2710 مسجد اعظم 2 / 2299 (فهرست: 549) 1167 - سؤال وجواب نسخه: فيضيه 2 / 1082 (فهرست 3: 53) * شيخ انصارى، (م 1281) 1168 - صراط النجاة، فارسى، گردآورده محمد على يزدى، چاپ تهران - 1319 وجزآن. چند نسخه منتخب: حجتيه 619 (فهرست: 19) گلپايگانى 1588 (فهرست 2: 86) مسجد اعظم 1 / 2420 (فهرست: 557) ترجمه: به عربى. نسخه: امير المؤمنين (ذريعه 15: 38 - 39)

[ 405 ]

1169 - رساله عمليه، فارسى، گردآورده على بن محمد تسترى نسخه: گوهرشاد 1099 (فهرست: 123) * محمد بن مهدى مازندرانى - حاجى اشرفى (م 1315) 1170 - شعائر الاسلام = سؤال وجواب، به فارسى، چاپ تهران - 1312. * محمد حسن بن جعفر آشتيانى (م 1319) 1171 - سؤال وجواب، به فارسى، گردآورده محمد على يوزباشى. نسخه: گوهرشاد 990 (فهرست: 130) * سيد محمد كاظم يزدى (م 1337) 1172 - العروة الوثقى (رك: ذيبل شماره 979) اين كتاب شايع ترين مجموعه فتوى به زبان عربى درميان فقهاى متأخرتا زمان حاضر است كه برآن بيشتر آنان حواشى نگاشته وموارد اختلاف نظر خود رابا آراء ياد شده درآن كتاب ثبت نموده اند. - ترجمه فارسى: الغاية القصوى، از عباس بن محمد رضا قمى (م 1359). چاپ بغداد و تهران - 6 / 1330. 1173 - السوال والجواب، گردآورده على اكبر خوانسارى، چاپ نجف - 1340.

[ 406 ]

* سيد ابوالحسن اصفهانى (م 1365) 1174 - وسيلة النجاة (رك: ذيل شماره 1040) * حاج آقا حسين بن على طباطبايى بروجردى (م 1380) 1175 - توضيح المسائل، به فارسى، كه اكنون شايعترين مجموعه فتوى دراين زبان است، و برآن بيشتر فقهاى اخير ومعاصر شيعه حواشى نگاشته اند، چاپهاى بسيارى از اين كتاب تاكنون انجام شده كه هريك با اختلافات مختصر منعكس كننده اختلاف انظار فقهاى شيعى در چهل سال اخير است. * سيد محسن حكيم (م 1390) 1176 - منهاج الصالحين، چاپ نجف - 1372 وجزآن * امام خمينى 1177 - تحرير الوسيلة چاپ نجف، 1387، 1391

[ 407 ]

مآخذ كتاب ومشخصات كتابخانه ها وفهارس " اين فهرست تنها شامل كتابهايى است كه در بخش دوم كتاب معرفى شده اند "

[ 408 ]

آستان قدس = كتابخانه آستان قدس رضوى - مشهد فهرست: فهرست كتب كتابخانه مباركه آستان قدس رضوى، مشهد 1305 ش به بعد فهرست الفبايى: فهرست الفبايى نسخ خطى كتابخانه آستانه مشهد، از تقى بينش، تهران - 1351 ش (در مجموعه فهرست نسخ خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران، ج 2، ص 563 - 1080) آستانه ء قم = كتابخانه آستانه مقدسه قم فهرست: فهرست نسخ خطى كتابخانه آستانه ء مقدسه قم، از محمد تقى دانش پژوه قم، 1355 ش. اشنايى با چند نسخه خطى، از حسين مدرسى طباطبائى ورضا استادى، قم - 1396 ق آصفيه = كتابخانه آصفيه، حيدر آباد دكن فهرست: فهرست كتب عربى واردو مخزونه آصفيه، از تصدق حسين الموسوى النيسابورى الكنتورى، حيدر آباد 1345 - 1357 ق. إبطال العمل بأخبار الآحاد، از شريف مرتضى (م 436)، ميكروفيلم شماره 1162 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران الاتجاهات الفقهية عند أصحاب الحديث، از عبد المجيد، مجموعه عبد المجيد، قاهره - 1979 م أجوبة المسائل المهنائية، از علامه حلى وفخر المحققين، نسخه خطى شماره 1474 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، (برگ 79 پ - 103 پ) الاحتجاج، از أبومنصور طبرسى (اوائل قرن ششم)، به تصحيح محمد باقر خرسان، نجف - 1966 الاحكام في اصول الاحكام، از ابن حزم (م 456)، به تصحيح احمد محمد شاكر، قاهره - 8 / 1345 ق إحياء علوم الدين، از غزالى (م 505)، قاهره - 1312 ق احياء الميت، از جلال الدين سيوطى (م 911)، نجف - بى تاريخ الاختصاص، از شيخ مفيد (م 413)، نجف - 1971 م اختلاف اصول المذاهب، از قاضى نعمان مغربى اسماعيلى (م 363)، بيروت - 1973 م

[ 409 ]

اخلاق ناصرى، از خواجه نصير الدين طوسى (م 672)، به تصحيح مجتبى مينوى وعليرضا حيدرى، تهران - 1365 ش. ادبيات = كتابخانه دانشكده ادبيات وعلوم انسانى دانشگاه تهران فهرستها: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشكده ادبيات، از محمد تقى دانش پژوه، تهران، 1960. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشكده ادبيات، مجموعه امام جمعه كرمان، از محمد تقى دانش پژوه، تهران، 1965. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشكده ادبيات، مجموعه وقفى على اصغر حكمت، تهران، 1341 ش. ادبيات مشهد = كتابخانه داشنكده ادبيات وعلوم انسانى دانشگاه مشهد. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشكده ادبيات... از م. فاضل، مشهد 1976. استادى = مجموعه شخصى رضا استادى - قم (اكنون در كتابخانه مرعشى - قم) فهرست: صد وشصت نسخه خطى از يك كتابخانه شخصى، از رضا استادى، قم، 1354 ش. الاستبصار، از شيخ طوسى (م 460)، به تصحيح حسن موسوى خراسان، نجف - 6 / 1375 ق اصغر مهدوى = مجموعه شخصى اصغر مهدوى - تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه خصوصى دكتر اصغر مهدوى، از محمد تقى دانش پژوه، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 2 (تهران، 1962)، صص 59 - 181. اصفهان - روضاتى = مجموعه شخصى سيد محمد على روضاتى - اصفهان فهرست: فهرست كتب خطى كتابخانه هاى اصفهان، از محمد على روضاتى، اصفهان، 1377 ق. الاصول الاصليه، از فيض كاشانى (م 1091)، به تصحيح محدث ارموى، تهران - 1390 ق اصول الفقه، از محمد رضا مظفر، نجف - 1967 م الاعتقادات، از صدوق (م 381)، تهران - 1379 ق (همراه شرح باب حادى عشر فاضل مقداد) الافصاح في الامامة، از شيخ مفيد (م 413)، نجف - 1950 م الاقبال، از سيد رضى الدين بن طاوس (م 664)، تهران - 1320 ق الاقتصاد في شرح الارشاد از عبد النبى جزائرى (م 1021)، نسخه خطى شماره 2 / 5886 كتابخانه مجلس - تهران الهيات = كتابخانه دانشكده الهيات ومعارف اسلامى دانشگاه تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشكده الهيات ومعارف اسلامى، از محمد تقى دانش پژوه، ومحمد باقر حجتى، تهران، 1345 - 1348 ش. الهيات مشهد = كتابخانه دانشكده الهيات ومعارف اسلامى - مشهد فهرستها: فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشكده الهيات... از م. فاضل، مشهد، 1976. (ميكروفيلمها) فهرست ميكروفيلمهاى كتابخانه دانشكده اليهات...، از م. فاضل در نشريه دانشكده الهيات و معارف اسلامى مشهد، 12 (1974)، صص 193 - 234، 15 (1975)، صص 157 - 201.

[ 410 ]

امام جمعه زنجان = مجموعه شخصى سيد عز الدين حسينى - زنجان فرست: مخطوطات مكتبة امام الجمعه از احمد الحسينى در دليل المخطوطات (قم، 1397 ق)، صص 88 - 170 امبروزيانا = كتابخانه امبروزيانا - ميلان ايتاليا Catalogue of the Arabic Manuscripts in the Biblioteca Ambrosiana از Renato Traini , Lofgren، ويچنتسه، 1975 - 1981. امل الآمل، از حر عاملى (م 1104)، به تصحيح سيد احمد حسينى بغداد - 1965 م امير المؤمنين = مكتبة الامام امير المؤمنين العامه - نجف فهرست: (چند نسخه خطى از) مكتبة الامام امير المؤمنين العامه در نجف، از محمد تقى دانش پژوه در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 5 (تهران، 1968) صص 409 - 419 لانتصار، از شريف مرتضى (م 436)، نجف - 1971 م انجمن ترقى اردو - كراچى فهرست: مخطوطات انجمن ترقى اردو، از سيد فراز على رضوى كراچى - 1967 م الانوار النعمانية، از سيد نعمت الله جزايرى (م 1112)، به تصحيح قاضى طباطبايى، تبريز - 1382 ق. اوائل المقالات، از شيخ مفيد (م 413)، تبريز - 1264 ق ايضاح الاشتباه، از علامه حلى (م 726)، تهران - 1319 ق بادليان = كتابخانه بادليان - آكسفورد از , J. uri اكسفورد، 1787.) I (Bibliothcae Bodleian codicum Manuscriptorum... catalogus) II (catalogi codicum manuscriptorum orientalium bibliothecase Bodleianae , pars secund Arabicus complectens از Alexander Nicoll، آكسفورد، 1835.) III (Catulogue of the persian , Turkish , Hindustani and pushtu Manuscripts in the Bodleian از Hermann Ethe، بخش اول (نسخه هاى فارسى). آكسفورد، 1889 library بانكيپور = كتابخانه عمومى شرقى - بنگال فهرست: نسخ خطى عربى: مفتاح الكنوز الخفيه، از مولوى عبد الحميد، پتنا - 22 / 1918 م نسخ خطى فارسى: مرآت العلوم، از مولوى عبد الخلاق صاحب، پتنا - 1925 م بحار الانوار، از علامه مجلسى دوم (م 1110)، تهران 1376 ق برلين = كتابخانه دولتى Verzeichniss der Arabischen handschripten der konliglichen Bibliothek zu Berlin از W. Ahlwardt، برلين، 1887 - 1899 بصائر الدرجات، از محمد بن حسن صفار (م 290)، تبريز - 1381 ق بصره - عباسيه = المكتبة العباسية فهرست: مخطوطات المكتبة العباسية في البصرة، از على الخاقانى، در مجلة المجمع العلمى العراق 8 - 10

[ 411 ]

(3 - 1961 م) بغداد - معهد الدراسات الاسلامية (العليا) فهرست: المخطوطات العربيه في معهد الدراسات الاسلاميه العليا، از ص. ا. العلى، بغداد، 1968 بغية الطالبين، از سيد عبد الله شبر (م 1242)، نسخه خطى شماره 4972 كتابخانه مجلس - تهران بنگال = كتابخانه انجمن سلطنتى آسيايى فهرست: Catalogue of the Arabic Manuscripts int the Collections of the royal Asiatic Society of Bengal، از W. Ivanow وديگران، كلكته، 1939 - 1951. بوهار = مجموعه بوهار، كتابخانه سلطنتى - كلكته Catalogue of the Arabic Manuscripts in the Buhar Library از شمس العلما. م. هدايت حسين خان بهادر، كلكته، 1923. پاريس = كتابخانه ملى فهرست: از M. Ie Baron de Slane پاريس 1883 - 1895 -) I (Catalogues des manuscrits Arabes -) II (Catalogue des manuscrits Arabes des novelles acquisition از E. Blochet، پاريس، 1924 تاريخ مشاهير اماميه، از رضى الدين قزوينى (م 1096)، به اهتمام محمد تقى دانش پژوه، تهران 1345 ش (در مجله دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، سال 13: 151 - 155) تأسيس الشيعة لفنون الاسلام، از سيد حسن صدر (م 1354)، بغداد - 1951. تبصرة العوام، از جمال الدين محمد بن حسين رازى (قرن ششم) تهران - بى تاريخ تبصرة المتعلمين، از علامه حلى (7262)، به تصحيح سيد احمد حسينى وهادى يوسفى، قم - بى تاريخ تحرير الاحكام الشرعية، از علامه حلى (م 726)، تهران - 1314 ق. تحقيق في القياس از وحيد بهبهانى (م 1205)، نسخه خطى شماره 3 / 458 كتابخانه مرعشى - قم التذكرة باصول الفقه، از شيخ مفيد (م 413)، تبريز - 1322 ق (در كنز الفوائد كراجكى، ص 186 - 194) تربيت = كتابخانه تربيت - تبريز فهرست: فهرست كتابخانه دولتى تربيت، از م. نخجونى، تبريز، 1329 ش. ترجمة الامام على بن ابيطالب من تاريخ دمشق، از ابن عساكر (م 573)، به تصحيح محمد باقر محمودى بيروت - 1975 م ترجمه فارسى شرايع الاسلام، از ابوالقاسم احمد بن حسن يزدى، به تصحيح محمد تقى دانش پژوه، تهران - 53 / 1346 ش.

[ 412 ]

تسع مسائل، از حسين بن عبد الصمد عاملى (م 984)، نسخه خطى شماره 53 / 1805 كتابخانه مجلس - تهران تصحيح الاعتقاد، از شيخ مفيد (م 413)، تبريز - 1364 ق (همراه اوائل المقالات او) تعليقات منهج المقال از وحيد بهبهانى (م 1205)، تهران - 1307 ق (همراه اصل منهج المقال استرآبادى) تفسير النعمانى، از محمد بن ابراهيم كاتب نعمانى (ميانه قرن چهارم)، تهران - 1387 ق (در ضمن بحار الانوار 93: 1 - 97) تقريب المعارف، از ابوالصلاح حلبى (م 447)، نسخه خطى شماره 2263 كتابخانه مرعشى - قم تنزيه القميين من المطاعن، از ابوالحسن شريف فتونى (م 1138)، قم - 1328 ش التنقيح الرائع، از فاضل مقداد (م 826)، نسخه خطى شماره 1725 كتابخانه مرعشى - قم تنقيح المقال، از عبد الله مامقانى (م 1351)، نجف - 2 / 1350 ق التوحيد، از صدوق (م 381)، به تصحيح هاشم حسينى تهرانى، تهران - 1387 ق تهذيب الاحكام، از شيخ طوسى (م 460)، به تصحيح حسن موسوى خرسان، نجف - 62 / 1958 م تهذيب الوصول، از علامه حلى (م 726)، تهران - 1308 ق تهران - مفتاح = مجموعه شخصى حسين مفتاح - تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دكتر حسين مفتاح، از محمد تقى دانش پژوه، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى 7 (تهران، 1353 ش)، صص 95 - 511 جامع احاديث الشيعة، قم - 1399 ق (ج 1) جامع الاصول، از مجد الدين ابن الاثير (م 606)، قاهره - 1368 ق جامع البزنطى، از احمد بن محمد بن ابى نصر بزنطى (م 221) بخشى از آن كه در پايان سرائر ابن ادريس (ص 477 - 478 چاپ تهران) درج شده است. جامع الرواة، از حاجى محمد اردبيلى (م 1101)، تهران - 1331 ش جامع المقال، از فخر الدين طريحى (م 1085)، تهران - 1374 ق جوابات المسائل التبانيات، از شريف مرتضى (م 436)، ميكروفيلم شماره 1255 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران جوابات المسائل الطرابلسيات، از شريف مرتضى (م 436)، ميكروفيلم شماره 1162 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران جوابات المسائل الموصلية الثانية، از شريف مرتضى (م 436)، ميكروفيلم شماره 1162 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (برگ 31 - 35) جوابات المسائل الموصيلة الثانية، از شريف مرتضى (م 436)، ميكروفيلم شماره 1162 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (برگ 36 - 56) جواب اهل الحائر في ما سألوا عنه من سهو النبى، از شيخ مفيد (م 413)، قم - 1398 (در الدر المنثور شيخ على سبط الشهيد، ج 1، ص 111 - 120)

[ 413 ]

جواب مسائل الشيخ حسين الظهيرى العاملى، از محمد امين استرآبادى (م 1036)، نسخه خطى شماره 4 / 1067 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران جواهر الكلام، از شيخ محمد حسن نجفى (م 1266) نجف وتهران - 1377 ق به بعد الجواهر النقى في الرد على البيهقى، از علاء الدين على ماردينى (م 750)، حيدر آباد - 6 / 1354 ق (همراه سنن بيهقى) چستربيتى = كتابخانه چستربيتى، دوبلين - ايرلند حاشية الدر المختار، از احمد بن محمد طحطاوى (م 1231)، قاهره - 1254 ق حاشية فتح القريب، از ابراهيم باباجورى شافعى (م 1277)، قاهره - 1285 ق حجتيه = كتابخانه مدرسه حجتيه قم فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه حجتيه، از رضا استادى قم، 1354 ش. الحدائق الناهزه، از شيخ يوسف كرانى (م 1186)، نجف - 1377 ق به بعد حديث الثقلين، از قوام الدين وشنوى، قاهره - 1374 ق حسينيه شوشتريها = كتابخانه حسينيه شوشتريها - نجف فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه حسينيه شوشتريها از 1. اسماعيليان ورضا استادى، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 11 - 12 (تهران، 1362 ش) صص 787 - 879 حضرت عبد العظيم = كتابخانه آستانه حضرت عبد العظيم - رى فهرست: " فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آستانه امام زاده عبد العظيم حسنى در شهر رى "، از محمد تقى دانش پژوه، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، جلد سوم، صفحات 61 - 83 و 427 - 480 الحق المبين، از فيض كاشانى (م 1091)، به تصحيح محدث ارموى، تهران - 1390 ق (همراه الاصول الاصيله مؤلف) الحق المبين، از شيخ جعفر كاشف الغطاء (م 1328)، تهران - 1316 ق حقوق = كتابخانه دانشكده حقوق وعلوم سياسى دانشگاه تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشكده حقوق...، از محمد تقى دانش پژوه، تهران، 1961 م حكيم = كتابخانه عمومى آيت الله حكيم - نجف 1. فهرست مخطوطات مكتبه الامام الحكيم العامه، از م. م. نجف، نجف، 1969 2. فهرست مخطوطات الشيخ محمد الرشتى المهداة إلى مكتبة الامام الحكيم العامه، از احمد حسينى، نجف، 1971 3. من نوادر مخطوطات مكتبة آية الله الحكيم العامه، نجف 1962 م

[ 414 ]

حلية العلماء، از سيف الدين قفال مروزى شافعى (م 507)، بيروت - 1980 م حيدريه = كتابخانه آستانه مقدسه امير المؤمنين - نجف فهرست: فهرست مخطوطات خزانه الروضه الحيدريه از سيد احمد حسينى، نجف - 1971 م خاندان نوبختى، از عباس اقبال، تهران - 1345 ش خزائن كتب كربلاء الحاضرة، از سلمان هادى طعمه، نجف - 1977 م خلاصة الاقوال، از علامه حلى (م 726)، نجف - 1961 م خيرات خان = كتابخانه مدرسه خيرات خان، مشهد فهرست: فهرست نسخه هاى خطى مدرسه خيرات خان ازم، فاضل در مجلد سوم - مجموعه فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران (تهران 1353 ش) صص 1 - 772. فهرست: فهرست المخطوطات، از فؤاد سيد، قاهره - 2 / 1961 م فهرست عمومى: فهرس الكتب العربيه، قاهره - 59 / 1924 م داكا = كتابخانه دانشگاه داكا - هند The Persian , Urdu and Arabic Manvscripts in the Dacca Universitv Library از A. B. M. Habibullah داكا، 1966 - 1968. دانشگاه = كتابخانه مركزى دانشگاه تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، از محمد تقى دانش پژوه وعلى نقى منزوى، تهران، 1330 - 1357 ش. ميكروفيلمها: فهرست ميكروفيلمهاى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، از محمد تقى دانش پژوه، تهران، 1348 ش. دانشگاه اصفهان = كتابخانه مركزى دانشگاه اصفهان فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشگاه اصفهان از ايرج افشار ومحمد تقى دانش پژوه، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 11 - 12 (تهران، 1362 ش)، صص 880 - 950 دانشنامه شاهى، از محمد امين استرآبادى (م 1036)، نسخه خطى شماره 11 / 4668 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران الدر المنثور، از على بن محمد عاملى (م 1103)، قم - 1398 ق الدراية، از شهيد دوم (م 966)، نجف - بى تاريخ درر الحكام، از على حيدر، ترجمه از تركى وسيله فهمى الحسينى، بغداد وبيروت - بى تاريخ الدروس الشرعية، از شهيد اول (م 786) تهران - 1269 ق دروس في علم الاصول، از سيد محمد باقر صدر، بيروت - 1978 م

[ 415 ]

دهخدا = سازمان لغت نامه دهخدا - تهران فهرست: فهرست كتابخانه سازمان لغتنامه دهخدا، از محمد تقى دانش پژوه در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 3 (تهران، 1964)، صص 1 - 59، 387 - 426 ديوان هند - لندن - A Catalogue of the Arabic Manuscripts in the library of the India office از O. Loth و R. Levy، لندن، 1937. -) Ashburner (Catalogue of two Collections of persian and Arabic Manuscripts preserved in the از E. D. Ross و E. G. Browne، لندن، 1902 India office Library الذخيرة الباقية، از سيد عبد الله جزائرى (م 1173)، نسخه خطى شماره 29 / 1916 كتابخانه مجلس - تهران الذريعة إلى اصول الشريعة، از شريف مرتضى (م 436)، تهران - 8 / 1346 ش الذريعة إلى تصانيف الشيعة، از شيخ آقا بزرگ تهرانى (م 1389)، تهران ونجف - 98 / 1353 ق ذكرى الشيعة، از شهيد اول (م 786)، تهران - 1271 ق رجال كشى = اختيار معرفه الرجال، از محمد بن عمر بن عبد العزيز كشى (اوائل قرن چهارم)، به تصحيح حسن مصطفوى، مشهد - 1348 ق رجال النجاشى، از ابوالعباس نجاشى (م 450)، تهران - 1337 ش الرجال، از ابن داود حلى (زنده در 707)، به تصحيح محدث ارموى، تهران - 1342 ش الرجال از احمد بن محمد بن خالد برقى (م 274 - 280)، به تصحيح محدث ارموى، تهران - 1342 ش (همراه رجال بن داوود) الرد على اصحاب العدد، از شيخ مفيد (م 413)، قم - 1398 ق (در الدر المنثور شيخ على سبط الشهيد 1: 122 - 134) الرسائل = فوائد الاصول، از شيخ مرتضى انصارى (م 1281)، تهران - 1296 ق رسالة در اثبات لزوم وجود مجتهد در زمان غيبت امام، از على نقى كمره اى (اواسط قرن يازدهم)، نسخه خصى شماره 3813 كتابخانه مجلس - تهران رسالة في الاجتهاد والتقليد، از امام خمينى، قم - 1385 ق (در مجموعه الرسائل ايشان) رسالة في تحقيق بعض المسائل الفقهيه، از حسين بن عبد الصمد عاملى (م 9842)، نسخه خطى شماره 3 / 5960 كتابخانه مجلس - تهران رسالة في حكم الحصر والبوارى، از حسين بن عبد الصمد عاملى (م 984)، نسخه خطى شماره 12 / 1836 كتابخانه مجلس - تهران رسالة في سهو النبى، از محمد تقى شوشترى، تهران - 1349 ش (همراه جلد يازدهم قاموس الرجال مؤلف) رسالة في صلاة الجمعة، از عبد الله تونى (م 1071)، نسخه خطى شماره 128 امام جمعه خوئى، كتابخانه مجلس - تهران رسالة في الطهارة والصلاة، (از قرن دوازدهم)، نسخه خطى شماره 1 / 307 كتابخانه گلپايگانى - قم

[ 416 ]

رسالة في الفرق بين الاخباريين والاصوليين، از سيد محمد باقر بن مرتضى طباطبايى يزدى (م 1298)، نسخه خطى شماره 2 / 4082 كتابخانه مرعشى - قم رسالة في معرفة مشايخ الشيعة، از يحيى بن حسين بحرانى (در گذشته پس از 967)، به كوشش محمد تقى دانش پژوه تبريز - 1345 ش (در مجله دانشكده ادبيات تبريز، سال 19: 306 - 319) رسالة في وجوب اتباع المجتهد لظنه، از محمد اسماعيل خواجوتى (م 1173)، نسخه خطى شماره 5 / 1317 سرى جديد كتابخانه دانشگاه پرينستون - آمريكا رضويه = كتابخانه مدرسه رضويه - قم فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه رضويه، از حسين مدرس طباطبائى، قم، 1355 ش. الرواشح السماوية، از ميرداماد (م 1040) تهران - 1311 ق روضات الجنات، از محمد باقر خوانسارى (م 1312)، تهران وقم - 2 / 139 ق الروضة البهية، از شهيد دوم (م 966)، نجف 90 / 1386 ق روضة المتقين، از مجلسى اول (م 1070)، چاپ تهران - 9 / 1393 ق رياض العلماء، ميرزا عبد الله افندى اصفهانى (در گذشته پيرامون 1130)، قم - 1041 ق به بعد ريحانة الادب، از مدرس تبريزى، تهران - 33 / 1328 ش زاد المعاد، از مجلسى دوم (م 1110)، اصفهان - 1311 ق زبدة الاصول، از شيخ بهائى (م 1030)، تهران - 1319 ق زنجانى = مجموعه شخصى آيت الله سيد احمد زنجانى - قم فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه شخصى... زنجانى، از رضا استادى وحسين مدرس طباطبائى در آشنائى با چند نسخه خطى (قم، 1396 ق) صص 155 - 304. السرائر، از ابن ادريس (م 598)، تهران - 1270 ق سريزدى = كتابخانه سريزدى، مدرسه خان - يزد فهرست: (فهرست نسخه هاى خطى) كتابخانه سريزدى، از محمد تقى دانش پژوه، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 4 (تهران، 1966) صص 417 - 432 سفينة البحار، از حاج شيخ عباس قمى (م 1359) چاپ نجف - 5 / 1352 ق سلطنتى = كتابخانه سلطنتى - تهران فهرست: فهرست كتب دينى ومذهبى خطى كتابخانه سلطنتى، از بدرى آتاباى، تهران، 1352 ش. سليمان خان = كتابخانه مدرسه سليمان خان - مشهد فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه سليمان خان از ع. نورانى وكاظم مدير شانه چى، در فهرست نسخه هاى خطى چهار كتابخانه مشهد، ج 1، مجموعه فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران (تهران، 1351 ش) صص 1 - 24 سنا = كتابخانه مجلس سنا (اكنون كتابخانه شماره 2 مجلس شوراى اسلامى) - تهران

[ 417 ]

فهرست: فهرست كتابهاى خطى كتابخانه مجلس سنا، از محمد تقى دانش پژوه، وب. علمى انوارى، تهران، 1356 - 1359 ش. السنن، از احمد بن حسين بيهقى (م 458)، حيدر آباد - 6 / 1354 ق السنن، از محمد بن عيسى ترمذى (م 279)، بيروت - 1394 ق السنن، از ابومحمد دارمى (م 255)، دمشق - 1349 ق السنن، از احمد بن على بن شعيب نسائى (م 303)، قاهره - 1312 ق السهام المارقة، از على بن محمد عاملى (م 1103) نسخه خطى شماره 1576 كتابخانه مرعشى - قم سيروسلوك، از مجلسى دوم (1110)، نسخه خطى شماره 880 كتابخانه مرعشى قم (برگ 52 ر - 56 ر) الشافى، از شريف مرتضى (م 436)، تهران - 1302 ق شرايع الاسلام، از محقق حلى (م 676)، بيروت - بى تاريخ شرح جمل العلم والعمل، از قاضى بن براج (م 481)، به تصحيح كاظم مدير شانه چى، مشهد - 1974 م شرح قطرة البحرين، از قرن يازدهم، نسخه خطى شماره 1843 كتابخانه مرعشى - قم شرح القواعد، از شيخ جعفر كاشف الغطاء (م 1228)، نسخه خطى مجموعه شخصى رضا استادى - قم (اكنون در كتابخانه مرعشى آن شهر) شرح المواقف، از سيد شريف جرجانى (م 816) استانبول - 1286 ق شراع الهداية، از محمد ابراهيم كلباسى (م 1262)، نسخه خطى شماره 5082 / 174 موقت كتابخانه مرعشى - قم 5082 - 174 صحيح مسلم، از مسلم بن حجاج نيشابورى (م 261)، قاهره - 1290 ق ضيافة الاخوان، از رضى الدين قزوينى (م 1096)، به تصحيح سيد احمد حسينى، قم - 1397 ق الطبقات الكبير، از ابن سعد كاتب الواقدى (م 230)، ليدن - 15 / 1904 م طريق استنباط الاحكام، از محقق كركى (م 940) به تصحيح عبد الهادى فضلى، نجف - 1971 م طوپقاپو سراى = كتابخانه موزه طوپقاپو سراى - استانبول فهرست: از Arap , ca yazmalar Katalogu , by F. E. karatay استانبول 1964 عبقات الانوار، از مير حامد حسين هندى (م 1306)، ترجمه عربى از على حسينى ميلانى، قم - 1398 ق (ج 1) عدة الاصول، از شيخ طوسى (م 460)، تهران - 1314 ق العشرة الكاملة، از شيخ سليمان ماحوزى (م 1121)، نسخه خطى شماره 3866 كتابخانه مجلس - تهران علل الشرايع، از صدوق (م 381)، قم - 8 / 1377 ق علم اصول الفقه، از عبد الوهاب خلاف، كويت - 1968 م عمومى اصفهان = كتابخانه عمومى اصفهان

[ 418 ]

فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه عمومى اصفهان، از ج. مقصود، تهران، 1349 ش. عمومى رشت = كتابخانه عمومى - رشت فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه جمعيت نشر فرهنگ شهر رشت، از م. روشن، در جلد سوم مجموعه فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران (تهران، 1351)، صص 1081 - 1238 غرب = كتابخانه غرب - همدان فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه غرب، از ج. مقصود، تهران، 1397 ق غنية النزوع، از ابن زهره حلبى (م 585)، چاپ تهران - 1276 ق (در مجموعه الجوامع الفقهيه، ص 523 - 626) الغيبة، از شيخ طوسى (م 460)، تبريز - 1323 ق فاروق الحق، از محمد بن فرج الله قاضى دزفولى (قرن سيزدهم)، تهران - 1316 ق (همراه الحق المبين كاشف الغطاء) الفتاوى الواضحة، از سيد باقر صدر، نجف - 1396 ق فتح القريب المجيب، از شمس الدين محمد غزى شافعى (م 918)، چاپ ليدن - 1894 م فرهاد معتمد = مجموعه شخصى فرهاد معتمد - تهران فهرست: فهرست كتابخانه فرهاد معتمد، از محمد تقى دانش پژوه وغ. ر. فرزانه پور در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 3 (تهران، 1964)، صص 141 - 276. فرهنگ مشهد = كتابخانه عمومى فرهنگ وهنر - مشهد فهرست: فهرست كتب خطى كتابخانه ء فرهنگ وهنر، از ر. شاكرى، مشهد، 1348 ش. الفرق بين الاخباريين والاصوليين، از رضا بن محمد على قزوينى (اواسط قرن سيزدهم)، نسخه خطى شماره 3720 كتابخانه مرعشى - قم فصول خطر بالبال حين مطالعه كتاب الطهارة، نسخه خطى شماره 2647 كتابخانه مرعشى - قم فصول خطر بالبال حين مطالعه كتاب الطهارة، نسخه خطى شماره 2647 كتابخانه مرعشى - قم الفصول المختارة من العيون والمحاسن، از شيخ مفيد (م 413)، نجف - بى تاريخ فقه الشيعة، از محمد مهدى خلخالى، تهران - 1393 ق فقه القرآن، از قطب الدين راوندى (م 573)، قم - 9 / 1397 ق فلسفة التشريع في الاسلام، از صبحى محمصانى، بيروت - 1961 م الفوائد الرجالية، از بحر العلوم (م 1212)، نجف - 7 / 1965 م الفوائد الرضوية، از حاج شيخ عباس قمى، تهران - 1367 ق الفوائد العتيقة، از وحيد بهبهانى (م 1205)، تهران - 1297 ق (همراه كتاب فصول، ص 431 - 466) الفوائد المدنية، از محمد امين استرآبادى (م 1036)، تبريز - 1321 ق الفهرست، از ابن نديم (اواخر قرن چهارم)، به تصحيح رضا تجدد، تهران - 1971 م الفهرست، از شيخ طوسى (م 460)، نجف - 1937 م فهرست شهرستانها = مجموعه فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران، تهران - 3 / 1351 ش

[ 419 ]

فهرست كتابهاى چاپى عربى، از خانبابا مشار، تهران - 1344 ق فهرس المخطوطات المصورة، از فؤاد سيد، قاهره 1954 به بعد فيضيه = كتابخانه مدرسه فيضيه - قم فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه فيضيه، از ر. استادى، قم 1396 ق. قادريه = كتابخانه قادريه، مسجد شيخ عبد القادر گيلانى - بغداد فهرست: الآثار الخطيه في المكتبة القادريه، از ع. ع. رؤوف، بغداد، 1974 - 1977 قاموس الرجال، از محمد تقى شوشترى، تهران - 90 / 1379 ق قرب الاسناد، از عبد الله بن جعفر حميرى (قرن سوم)، تهران - بى تاريخ قصص العلماء، ميرزا محمد تنكابنى (م 1302)، تهران - بى تاريخ القواعد والفوائد، از شهيد اول (م 786)، تهران - 1308 ق كاشان - رضوى = كتابخانه آيت الله رضوى - كاشان فهرست: نسخه هاى خطى كتابخانه آيت الله رضوى در شهر كاشان، از محمد تقى دانش پژوه، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه در باره نسخه هاى خطى، 7 (تهران، 1353 ش)، صص 29 - 94 الكافى، از ابوجعفر محمد بن يعقوب كلينى (م 329)، تهران - 9 / 1377 ق الكافى، ابوالصلاح حلبى (م 447)، نسخه خطى شماره 1 / 441 كتابخانه مرعشى - قم كتابخانه بريتانيا - لندن فهرست ها:) Rieu (Supplement to the Catalague of the Arabic Manuscripts in the British Museum از Charles Riew، لندن، 1894.) II (A Discriptive list of Arabic Manuscripts Acquired by the Trustees of the British Museum از A. B. Elliss و E. Edwards، لندن، 1912. 1895 Since كتاب درست بن ابى منصور، تهران - 1371 ق (در مجموعه الاصول الستة عشر، ص 158 - 169) كربلاء - جعفريه = كتابخانه جعفريه، مدرسه هندى - كربلا فهرست: (چند نسخه خطى از) كتابخانه جعفريه، از محمد تقى دانش پژوه در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 5 (تهران، 1968) صص 434 - 437 كربلا - كاشانى = كتابخانه شخصى سيد عباس كاشانى (فعلا مقيم قم) مخطوطات مكتبه السيد عباس الحسينى الكاشانى في كربلاء، از حميد مجيد هدو، كربلاء - 1966 م كرمانشاه - نجومى = مجموعه شخصى سيد مرتضى نجومى - كرمانشاه فهرست: مخطوطات مكتبة السيد مرتضى النجومى، از احمد الحسينى در دليل المخطوطات (قم، 1397 ق)، صص 214 - 297

[ 420 ]

كشف القناع، از اسد الله شوشترى (م 1234)، تهران - 1317 ق كشف المحجة، از سيد رضى الدين بن طاووس (م 664)، نجف - 1950 م الكشكول = انيس المسافرو جليس الحاضر، از شيخ يوسف بحرانى (م 1186)، بمبئى - 2 / 1291 ق كمبريج = كتابخانه دانشگاه كمبريج - انگلستان. A Descrip tiveca talogue of the oriental Manuserips belonging to the late E. B. Browne كمبريج، 1932. از Edward 6. Browne و Reynold A. Nichalson كنز العمال، از علامه علاء الدين على متقى هندى (م 975)، حيدر آباد - 75 / 1945 م كنز الفوائد، از محمد بن عثمان كراجكى (م 449)، تبريز - 1322 ق كنگره = كتابخانه كنگره - واشنگتن فهرس المخطوطات العربيه في مكتبه الكونغرس، از صلاح الدين المنجد، بيروت - 1969 م الكنى والالقاب، از حاج شيخ عباس قمى، صيدا - 8 / 1357 ق گلپايگانى = كتابخانه مدرسه آيت الله گلپايگانى - قم فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه عمومى... گلپايگانى از 1. حسينى ور. استادى، قم 1357 - 1361 ش گوهرشاد = كتابخانه مسجد گوهرشاد - مشهد فهرست: فهرست كتابخانه ء جامع گوهرشاد، از ع. نورانى وك. م. شانه چى در فهرست نسخه هاى خطى چهار كتابخانه مشهد، جلد اول از مجموعه فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران (تهران. 1351 ش)، صص 57 - 435 لوامع صاحبقرانى، از مجلسى اول (م 1070)، تهران - 1331 ق لوس آنجلس = كتابخانه دانشگاه لوس آنجلس - آمريكا فهرست: فهرست نسخه هاى خطى دانشگاه لوس آنجلس، از محمد تقى دانش پژوه، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 11 - 12 (تهران، 1362) صص 1 - 772 لؤلؤ البحرين، از شيخ يوسف بحرانى (م 1186)، بمبئى - بى تاريخ ليدن = كتابخانه دانشگاه ليدن فهرست: از R. P. A. Dozy وديگران، ليدن 1851 - 1877 Catalogus codicum orientalium مبادئ الوصول، از علامه حلى (م 726)، نجف - 1970 م متشابه القرآن، از ابن شهر آشوب (م 588)، به تصحيح حسن مصطفوى، تهران - 1369 ق مناسب النواصب، از ابن شهر آشوب (م 588)، نسخه خطى كتابخانه ناصريه - لكهنو مجلس = كتابخانه مجلس - تهران

[ 421 ]

فهرست: فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى، از ع. حائرى وديگران، تهران، 1305 - 1357 ش. مجمع البيان، از فضل بن حسن طبرسى (م 548)، تهران - 82 / 1379 ق مجمع الرجال، از عنايت الله قهپائى (زنده در 1016)، اصفهان - 1387 ق مجمع الزوائد، از نور الدين على بن ابوبكر هيثمى (م 807)، قاهره - 3 / 1352 ق مجمع الفائدة والبرهان، از مقدس اردبيلى (م 993)، تهران - 1272 ق مجموعه طباطبائى، در اين مورد از دستنويس فهرست مجموعه مذكور استفاده شده است. المحاسن، از احمد بن محمد بن خالد برقى (م 274 - 280) به تصحيح محدث ارموى، تهران - 1370 ق المحجة البيضاء، از فيض كاشانى (م 1091)، به تصحيح على اكبر غفارى، تهران - 42 / 1339 ش مختلف الشيعة، از علامه حلى (م 726)، تهران - 1324 ق المخطوطات العربية في العراق، از حسينعلى محفوظ، در مجله معهد المخطوطات العربيه 4: 195 - 258 (قاهره - 1958 م) مخطوطات كربلا، از سلمان هادى طعمه نجف - 1973 م مدارك الاحكام، از سيد محمد بن على موسوى عاملى (م 1009)، تهران - 1322 ق المدخل الفقهى العام، از مصطفى زرقاء، دمشق - 1959 م مدينة العلم = كتابخانه مدرسه مدينه العلم كاظميه (عراق) مخطوطات خزانه جامعه مدينه العلم، از حميد مجيد هدو، بغداد - 1972 م مرآت العقول، از مجلسى دوم (1110) تهران - 5 / 1321 ق المراجعات، سيد عبد الحسين شرف الدين، بيروت - بى تاريخ المراسم، از سلار بن عبد العزيز ديلمى (م 448)، بيروت - 1980 مرعشى = كتابخانه آيت الله مرعشى - قم فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه عمومى... مرعشى از احمد حسينى، قم، 1359 ق - المسائل السروية...، از شيخ مفيد (م 413)، قم بى تاريخ (در مجموعه عده رسائل للشيخ المفيد: 207 - 232) المسائل الصاغانية، از شيخ مفيد (م 413)، نجف - بى تاريخ المسائل العكبرية، از شيخ مفيد (م 413)، نسخه خطى شماره 2313 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (برگ 58 پ - 69 پ) مسالك الافهام، از شهيد دوم (م 966)، تهران - 1273 ق المستدرك على الصحيحين، از حاكم نيشابورى (م 405)، حيدر آباد - 1340 ق مستدرك الوسائل، از حاجى ميرزا حسين نورى (م 1320)، تهران - 1382 ق المستصفى، از غزالى (م 505)، قاهره - 1356 ق مسجد اعظم = كتابخانه مسجد اعظم - قم

[ 422 ]

فهرست نسخ خطى كتابخانه مسجد اعظم قم، از رضا استادى، ق - 1365 ش مسجد جامع تهران = كتابخانه مسجد جامع تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه چهلستون مسجد جامع تهران، از ر. استادى، در آشنايى باچند نسخه خطى (قم، 1396 ق)، صص 305 - 388 المسند، از احمد بن حنبل (م 241)، قاهره - 1313 ق المودة في اصول الفقه، از ابوالعباس حرانى وديگران، به تصحيح محمد محيى الدين عبد الحميد، چاپ قاهره - 1964 م مشرق الشمسين، از شيخ بهائى (م 1030)، تهران - 1321 ق (همراه الحبل المتين مؤلف) مشكاة المصابيح، از خطيب بغدادى (م 463)، دمشق - 1962 م مشكل الآثار، از ابوجعفر طحاوى (م 331)، حيدر آباد - 1333 ق مصابيح السنه، از فراء بغوى (م 510)، قاهره - 1318 ق المطالب العاليه، از ابن حجر عسقلانى (م 852)، كويت - 1971 م به بعد مطهرى - كتابخانه مدرسه شهيد مطهرى - تهران فهرست: فهرست كتابخانه مدرسه عالى سپهسالار، از ابن يوسف شيرازى وديگران تهران، 1315 - 1356 ش معارج الاصول، از محقق حلى (م 676)، تهران - 1310 ق معارف = كتابخانه عمومى معارف (= كتابخانه ملى) تهران فهرست: فهرست كتب خطى كتابخانه عمومى معارف، از ع. جواهر كلام تهران 1934 - 1935 معالم الدين، از حسن بن زين الدين عاملى (م 1011)، تهران - بى تاريخ معالم العلماء، از ابن شهر آشوب (م 588)، به تصحيح عباس اقبال، تهران - 1353 ق المعتبر، از محقق حلى (م 676)، تهران - 1318 ق المعتمد في اصول الفقه، از ابوالحسين بصرى (م 436)، به تصحيح محمد حميد الله، دمشق - 5 / 1964 م المعجم الصغير، از سليمان بن احمد طيرانى (م 360)، مدينه - 1968 معرفة ما يجب لال البيت النبوى من الحق على من عداهم، از تقى الدين مقريزى (م 845)، قاهره - 1392 ق مفاتيح الشرايع، از فيض كاشانى (م 1091)، به تصحيح عماد الدين موسوى بحرانى، بيروت - 1969 م (ج 1) مفتاح الكرامة، از سيد جواد عاملى (م 1226)، صيدا / قاهره / تهران - 1324 ق به بعد مقابس الانوار، از اسد الله شوشترى (م 1234)، تهران - 1322 ق مقالة في وجوب الافتاء وبيان الحق على كل من علم به، از حسين بن عبد الصمد عاملى (م 984)، نسخه خطى شماره 3 / 1686 كتابخانه فيضيه - قم مقباس الهداية، از عبد الله مامقانى (م 1351)، تهران - 1345 ق المقتصر من شرح المختصر، از ابن فهد حلى (م 841)، نسخه خطى شماره 2524 كتابخانه مرعشى - قم

[ 423 ]

المقنع، از صدوق (م 381)، به تصحيح محمد واعظ زاده، تهران - 1377 ق مكارم الآثار، از معلم حبيب آبادى، اصفهان - 1337 ش ملخص ابطال القياس، از ابن حزم (م 456)، به تصحيح سعيد الافغانى، دمشق - 1960 م ملك - كتابخانه ملى ملك - تهران فهرست: فهرست كتابهاى خطى كتابخانه ملى ملك از ايرج افشار ومحمد تقى دانش پژوه، تهران، 1352 - 1361 الملل والنحل، از محمد بن عبد الكريم شهرستانى (م 548)، قاهره - 1977 م ملى = كتابخانه ملى - تهران فهرست: فهرست نسخ خطى كتابخانه ملى، از ع. انوار، تهران، 1344 - 1358 ش ملى تبريز = كتابخانه ملى تبريز فهرست: فهرست كتابخانه ملى تبريز، از و. سيد يونسى، تبريز، 1345 ش. ملى فارس = كتابخانه ملى فارس - شيراز فهرست كتب خطى كتابخانه ملى فارس، از على نقى بهروزى ومحمد صادق فقيرى، شيراز - 1351 ش مناقب الامام احمد بن حنبل، از ابن الجوزى (م 597)، قاهره - 1979 م منبع الحياة في حجية قول المجتهدين من الاموات، از سيد نعمة الله جزايرى (م 1112)، نسخه خطى شماره 4 / 2761 كتابخانه مجلس - تهران منتهى المطلب، از علامه حلى (م 726)، تهران - 1333 ق منتهى المقال في علم الرجال از ابوعلى مازندرانى حائرى (م 1215)، چاپ تهران - 1300 ق منچستر = كتابخانه دانشگاه منچستر - انگلستان از A. Mingana، منچستر، 1934. Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John Rylands library من لا يحضره الفقيه، از صدوق (م 381)، به تصحيح حسن موسوى خرسان، نجف - 1377 ق منية الطالب، تقريرات ميرزا محمد حسين نائينى (م 1355)، تهران - 1373 ق منية الممارسين، از عبد الله بن صالح سماهيجى (م 1135)، نسخه خطى شماره 27 / 1916 كتابخانه مجلس - تهران الموافقات والمفارقات، از ابواسحاق شاطبى (م 790)، قاهره - 1344 ق المواهب اللمدنية، از شهاب الدين احمد قسطلانى (م 923)، قاهره - 8 / 1325 ق موزه = موزه ايران باستان - تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه موزه ايران باستان، از محمد تقى دانش پژوه، در نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، 2 (تهران، 1962)، صص 199 - 218 موزه بغداد = كتابخانه موزه عراق - بغداد. فهرست: مخطوطات مكتبة المتحف العراقى، ازا. ن. نقشبندى وع. 1. قسطينى، بغداد، 1975 (ج 1)

[ 424 ]

مؤسسه اسماعيلى = كتابخانه مؤسسه مطالعات اسماعيلى - لندن المهذب، از قاضى بن براج (م 481)، نسخه خطى شماره 2 / 441 كتابخانه مرعشى - قم المهذب البارع، از ابن فهد حلى (م 841)، نسخه خطى شماره 275 كتابخانه مرعشى - قم ميرزا جعفر = كتابخانه مدرسه ميرزا جعفر - مشهد فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه ميرزا جعفر، ازع. انوار وك. م. شانه چى، در فهرست نسخه هاى خطى چهار كتابخانه مشهد، جلد اول مجموعه فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران (تهران، 1351 ش)، صص 25 - 43. نجف - مدرسه بروجردى مخطوطات مكتبة مدرسه السيد البروجردى، از سيد احمد حسينى، در دليل المخطوطات (قم - 1397): ص 4 تا 43 نجف - بغدادى = كتابخانه شخصى سيد محمد بغدادى نجف مخطوطات مكتبه... السيد محمد البغدادى الحسنى، از محمد هادى امينى، نجف 1964 م نزهة الناظر، از يحيى بن سعيد حلى (م 689)، نجف - 1386 ق نشريه = نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در باره نسخه هاى خطى، تهران 1340 ش به بعد نفايس الفنون، از شمس الدين محمد آملى (قرن هشتم)، تهران - 9 / 1377 ق نفايس المخطوطات العربيه في ايران، از حسينعلى محفوظ، در مجله معهد المخطوطات العربيه 3: 3 - 78 (قاهره - 1957 م) النقض، از عبد الجليل رازى قزوينى، به تصحيح جلال الدين محدث ارموى، تهران - 1358 ش نكت النهاية، از محقق حلى (م 676)، تهران - 1276 ق (در مجموعه الجوامع الفقهيه، ص 373 - 470) نواب = كتابخانه مدرسه نواب - مشهد فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه نواب، از ع. نورانى وك. م. شانه چى، در فهرست نسخه هاى خطى دو كتابخانه مشهد، جلد دوم مجموعه فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران (تهران، 1351 ش)، صص 437 - 562 نوادر الاصول، از حاكم ترمذى (در گذشته پيرامون 320)، بيروت - بى تاريخ نور بخش = كتابخانه نور بخش، خانقاه نعمه اللهى - تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه ء نور بخش...، ازا. ديباچى، تهران، 1970 - 1973 نهاية الوصول، از علامه حلى (م 726)، نسخه خطى شماره 1908 كتابخانه مرعشى - قم نواب = كتابخانه مدرسه نواب - مشهد فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مدرسه نواب، از ع. نورانى وك. م. شانه چى، در فهرست نسخه هاى خطى دو كتابخانه مشهد، جلد دوم مجموعه فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى شهرستانهاى ايران (تهران، 1351 ش)، صص 437 - 562 نوادر الاصول، از حاكم ترمذى (در گذشته پيرامون 320)، بيروت - بى تاريخ نور بخش = كتابخانه نور بخش، خانقاه نعمه اللهى - تهران فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه ء نور بخش...، ازا. ديباچى، تهران، 1970 - 1973 نهاية الوصول، از علامه حلى (م 726)، نسخه خطى شماره 1908 كتابخانه مرعشى - قم واتيكان = كتابخانه واتيكان - رم از G. Levi رم، 1935 - 1965.. Elenco munscritt arabi lslamici della Biblioteca Vaticana الوافى، از فيض كاشانى (م 1091)، تهران - 1323 ق الوجيزة، از شيخ بهائى (م 1030)، قم - 1396 ق

[ 425 ]

وزيرى = كتابخانه وزيرى - يزد فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه وزيرى، از م. شيروانى، تهران، 1350 ش. وسائل الشيعة، از حر عاملى (م 1104)،3 نهاية الوصول، از علامه حلى (م 726)، نسخه خطى شماره 1908 كتابخانه مرعشى - قم واتيكان = كتابخانه واتيكان - رم از G. Levi رم، 1935 - 1965.. Elenco munscritt arabi lslamici della Biblioteca Vaticana الوافى، از فيض كاشانى (م 1091)، تهران - 1323 ق الوجيزة، از شيخ بهائى (م 1030)، قم - 1396 ق

[ 425 ]

وزيرى = كتابخانه وزيرى - يزد فهرست: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه وزيرى، از م. شيروانى، تهران، 1350 ش. وسائل الشيعة، از حر عاملى (م 1104)، تهران - 137689 ق الوسيد، از وهبة الزحيلى، دمشق - 1969 م وصول الاخيار إلى اصول الاخبار، از حسين بن عبد الصمد عاملى (م 984)، تهران - 1309 ق هداية الابرار، از حسين بن شهاب الدين كركى (م 1076)، نسخه خطى شماره 1 / 3278 كتابخانه مرعشى - قم هداية الطالبين، از صاحب مدارك (1009)، نسخه خطى شماره 4641 كتابخانه مجلس - تهران هشام بن الحكم، از سيد احمد صفائى، تهران - 1342 ش يادنامه شيخ طوسى، به كوشش محمد واعظ زاده، مشهد، 5 / 1342 ش

مكتبة يعسوب الدين عليه السلام الإلكترونية